О́rkenıetter tarıhyndaǵy jazý men álipbıdiń orny

Ǵulama ǵalym «Atam zamanǵy túrkiler» atty jáne bir týyndysynda adamzat órkenıetiniń ǵajap jazba eskertkishteriniń biri sanalatyn eski túrki jazýlaryna baılanysty: «...Eskertkishtiń alǵashqysynan sońǵysyna deıin Táńirlik din týraly sóz bolady. Tomsen oqyǵan alǵashqy sózdiń ...tangri – «qudaı», «kók» bolǵandyǵynyń máni óte zor. Barlyq jazýdyń qupııasyn ashý osydan bastalady», – degen tereń túıindemesimen aldyńǵy pikirin barynsha tereńdete túsedi.  Endeshe, dinder sekildi, jahandyq bilimniń bastaý kózi de, eń aldymen, ja­zýdan, ıaǵnı baıyrǵy álipbılerden bas­talǵany daý týǵyzbaıtyn shyndyq. Sosyn, jazba tilderi bolǵan baıyrǵy ór­ke­nıetterdiń qaı-qaısysy da ekono­mı­kalyq turǵydan bolsyn, saıası-mádenı jáne óner-bilim turǵysynan bolsyn, halyqtarynyń sany men sapasy jaǵynan bolsyn ózgelerden ozyq bolǵany kúmán týdyrmaıdy. О́ıtkeni, alǵashqy baqýatty da alpaýyt ımperııalar álemniń kez kelgen aımaqtarynda emes, kerisinshe, Afrıka men Azııa qurlyqtaryndaǵy myńdaǵan shaqyrymdardy kókteı ótetin Nıl, Gang, Iаnzsy sekildi uly ózenderdiń boıyndaǵy topyraǵy nárli, jasyl-jelegi mol ári egin men mal sharýashylyǵyna yńǵaıly alqaptarda – Egıpette, Mesopotamııada, Persııada, Úndistanda jáne Qytaıda iri-iri ımperııalar órken jaıyp, aınalasyndaǵy alys-jaqyn aımaqtardy óz bılikterine baǵyndyrǵan. Sonymen qatar, jazýdyń alǵysharttary da, álgi ımperııalarmen birge búrshik ata kelip, jazýǵa, demek, oqýǵa degen adamzat órkenıetiniń suranysy men qulshynysyn da qatar týdyrǵany daýsyz. Bul aıtylǵandardyń dáıekti dálelderin jahan­dyq bilim tarıhyn tereń zerttegen ári birneshe tanymdyq týyndylardyń avtory, sondaı-aq, búginde AQSh-tyń Chıkago qalasyndaǵy Fılosofııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Charlz Van Dorenniń «Bilim tarıhy» (Charles Van Doren. «History of Knowledge», New York, 1991) atty ǵylymı qundylyǵy zor týyndysynda jınaqtalǵan derekkózderinen de kezdestiremiz. Joǵaryda silteme jasalǵan ǵylymı týyndyda atap ótilgendeı, alyp ımperııa­lar­dyń jáne bir qozǵaýshy kúshi jazý til­de­riniń bolýymen tikeleı baılanysty. Bul turǵydan kelgende, Qytaı jazýynyń alǵashqy úlgileri b.z. burynǵy XVIII ǵasyr men HII ǵasyrdyń arasynda qalyptasqan. Sondaı-aq, b.z. burynǵy 1400-jyldar shamasynda Qytaı jazýynyń júıesinde 2500-den asa ıeroglıfter bolǵan. Ol tań­balar b.z. burynǵy 221-206 jyldar arasyn­da aınalymǵa túskenimen, kópshiligi bú­gingi tańda da dál sol qalpynda oqy­la­­tyny belgili bolyp otyr. Qytaı ıero­glıf­­teri, sonymen qatar, japon jáne ko­reı tilderine de negiz bolǵan, biraq olar­dyń álgi tilderdegi aýyzsha dybystalýy bólekshe.  Tarıhı turǵydan, Qytaı jazýynyń tamyry tereń bolǵanymen, álemdik turǵydan qaraǵanda, eń tuńǵysh jazý úlgisi bolyp sanalmaıdy. Sebebi, bastapqy jazý úlgisi b.z. burynǵy tórtinshi jáne úshin­shi myńjyldyqtar arasynda Taıaý Shy­ǵy­s­t­a­- ǵy Tıgr men Evfrat syndy alyp ózen­derdiń aralyǵyndaǵy Mesopotamııa alqa­byn b.z. burynǵy 8000-jyldarda meken etken ári adamzat órkenıetiniń besigi sa­nal­ǵan shýmer órkenıetiniń tilinen tamyr alǵany belgili.  Baıyrǵy shýmerlerdiń syna jazýy, sha­mamen, 12000 tańbadan turǵan. Olar, negizinen, san esimder, esimder, matalar nemese úı janýarlarynyń ataýlaryn bildiretin tańbalardy quraǵan. Demek, alǵashqy jazý tańbalary, kóbinese, zattyń sanyn tirkeý qajettiliginen týyndap, kele-kele qoǵam damyp, jańa uǵymdardyń paıda bolýymen baılanysty, sol uǵymdardyń ataýlaryn belgileýge ulasqan. Shýmer tiliniń tańbalaryn keıin Akkad, Vavılon jáne Assırııa memleketteri de qabyldaǵan jáne ol jazýdy ózderiniń tól tańbalarymen baıyta túsken. Kele-kele halyq saýattylyqtyń kez kelgen azamattyń baqýatty bolýyna paıdaly ekenin túsinip, bilimge degen qushtarlyq pen qulshynys ýaqyt ótken saıyn eselep arta túsken. О́ıtkeni, jaza alý nemese jazylǵandy oqı alý adamnyń oı-sanasyn damytatyn basty qural ekenin kúlli adamzat túısingen de túsingen. Dál osy tusta, kelmeske ketken Shýmer, Akkad, Vavılon jáne Assırııa ­órken­ı­et­­­­teriniń óli tilderi búginde qaıta ti­ril­­gendeı áser qaldyratynyn aıtý pa­ryz. Sebebi, osydan tórt-bes jyl bu­ryn «Iternational Herald Tribune» gazeti Amerıkadaǵy Chıkago ýnıversıtetiniń bas­­pasynan, osydan 2000 jyl buryn qol­da­nystan shyǵyp, óli tilderge aınalǵan baıyrǵy Mesopotamııa tilderiniń 21 tomdyq (Chicago Assyrian Encyclopedic Dictionary) sózdiginiń jaryq kórgendigi týraly álemdi eleń etkizer aqparat taratqan edi. Tolyqtaı qurastyryp shyǵarýǵa toqsan jyl ýaqyt jumsalǵan baıyrǵy Mesopotamııa, Vavılon jáne Assırııa dıalektileriniń 21 tomdyq bul sózdigi baıyrǵy zamandarda qyshtan jasalǵan tablısalar men sol tablısa betterine oıyp salynǵan syna jazýlaryn ǵalymdardyń úlken leginiń sońǵy eki ǵasyr boıy jan-jaqty zerttep-zerdeleýiniń nátıjesinde dúnıege kelgen. Álgi gazettegi aqparattyń avtory, Djon Ýılford, bylaı deıdi: «Bul tilder − b.z. burynǵy XXIV ǵasyrda álemdegi alǵashqy ımperııaǵa bılik etken Akkad patshasy, Uly Sargon sóılegen tilder. Bul tilderdi, sonymen qatar, b.z. 1700 jyl buryn oılastyrylǵan zań baptaryn jarııa etken Hammýrabı de qoldanǵan. Álem ádebıetiniń eń shoqtyǵy bıik týyndysy Gılgamesh atty epıkalyq shyǵarma da osy tilderde jazylǵan. Týǵan jerin saǵynyp, egilgen jubaıyn jubatpaq bolǵan ári oǵan Vavılonda aspaly baqtar saldyryp berýge ýáde bergen Navýhodonsor da osy tilderde sóılegen». Túıindelgen osy ǵylymı tujyrymdarǵa qaraǵanda, álgi tilderdiń qoldanylý aıasy óte keń bolǵan. Kásipkerler de, ırrıgasııamen shuǵyldanatyn mamandar da, óńdelgen astyq ónimderin kememen tasymaldaıtyn saýdagerler de, tipti, astrologtar da, qala berdi, shıpaly dári-dármekterdiń resepterin jazyp beretin dárigerler de osy tilderdi paıdalanǵany baıqalady. Osy taqyrypqa baǵyshtalǵan arnaıy bir ǵylymı konferensııaǵa qa­tys­qan tarıhshylar men arheologtar men baıyrǵy Semıt tilderiniń maman­dary atal­mysh ensıklopedııalyq sózdikke óte joǵary baǵa bergen. Máselen, Chıkago ýnı­versıtetiniń Shyǵystaný ıns­tı­tý­tynyń dırektory Gıl Shtaın: «Bul sózdik Mesopotamııa órkenıetin zertteý­men aınalysatyn ár ǵalym úshin baǵa jetpes qural bolyp tabylady», − deıdi. Jáne bir ǵalym, atap aıtqanda, Djons Hopkıns ýnıversıtetiniń Semıt tilderi kafedrasynyń qurmetti professory ári óz zertteýlerin 1960 jyldardan bermen qaraı, atalmysh sózdikke negizdeı júrgizip kele jatqan Djerrold Kýper bul ensıklopedııalyq eńbekti taptyrmaıtyn qundylyq deı kelip: «Bul sózdik» b.z. 5000 jyl buryn Mesopotamııany mekendegen shýmerlerdiń syna jazýlaryn zertteýge úlken jol ashady», deıdi. Demek, bul lıngvıstıkalyq týyndy baıyrǵy zamandarda Tıgr men Evfrat ózenderiniń qoınaýynda boı kótergen qala-memleketterdiń, ıaǵnı búgingi Irak pen Sırııa jeriniń biraz aımaǵyn qamtyǵan uly órkenıetterdiń jazý júıesiniń 2000 jyldy artqa tastap, búgingi tańda qaıta túleýiniń basy bolmaq. 28000 sózden turatyn ári olardyń san qıly maǵynalary men astarly boıaýlaryn tolyq ashatyn álgi sózdik b.z. burynǵy 2500-jyldar men b.z. 100-jyldar aralyǵyn qamtıdy. Biraq óte tereń zertteý jumysyna ózek bolǵan bul sózdiktiń «Chıkagoda basylǵan Assırııa tiliniń sózdigi» («Chicago Assyrian Dictionary») degen ataýynda úlken jańsaqtyq bar syńaıly. О́ıtkeni, bul jobany 1921 jyly Chıkago ýnıversıtetiniń Shyǵystaný ınstıtýtynyń negizin qalaǵan Djeıms Genrı Brested (James Henry Breasted) qolǵa alǵan kezde, jınaqtalǵan jazba materıaldardyń kópshiligi baıyrǵy Assırııa patshalaryna tán mura degen ekiushty pikir qalyptasqan. Onyń ústine, Bıblııada kórsetilgen keıbir siltemelerde de «assırııalyq» degen termın baıyrǵy Semıt tilderiniń sınonımi sekildi áser qaldyrady. Al shyndap kelgende, áńgimege arqaý bolyp otyrǵan eń negizgi til – baıyr­ǵy akkad tili.  Bul ǵajap týyndyny quramyndaǵy sózder men olardyń anyqtamasyn beretin jaı ǵana glossarıı retinde qarastyrǵannan góri odan áldeqaıda aýqymy keń ensıklo­pe­dııalyq ǵylymı eńbek dep baǵalaǵan lazym. Bulaı deýge tolyq negiz bar. О́ıtkeni, kóp maǵynaly sózderdiń barlyǵynyń derlik semantıkalyq astary mádenıetpen, tarıhpen, ádebıetpen, zańdarmen, dinmen, saýda-sattyqpen jáne kúndelikti dástúrli ómir saltyna qatysty naqty derektermen jan-jaqty ashylyp otyrady. Mysaly, «kún» degen uǵymdy bildiretin «umu» degen sózge 17 bet arnalypty. Nemese basqa mysal: atalmysh aqparatta «qul» degen uǵymdy bildiretin «ardu» degen sózdiń maǵynalyq aıasyn ashý úshin sol baıyrǵy zamanda qalyptasqan órkenıetke tán qul ıelenýshilik úrdisti búge-shigesine deıin sıpattaıtyn óte aýqymdy materıal keltirilgeni baıqalady. Sózdiktegi baıyrǵy qoǵam ómirinde erekshe orny bolǵan kóp maǵynaly sózderdiń biri – «kalu» degen etistik. Bul sóz ártúrli konteksterde ártúrli mánge ıe bolyp, keıde «bóget bolý» (detain), keıde «keshigý» (delay), keıde «kidire turý» (hold back), keıde «tutqynda ustaý» (keep in custody), keıde «sózdi bólý» (interrupt) nemese ózgeshe qubylatyny jan-jaqty sıpattalǵan. «Di nu» degen sóz tirkesine qatysty joǵaryda aty atalǵan ǵalym Kýper bylaı deıdi: «Keıde bul sóz «sotta qaralatyn isti» (a leagal case or lawsuit) bildirse, keıde «verdıkt» (a verdict), al keıde «sheshim» (judgement), al endi birde jalpy «zań» (law) degen uǵymdardy bildiredi». Al Chıkago ýnıversıtetiniń Gýmanıtarlyq fakýltetiniń dekany ári osy jobamen 1979 jyldan beri aınalysyp, atalmysh sózdiktiń jaýapty redaktory retinde 1996 jyldan beri qyzmet istep kele jatqan professor Marta T. Rot (Martha T. Roth): «Árbir termın nemese árbir sóz mádenıettiń terezesi ispettes,» – deı kelip, «tolyqqandy sózdik bolashaq ǵylymı jumystarǵa baspaldaq bolady, sondyqtan sońǵy núkteni men qoıdym deýge bolmaıdy» degen parasatty pikir bildirgen. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin sózdik jobasynyń jumysy qaıta jandanyp, jańasha uıymdastyrylady. Sóıtip, ensıklopedııalyq týyndynyń birinshi tomy 1956 jyly jaryq kóredi. Alǵashynda, álemge aty áıgili ǵalym A.L.Opengeımniń (A.L.Oppenheim) pár­men­di basshylyǵynyń, sońyra, odan keıin bas­shylyq tizginin ustaǵan Erıka Raıner (Erica Reiner) men joǵaryda atalǵan professor Rot jalǵastyrǵan iri jumystar óte nátıjeli bolyp, bas-aıaǵy 55 jyl ishinde, sózdiktiń 20 tomy basylyp shyǵady. Al búgingi tańda ǵylymı orta men oqyrman qaýymnyń qolyna ensıklopedııalyq týyndynyń 21 tomdyq tolyq nusqasy tıip otyr. Birden atap aıtý kerek, bul týyndy semıt tobyna jatatyn, osydan 2000 jyl buryn aınalymda bolǵan, biraq Mesopotamııa órkenıetiniń kúıreýimen baılanysty óli tilderge aınalyp ketken Assırııa, Akkad jáne Vavılon tilderin qaıta tiriltkendeı áser qaldyrady. Bul sózdiktiń jaryqqa shyǵýy lıngvıs­tıka ǵylymynyń jańa arnasyn ashaty­ny sózsiz. Sebebi, osy ýaqytqa deıin ba­sy ashylmaı kele jatqan: «qaı til qaı tilmen tamyrlas nemese týystas?» degen jaýaby áli tabylmaı júrgen rıto­rı­ka­lyq suraqtyń túıinderin sheshýge bul týyn­dynyń kómegi az bolmaıtyny daý tý­ǵyzbaıdy. Máselen, atalmysh ensı­- k­lo­pedııalyq sózdikten búgingi tańda shýmer tili men túrki tilderine tán ondaǵan parallelderdi kezdestirýge bolady. Olar tómendegideı:

Shýmershe     Túrikshe/Qazaqsha gadun             hatun/qatyn Gik-Anu        Gok Ana/Kók Ana tammuzi        temmuz/tamyz altun              altin/altyn tengiz            deniz/teńiz En-gur-ra      Ankara/Ankara anu                ana/ana davga            damga/tamǵa me-en            men/ben/men agil                akil/aqyl bar                 var/bar aga                 aga/aǵa kes-da            kesmek /kesý et                   et/et sin                 sin(e)/sen karra              kara/qara bira                bira/syra  Atalmysh ensıklopedııalyq sózdikten mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Endi mine, 21 tomnan turatyn sol zamanaýı týyndyny muqııat zerttep, súzip shyǵatyn ǵalymdar toby bilek syba­na iske kirisse, búginge deıin sheshýi tabylmaı júrgen kóptegen lıngvıstıkalyq qupııa jumbaqtardyń syryn ashýǵa úlken múmkindikter týatyny talas týdyrmaıdy. Endeshe, elimizdiń ýnıversıtetteri men ǵylymı ortalyqtaryndaǵy ártúrli sala mamandary men ǵylymǵa den qoıǵan jas talapkerleri men izdenýshilerine úlken ǵylymı arnanyń esigi aıqara ashyldy deýge tolyq negiz bar. Bul aıtylǵannyń túrkologııa ǵylymynyń órkendeýine de tikeleı qatysy bar. Uly órkenıetter týraly sóz qozǵaǵanda, Astek jáne Inka órkenıetterine soqpaı ótý múmkin emes. О́ıtkeni, bulaı deýdiń tolyq negizi bar. Birden aıta ketý kerek, alǵash ret ıspandyq konkıstadorlar, aldymen, 1519 jyly Meksıka alqabyna basa kóktep kirip, sońyra, 1532 jyly álemdegi eń uzyn And taýlarynyń bıik ańǵarlaryna engen kezde, olar eýropalyq qalalarmen teń túspese kem túspeıtin, sáýleti men dáýleti jarasqan Meksıka men Perýdiń sulý qalalaryn kórip, keremetteı tańǵalǵandaryn jasyra almaǵan bolatyn. О́ıtkeni, Meksıkadaǵy Astek pen Perýdegi Inka ımperııalary, shynymen-aq, bıik mádenıetti órkenıetter bolatyn. Alaıda olardyń san jaǵynan kelimsekterden áldeqaıda basym, biraq sadaq, naıza, qalqan, balta jáne shoqparmen ǵana jaraqtanǵan qarýly kúshteri konkıs­tador Hernan Kortes pen Fransısko Pıssaronyń zeńbirek jáne myltyqpen qarýlanǵan shaǵyn, biraq óte azýly armııa­laryna tótep bere almaı, bas-aıaǵy úsh jyldyń ishinde jaýlaryna tize búgip, bas­taryn ııýge májbúr bolǵan.   О́kinishke qaraı, astekter óz jazýy men ozyq matematıkasyna negizdelgen zamanaýı­ kúntizbeleri bola turyp, dóńgelekten beıhabar-tyn. Al perýlikter bolsa, adam aspas qııandaǵy quz shyńnyń tóbesine Machý-Pıkchý sekildi ǵajaıyp qala turǵyzǵan. Sondaı-aq, jaıaý jolaýshylar úshin qııa betterdi qıyp ótetin ári kúlli ımperııanyń eldi mekenderin bir-birimen jalǵaıtyn jol toraptaryn da salǵan. Olar, sonymen qatar, Nasko sekildi alyp tas jotanyń jazyq betine tek aspan bıiginen qaraǵanda ǵana tutas kórinetin, adam, jabaıy ańdar men ǵajaıyp qustardyń alyp beınelerin aınytpaı salǵan. Alaıda osylardyń bári qoldarynan kelse de, perýlikter jazýdan múlde maqurym bolatyn. Al astekterdiń muragerleri − maııalar jazýdy da, astronomııa men úsh ólshemdik matematıka úlgisin de shegine jetkize meń­gergen. Nol, núkte jáne syzyqsha sekildi úsh qana matematıkalyq tańbanyń kómegimen mıllıardqa deıingi kez kelgen esepti shyǵarǵan. Sáýletti pıramıdalar men observatorııalar turǵyzýdy da, 17 túrli kúntizbeler júıesin, onyń ishinde, aspan deneleriniń sıkldaryn dál eseptep shyǵaratyn ǵajaıyp júıelerdi de sheber qurastyrǵan.  Al álipbı tarıhyna keletin bolsaq, bastapqy álippe Mesopotamııada paıda bol­dy degen joramal bar, biraq alǵashqy júıeli álippeniń úlgisin fınıkıılikter qurastyrǵany tarıhtan málim. Sondyqtan da búgingi álemde qoldanysta júrgen latyn álippesindegi áripterdiń kópshiligi b.z. 1100 jyl buryn fınıkıılikter qoldanǵan álippeden alynǵany anyq. Biraq atalmysh álippeniń basty kemshiligi – onyń tek daýys­syz dybystardyń tańbalarynan ǵana turatyndyǵy. Sondyqtan bul álippe kúlli úndieýropa tilderine úlken qolaısyzdyq týdyrǵan bolatyn. Alaıda bul kemshilikti b.z. burynǵy segizinshi ǵasyrdyń ortasynda grekter joıǵan-dy. Olar aınalymdaǵy burynǵy álippege daýysty dybystardy tańbalaıtyn a, e, i, o jáne u áripterin engizip, adamzat órkenıetine baǵa jetpes úles qosqan. 26 áripten ǵana turatyn bul qolaıly álippeni búginde tek hrıs­tıan álemi ǵana emes, Shyǵys áleminiń de birneshe memleketi paıdalanady. О́ıtkeni, bul álippeniń basty qundylyǵy – ondaǵy áripter sanynyń qysqalyǵy men nusqalyǵy. Kádimgi mıllıondaǵan án shyǵarýǵa qabiletti jeti nota men mıllıard esepti sheshýge jetkilikti maııalardyń úsh tańbasyn eske túsiredi. Sondyqtan bizdiń memlekettiń latyn álipbıine ótý týraly naqty sheshim qabyldaǵany − qaı turǵydan bolsa da oń qadam.

Ádil AHMETOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri