1990 jyly aqpan aıynda Qyzylorda pedagogıkalyq ınstıtýtynda “Shejire” tarıhı-ólketaný birlestiginiń uıymdastyrýymen KSRO Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty Myrqy Isaevpen kezdesý ótti. Biz buryn ony ómirdiń keıbir keleńsiz jaqtaryn jazatyn feletonshy dep bilsek, bul kezdesýde jýrnalıst aǵamyz basqa qyrynan kórindi. Ol qoǵam qaıratkeri, qazaq halqynyń kórnekti aǵartýshysy Isa Toqtybaev jaıly zertteý málimetteri boıynsha oıly baıandama jasady. Bizdiń biletinimiz az eken. Qyzylorda qalasynda onyń esimimen nebári 30 metrlik tuıyq kóshe atalǵan. Ol turǵan úıde jazýlary óshken suryqsyz eskertkish taqta ǵana tur. Qaladaǵy №235 mektepti qalalyq atqarý komıtetiniń 1985 jylǵy qaýlysymen Isa Toqtybaevtyń atyna berý týraly sheshimi qaǵaz júzinde qalǵan.
Shynynda da, Isa Toqtybaev Túrkistan Respýblıkasy kezinde ondaǵy jarqyn tulǵalardyń biri bolǵan. Myrqy Isaevtyń qujattar, sýretter, anyqtama arqyly ony dáıekteýi stýdentterdi erekshe qyzyqtyryp, tarıhı ádiletsizdik tolǵandyrdy. Osy taqyrypty ıgerýge zertteýshi jıyrma jyl ýaqytyn sarp etken.
Isa Toqtybaev jaıly biz ne bildik, neni bilmeıdi ekenbiz? Ol tómendegideı.
Keıipkerimiz 1884 jyly 13 jeltoqsanda qazirgi Qyzylorda oblysynyń Tereńózek aýdanyndaǵy burynǵy HVIII partsezd atyndaǵy keńshar aýmaǵynda dúnıege kelgen. Áke-sheshesi osy óńirdegi ıindep aǵatyn Syrdarııanyń bir burylysyna qonys tepken, Uly júzdiń jalaıyr rýy mekendegen balyqshy aýylynyń turǵyndary bolǵan. Munda qazirde de ómir súrip jatqan dýlat, oshaqty, qańlylar bar. Olar ertede Jetisýdan mal-jaıymen kóship kelip Kishi júz ishine qonystanyp qalǵan.
Isa kishkentaıynan Perovskidegi baılar men saýdagerlerge jaldanǵan. Rafaıl degen dúkenshide jumys istep júrip, óz betinshe bilim alýǵa umtylady. Albyrt jastyń qabilettiligin Shıpkov sııaqty sol ýaqyttyń aldyńǵy qatarly aýqatty adamdary da baıqap, oǵan qamqorlyq jasaıdy. Aǵaıyndy Shıpkovtardyń Aqmeshitte buratanalarǵa arnalǵan úsh mektebi bar-dy. Mine, sonyń birinde Isa óziniń dosy – keıin Qaraqalpaq ASSR-iniń alǵashqy basshysy bolǵan Ábý Qudabaevpen birge oryssha oqyp, 1908 jáne 1912 jyldary ol bilim uıasyn, odan keıin Tashkenttegi muǵalimder semınarııasyn bitiredi. Onda júrip markstik-lenındik úıirmelerge qatysyp, 1916 jyly Toqmaq stansasyndaǵy jumysshylar ereýiline barǵany úshin jandarmerııa tarapynan tutqynǵa alynady. 1917 jyldyń qazanynda eski Tashkent jumysshylarynyń kóterilisine qatysyp, Ýaqytsha Úkimetti qulatýǵa belsene aralasady da sondaǵy jumysshy, soldat jáne musylman depýtattary Keńesiniń hatshysyna saılanady. Bandalar men basmashylarǵa qarsy kúresedi.
1918 jyly I.Toqtybaev Túrkistan Keńes Respýblıkasynyń Ortalyq Komıtetiniń músheligine saılanyp, 1919 jyly aqpanda bolshevıkter partııasy qataryna qabyldanady. Sol jyly qarashada tuńǵysh ret Ortalyq Azııa men Qazaqstan halyqtarynyń aǵartý ınstıtýty qurylǵanda oǵan Úkimet osy joǵary oqý ornyn uıymdastyrýdy jáne basshylyq jasaýdy júkteıdi. Ony mundaı joǵary laýazymdarǵa usyný keńes qaıratkerleri V.V.Kýıbyshev pen Turar Rysqulov tarapynan bolǵan-dy.
1918 jyly Perovsk óńirinde ashtyq jaılap, “Bılik – jergilikti jerde” degen uranmen bul aımaqta Iosıf Gerjod atty qanisher bilgenin isteıdi. Qasyndaǵy mılısııa Jorabek Esenov ekeýi mundaǵy qazaqtardy qynadaı qyrady. Jerlesteri Mustafa Shoqaıdy da sabaıdy. Bul sumdyq jaýyzdyq týraly Alash arysy óziniń “Túrkistan Sovetter bıliginde” kitabynda anyq jazǵan. Mine, sol jylǵy 17 shildede Perovsk turǵyndarynyń aryzyn tekserýge I.Toqtybaev bastaǵan tótenshe komıssııa qurylyp, isti tekserýge attandyrylady. Olar kele jatqanda I.Gerjod Perovskide bulardy tutqyndap, atýǵa buıyrady. Biraq Isa Toqtybaev, chekıst Tileýbaı Jeterbaev, Shıeli stansasy sharýashylyq seriktiginiń tuńǵysh tóraǵasy, Qaljan Qońyratbaev pen Túrkistan stansasynyń muǵalimi, jergilikti keńes depýtaty Sadyq О́tegenov týra kelgen ólimnen qudaı saqtap, kezdeısoq aman qalady. Osydan soń Túrkistan HKK 1918 jyly 15 tamyzda ekinshi ret qaýly qabyldap, Tashkent depýtattar keńesinen quramynda Toqtybaev, Ibragımov jáne Bólebaev bar tótenshe komıssııa quryp, ony taǵy da Perovskige jiberedi. Olar Gerjodty jáne onyń jaqtastaryn ustap Tashkentke alyp kelip sottaıdy. Biraq, bul qanisherler osyndaǵy eserlerdiń yqpalymen jer aýdarylady da jeńil jazamen qutylyp ketedi.
1920-1922 jyldary Isa aǵamyz “Aqjol” gazetiniń redaktory bolyp taǵaıyndalady. Oǵan deıin bul qyzmetti Túrkistan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń hatshysy Sultanbek Qojanov atqarǵan edi. Oǵan ultshyl-alashordashy degen ataý osy kezden taǵyldy. Sodan bastap I.Toqtybaev Túrkistan Keńes Respýblıkasy turǵyndarynyń arasynda úlken bedelge ıe birden-bir kórnekti qaıratkerge aınalady. 1921 jyly kóshpeli turǵyndar arasynda Bilim taratý komıssııasynyń tóraǵasy, Halyq aǵartý komıssarynyń orynbasary, Túrkistan Ortalyq Atqarý komıtetiniń ókili, memlekettik Baspa tóraǵasynyń orynbasary jáne respýblıkanyń Halyq aǵartý komıssarıaty alqasynyń múshesi qyzmetterin qosa atqarady. Sóıtip júrip Tashkenttegi Ortalyq Azııa memlekettik ýnıversıtetin oqyp bitiredi.
Bul kezeńde ol jýrnalıstik jáne shyǵarmashylyq qyzmetke de óz kúshin aıamaı paıdalanady. “Aqjol” gazetiniń redaktory bola júrip, sonymen qatar, teorııalyq jýrnal “Qyzyl Qazaqstan”, saıası-qoǵamdyq basylymdar “Sholpan”, “Sáýle”, “Sananyń” sarapshysy bolǵan. Sondaı-aq, ol bir jaǵynan ólkelik komıtettegi baspa sektorynyń meńgerýshisi de edi.
Keıipkerimiz sonymen qatar qazaq ıntelıgensııasynyń shyǵarmashylyǵyna erekshe kóńil bólip otyrǵan. Ony I.Toqtybaevtyń halyq aqyn-jyraýlary Turmaǵambet Iztileýov pen Omar Shoraıaqovtyń eńbekterin “Aqjolǵa” usynyp, redaksııa qyzmetkerlerin qazaqtyń mádenı muralaryn jınap, qorǵaýǵa belsene qatystyrý úshin olardy 40 túıemen el ishine jibergen. О́kinishke qaraı bulardyń deni qazir О́zbekstan muraǵattarynda jatyr. Osy oraıda sol ekspedısııaǵa Ábýbákir Dıvaev, Ybyraı Tájıev, Esirkep Qalymbetov, Ahmet О́teevtiń qosqan úlesterin atap ótken lázim. Olardyń ishinde keıin Ybyraı Tájıev Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń hatshysy, memlekettik Josparlaý komıtetiniń basshysy qyzmetterin atqarǵan.
1922 jyldan bastap Tashkentke jınalǵan qazaq zııalylaryna degen Úkimet kózqarasynda salqyndyq baıqala bastaıdy. Olardy qýdalaý bastaldy. Bul jóninde aqyn Sáken Seıfýllın: “Alashordashylardyń bir bóligi Qojanov jáne pikirlesteriniń demeýine súıene otyryp, Tashkentke kelip aldy. Soraqylyǵy TOAK organy “Aqjol”, Sholpan”, jáne “Sana”, onyń qazaq-qyrǵyz bólimi basylymdary ulttyq kózqarastardyń oshaǵyna aınaldy. Olar Túrkistandy “túrkilerdiń otany ” dep jarııalap, Tashkentti alashordashylar jaýyngerleriniń qonaqúıine aınaldyrdy” – dep jar saldy. Osyndaı dabyl zardaptary “Aqjoldyń” basshysy bolǵan I.Toqtybaevqa da tıip, qyzmetterden shettetile bastaıdy. 1926 jyly Orynbordaǵy jumysynan ketýge májbúr bolyp, Semeıde shyǵatyn “Qazaq tili” gazetiniń redaktory qyzmetine taǵaıyndalady. 1930 jyly ólkelik partııa komıtetiniń bıýrosy Lenıngradqa aspırantýraǵa oqýǵa jiberedi. Onda I.Gersen atyndaǵy tarıhı-partııalyq jáne Qyzyl professýra ınstıtýttaryn qosa bitirip, osynda S.M.Kırov basqarǵan qalalaq partııa komıtetiniń usynysymen keńestik Shyǵys halyqtary Búkilodaqtyq kýrsynyń rektory qyzmetin atqarady. Sonymen birge V.I.Lenın atyndaǵy áskerı-saıası akademııada sabaq berip, Lenıngradtaǵy memlekettik etnografııa mýzeıiniń meńgerýshisi bolady.
Stalındik repressııanyń 1929-1933 jylǵy alǵashqy tolqyny I.Toqtybaevqa da jetedi. Ony bul kisiniń úlken balasy Rem bylaı dep eske túsiredi. “Meniń ákemdi 1933 jyly Lenıngrad túbindegi sanatorııde demalyp jatqanda birinshi ret tutqynǵa aldy. Ony maǵan apam (anam Fatımanyń sińlisi bizben birge turatyn) aıtty. Ol kisi úıge barar jolda ákeńdi tutqyndady dep jylaýmen boldy. Páterimizge kelsek astań-kesteń aýdastyrǵan, ákemniń bólmesin mórlep jaýyp ketken. Biz onda jıi bolyp, shkaftardaǵy kitaptardy jáne qabyrǵada ilinip turatyn pıstoletti qyzyqtaıtynbyz. Qııalymyzda azamat soǵystarynyń shytyrmandary elesteıtin. Endi kire almadyq. Azannan keshke deıin Lıteınyı dańǵylyndaǵy OGPÝ basqarmasynyń esigin kúzetip, ákemizden habar kúttik. Sol kezdegi Zańnyń 58, 58-ıý, 58-II baptarymen 10 jylǵa sottalǵanyn sonda bildik. Bizge birinshi habar Qaraǵandydaǵy túrmede otyrǵany jaıly jetti. Onda ákemizdi baqytyna qaraı Qazaqstandy aralap júrgen S.M.Kırov tanyp, odan Máskeý oblysyndaǵy Dmıtrov qalasynyń túrmesine (Dmıtlag) aýystyrǵyzǵan.
Ákemizdiń tutqyndalýy bizge qara bult bolyp tónip, sheshemizdi partııadan jáne ınstıtýttaǵy jumysynan shyǵardy. NKVD aptasyna birneshe ret kelip, úıdi aýdaryp-tóńkerip aıqaılap, bizdi qorqytyp ketetin. Sodan olar rahat alady-aý deımin. Aqyry bizdi turǵan páterimizden qýyp, Chaıkovskıı kóshesindegi 10-úıden kommýnaldyq 18-úıge kóshirdi.
Apamyz oqýyn tastamaý úshin basqa famılııada bolǵandyqtan bizben týystyǵy joqtyǵyn málimdedi. Oǵan páterimizdi berdik te Dmıtrov qalasyna kóship, Stalın aq pen qarany ashady, ádilet qaıta oralady degen oımen aryz ben ótinishti kóp jazdyq. Apamyz ınstıtýtty bitirdi de B.Asqarov degen kúıeýimen Qaraǵandy oblysynyń Qarqaraly qalasyna ketip, artynan habar-oshar bolmady.
Dmıtrov qalasynda ákemizdiń qasynda bolaıyq dep biz aǵashtan qıylyp jasalǵan ıesiz jazdyq úıge ornalastyq. Ol lagerge jaqyn bolatyn. Onyń janynan túrmedegilerdi jumysqa aparatyn jol ótetin. Sharshaǵan ash tobyrdyń ishinde ákemizdi keıde tanymaı qalatynbyz. Bizdi ol jerden de qýǵan kezde sheshemiz Dmıtlag bastyǵy S.Rırınge barǵany áli esimde. Ol túri susty, jaǵasynda tórt rombıgi bar kisi eken. Bizge jaqyn jerge ornalasýǵa ruqsat etkenimen, turatyn baspana taba almadyq. Sýyq túsip, jylynbaıtyn úıde turý múmkin bolmady. Sheshemiz birneshe ret Máskeýge baryp, Tashkentte birge qyzmet istegen V.V.Kýıbyshevtyń qabyldaýyna kirýge áreket jasady. Aqyry 1936 jyly onyń aralasýymen isti qaıta qarap, ákemizdi túrmeden bosatty. Biz qýanyp, Lenıngradqa keldik. Onymyz uzaqqa barmady. Qýǵyn-súrgin qaıtadan qarqyn ala bastady. Kúnde bireýdi qamaýǵa alyp ketipti degen sóz jıi aıtylatyn. Ol da 1938 jyly bizge jetip, ákemiz 58-bap boıynsha ekinshi ret 8 jylǵa sottaldy. Sóıtip, alashordashy degen ataý azapqa aınalyp, odan qaıda qashsa da qutyla almady.
Ákemizben kezdesip, azyq-túlik berý úshin túrme aldynda kúnuzaq tizilgen kezekte turýshy edik. Sondaǵy bir kórinis esimde erekshe qalyp qoıypty. Ákemizdiń syrtynan qaraǵanda ony urǵany men jazalaǵany bet-álpetinen kórinip turdy. Aýzynda birde-bir tisi qalmaǵan. Sonda da bizge sergek bolyp kórinýge tyrysqanyn baıqadym. Oǵan jaqyndaýǵa bolmady, bizdi temir tor bólip, sheshem ekeýmiz jylap turdyq. Al ol bolsa bizge qalaı ómir súrýdi aıtyp jatty.
Ákeı kommýnıstik tamuqtyń merzimin Komı ASSR-inde, Pechera lagerinde ótedi. Ondaǵy ómir biletin adamdardyń aıtýynsha, bul jer tamuqtyń tamuǵy bolǵan. Shahtalardaǵy aýyr jumystarǵa jegilip, ıttiń kúnin kórgen. Anamyz uzaq jylap-syqtaýdan keıin baspochtampqa jumysshy bolyp ornalasty. Odan da qýdalanyp, sańyraýlar arteline aýysýǵa týra keldi. Biz qalaıda ómir súrýge tyrmysyp, azannan keshke deıin úıde ártúrli paketter men qaǵazdardy jelimdeýmen aınalystyq. О́mirimiz ábden tyǵyryqqa tirelgende anam meni Qyzylordadaǵy ákemizdiń nemere týysy S.Toqtybaevqa jiberdi. Ol oblystyq prokýratýrada tergeýshi edi. Munda kelgende meniń keregim shamaly ekenin sezindim. Olar halyq jaýynyń balasynan teris aınalyp shyǵa keldi.
Kemsitýshiliktiń de ne túrin kórdim. Sondaǵy bireýdiń sózi áli esimde: “Isa Toqtybaev naǵyz jaý ǵoı. Sebebi, óziniń balalaryna Rım, Berlın, Tokıo dep at qoıdy emes pe”, – degenine tyńdap otyrǵandar da qoshtap basyn ızegeni bar. Bul ataýlardyń mánisin ákemiz túrmeden aqtalyp kelgennen keıin bildik. Shynynda meniń atym tólqujatymda Rem, ol “revolıýsııa, elektrofıkasııa, mır” degennen qysqartylyp alynǵan eken. Ekinshi inimniń esimi Varlen Parıj kommýnarynan aty, odan keıingisi – Máýlen taza qazaq esimi retinde qoıylypty.
1945 jyly ákemdi Krasnodar ólkesinen Enıseı óńirine jer aýdardy da, aqyry 1947 jyly ol kisi elge oralyp qaıta qaýyshtyq. Aýdandyq kommýnaldyq sharýashylyq bólimine býhgalter bolyp ornalasty. О́zimiz ózimizge kelip, es jınaı bastadyq ta men Lenıngrad taý-ken, inim Almaty medınstıtýtyna oqýǵa attandyq. Biraq artymyzdan burynǵy qyrsyq qalmady. Instıtýtta bireý ákemniń halyq jaýy ekenin jetkizip, oqýdan shyǵartyp jiberdi. Geolog bolýdy armandaǵanmyn. Sodan soń ózimdi Ashhabadtaǵy 1948 jylǵy jer silkinýden zardap shekken bosqynmyn dep Ýraldaǵy bir tehnıkýmǵa oqýǵa tústim. Sibirde jáne Qıyr Shyǵysta jumys istedim. Inim Varlen ınstıtýtty kemsitýshilikpen bitirdi. Biraq eńbegi jandy. Keıin respýblıkanyń eńbek sińirgen dárigeri bolyp, Lenın ordenimen marapattaldy. Eki inimizdi soǵys bastalǵanda Lenıngradtan Iаroslavlge kóshirgen-di. Kishimiz Máýlen úsh jasta bolatyn. 1947 jyly taýyp aldyq. Úshinshimiz iz-túzsiz ketti”.
Aqyry Isa aǵamyz tamuqtan úshinshi ret bosanyp shyǵyp, elge Almaty arqyly qaıtady. Ondaǵy tanystary bul kisiniń ábden qaljyraǵan túrin kórip, tiri qalǵanyna tań qalady. Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń hatshysy Y.Tájıev pen jazýshy S.Muqanov Isekeńdi jyly qarsy alǵan. Burynǵy shákirtteri ony Almatyda qalyńyz, páter, jumys, bárin alyp beremiz dep úgitteıdi. Biraq aǵamyz oǵan kónbeı Qyzylordaǵa kelip, balalarynyń bireýinen basqasyn izdestirip taýyp alady da esin jınaıdy.
Isa Toqtybaev ómiriniń sońǵy jyldarynda Qyzylorda ólketaný murajaıynyń dırektory bolyp isteıdi. Onyń ómirbaıanynyń kóptegen belgisiz jaqtaryn jýrnalıst Myrqy Isaev 90-jyldary arhıv qujattary men sýretter arqyly óz kitabynda jaqsy jazyp tanytqan edi. Biraq, sońǵy kezderi jerlesteriniń samarqaýlyǵynan el jadynan shyǵyp barady. Mundaı jarqyn ómirbaıandy tulǵalar Qazaqstanda sırek kezdesedi. Ony keıbir qujattardaǵy oryssha jazý shatpaǵynan zertteýshilerdiń kóbi Kárim Toqtabaev jáne Muqan Toqtabaev degen kisilermen shatastyrady. Osyndaı túsinbestikten maqtanysh tutar bul esim kóleńkede qalyp keledi.
Qyzylordadaǵy Á.Qońyratbaev atyndaǵy “Shejire” tarıhı-ólketaný birlestiginiń jumysy barysynda Isa Toqtybaevtyń balalary aıtqan Josaly qystaǵyndaǵy onyń qujattaryn izdestirdik. Aıdaýdan qaıtyp kelip Tereńózekte júrgende bir mılısııa qyzmetkeri ony uryp-soǵyp, bar muraǵat qaǵazdaryn tartyp alyp ketken eken. Sony izdep, qasymda marqum, mektep dırektory Jaǵypar degen jigit ekeýmiz álgi úıdi izdep tapqanbyz. Sonda Isekeńe zábir kórsetken mılısııanyń balasy ózinde kóp qaǵazdar men sýretter bar ekenin aıtyp, olar keıin óz balalaryma kerek dep bermedi. Oǵan da mine, 15 jyl. Muny Qyzylorda oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıy qyzmetkerleriniń nazaryn aýdarý úshin aıtyp otyrmyz. Kúrmeýi kóp kúrdeli ómir jolynan ótken bul tulǵanyń joǵarydaǵy, ıaǵnı, 1918-1932 jyldardaǵy qaıratkerligin aıtpaǵanda, bylaıǵy ómirde “Túrkistan”, “Jaǵyrafııa” atty oqýlyq jazǵan, uly jazýshy M.Áýezov Semeıden kóztúrtki bolyp Tashkentke jetkende, oǵan “Sáýle” jýrnalynda jumys isteýge jaǵdaı jasaǵan, osy shaharda Ǵ.Muratbaevty oqýǵa ornalastyrǵan aldy keń, jyly júrekti jan ekenin qalaı umytamyz. Joq, mundaı adamdy este saqtap, oǵan qurmet kórsetýimiz kerek.
Táńirbergen MÁMIEV, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinińdosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty. Qostanaı.
ALTY ǴYLYM DOKTORYNYŃ ÁKESI
atanǵan aǵa gazettiń qyzmetkeri Ǵaısa Sarmýrzın týraly syr
“Egemen Qazaqstan” gazetiniń 90 jyldyǵy qarsańynda kezinde osy basylymnyń beldi qyzmetkeri bolǵan Ǵaısa Sarmýrzın esime tústi. Bul kisimen meni taǵdyr 1954 jyly Jambyl oblystyq “Stalındik jol” (keıin “Eńbek týy”, qazir “Aq jol”) gazetinde túıistirgen edi. Aǵamyz ol kezde osy basylymnyń redaktory eken. Almatydan jańadan oqý bitirip kelgen jas maman meni qushaq jaıyp qarsy aldy. Sodan Ǵaısekeńmen 1961 jylǵa deıin qyzmettes bolyp, úlken júrekti kisiniń kóp jaqsylyǵyn kórgenim bar.
Ol kez, ıaǵnı, 50-jyldar gazet qyzmetkerleri úshin qıyn ýaqyt edi. 1956 jyly Stalınniń jeke basyna tabynýdy synaǵannan keıin Hrýshev ábden erkinsip aldy. Kúnde jınalys. Kúnde bet-bet baıandama. “Amerıkany qýyp jetip, basyp ozamyz” atty ásire uranǵa “80-jyldary elimizde kommýnızm ornaıdy” degen aıqaı qosylyp, ony nasıhattaýdan gazet beti bir bosamaıtyn. Sóıtip, ol kezde gazetke basshylyq jasaý naǵyz qııamet edi. Qubyladan jańylyp qaldyq. Amal qansha...
Isker basshy, tájirıbesi mol jýrnalıst Ǵaısa Sarmýrzın qaramaǵyndaǵy qalamger azamattardyń bilikti de tegeýrindi eńbegi arqasynda bul qıyndyqtardy jeńe bildi. О́gizdi de óltirmedi, arbany da syndyrmady. Oblystyq gazettiń bet-bedelin saqtap, qalyń oqyrmannyń kóńilinen shyqty. Alǵa qoıylǵan mindetterdiń oryndalýyn qamtamasyz etti.
Gazettiń ár sanynda basylatyn, qyrýar taqyrypty qamtıtyn materıaldardyń tek aqıqatty aıtýy, faktilerdi burmalamaýy únemi nazarda ustaldy. Jańalyq ta, jamandyq ta qalyń kópke qaz-qalpynda jetip jatty. Qysqasy, Ǵaısekeń basqarǵan bul oblystyq gazet ómir aınasy, halyqtyń rýhanı dem berýshisi ekenin jurtshylyqqa tanyta bildi desek, artyq aıtqandyq bola qoımas. Basylymnyń basty keıipkeri — eńbek adamdarynyń som tulǵasyn jasaý, olardyń rýhanı ósýin, parasatyn kórsetý, jan dúnıesin ashý únemi basty nazarda ustaldy. О́ıtkeni, redaktor árbir qyzmetkerdiń óz mindetin jaýapkershilikpen atqarýyn kúndelikti qadaǵalap, olarǵa shyǵarmashylyqpen jumys isteýine ne qajettiń bárin jasaýǵa erekshe den qoıdy. О́ńirdegi shtattan tys tilshilerdiń belsendiligi arttyryldy.
Redaksııanyń aılyq, toqsandyq jumys josparlaryn jasaǵan kezde áıteýir mindetten qutylý sııaqty qur dolbarǵa, kózboıaýshylyqqa jol berilmedi. Materıal jazylatyn obektiler: ıaǵnı qaısy sharýashylyq nemese óndiris orny ekeni naqtylanatyn, kóteriletin máselelerdiń aýqymy belgilenetin jáne qaı kezde oryndalatyny kórsetiletin. Sonymen árbir tapsyrma berilgen saıyn sony iske asyratyn gazet qyzmetkeriniń tájirıbesi, shyǵarmashylyq umtylysy, ómirge belsene aralasýǵa beıimdiligi eskeriletin. Jumysqa jańa kelgen, túbit murt jastarǵa qamqor bolý jolǵa qoıyldy. Solardyń qanatynyń qataıyp, qalamynyń ushtalýy kózden tasa etilmeıtin. Sál jetistikteri bolsa maqtalyp, kótermelenip otyratyn edi.
Ár apta saıyn shyǵarmashylyq qyzmetkerlerdiń basqosyp, básekege túsip, oı jarystyratyn, pikir alysatyn jıyny – lezdeme ótkizý jańasha sıpat aldy. Ǵaısekeńniń aldy qashanda keń bolatyn. Munda jýrnalıst óz oılaryn erkin, eshkimnen jasqanbaı aıta alatyn. Biraq syltaýǵa, bossózdilikke tizgin berilmeıtin. Osy jerde kimniń aty báıgeden kelgeni ujymnyń tórt kózi túgel otyrǵanda jarııa etiletin. Jan-jaqty taldanyp, shabytpen jazylǵan problemalyq materıaldar, kemshilikterdi batyl áshkerelegen syn maqalalar, qyzyqty reportajdar jáne kórkem ocherkter osy lezdemede atap kórsetilip, jeńimpazdarǵa syılyq berýge qolma-qol sheshim qabyldanatyn. Budan keıin basqalar da nysanaǵa dóp tıetin, oqyrmandar oıynan shyǵatyn materıaldar jazýǵa talpynatyn. Bizde ótetin árbir lezdeme jas jýrnalısterdi tárbıeleýdiń mektebi sııaqty boldy.
Ǵaısekeńniń erekshe bir qasıeti kemshilik jibergen qyzmetkermen bet jyrtysyp uryspaıtyn. Keń tolǵap, aqylmen jónge salatyn. Osyndaı tezge túsken adam endi qaıtyp olqylyqqa urynbaýǵa tyrysatyn. Redaktordyń basqalarǵa úlgi bolar taǵy bir qyry materıaldy bas salyp túzeı bermeıtin. Avtorǵa stıldik jetimsizdik ornyn ózi toltyrýǵa múmkindik beretin. Bul jastardyń namysyn oıatýdyń tıimdi tásili edi.
Redaktor ádebı shyǵarmalardy kóbine ózi qaraıtyn. Túzetkende avtordyń oıyna oı qosyp, ásirese, óleńniń: “Tilge jeńil, júrekke jyly tıip, tep-tegis jumyr kelsin aınalasy”, – deıtin uly Abaıdyń talabyna saı bolýyn qatty qadaǵalaıtyn. Jas aqyn-jazýshylardyń ómir aıdynynda qulash sermep, kópshilikke tanylýyna, ósip, jetilýine únemi kóńil bólip otyrdy. “Ádebıet beti”, aıyna úzbeı shyǵatyn. Sóz retine qaraı aıta keteıin, gazettiń mazmunyn baıytyp, bedelin arttyrýda, oqyrmandardyń ynta-yqylasyn ózine aýdarýda respýblıkaǵa tanymal aqyn-jazýshylardyń jańa shyǵarmalaryn oblystyq gazette jarııalaýdyń mańyzy zor boldy. Munda Ǵaısekeńniń qazaqtyń belgili qalamgerleriniń kóbimen tanys, dosjar bolýynyń úlken septigi tıdi. Máselen, 1955 jyly kúzde osy Jambyl oblystyq gazetinde M.Áýezovtiń “Túrkistan solaı týǵan” ocherkiniń úzindileri jaryq kórdi. Sol sııaqty A.Toqmaǵanbetovtiń syqaqtary, S.Máýlenovtiń óleńderi, S.Tóleshevtiń feletondary, aǵa gazettiń qyzmetkeri Ǵaısa Sarmýrzın týraly syr, J.Jumahanovtyń ocherkteri berilip turdy.
Ol kisiniń sheshendigi men kósemdigi qatar júretin. Tektiliktiń lebi esip turatyn. Qazaq bıleriniń eski de esti sózderin shabyttana tógip-tógip jiberetin. Ásirese, Abaı óleńderin kóp aıtatyn. “Almas pen quryshtyń kirikken qospasyndaı”, – dep danyshpan Muhańdy, Muhtar Áýezovti ylǵı da ónege tutatyn. Bul eki ǵulamadan úırenbeı qolǵa qalam ustaý úlken min ekenin únemi eskertetin.
Osy jerde Ǵaısekeńniń Muhańnyń eńbekqorlyǵy jóninde aıtqan bir sózin eske túsireıin. Bizdiń jýrnalıster, – deıtin ol kisi, – saparǵa barǵanda jazatyn maqalasyna qajetti faktilerdi óte az, kóbine atústi jınaıdy. Men Muhańnyń “Túrkistan solaı týǵan” ocherkine materıaldardy qalaı jınaǵanynyń kýási boldym. Baıqap otyrmyn, Muhańnyń bloknoty men qaryndashynda maza joq. Sol óńirdiń eń bilikti degen qarttaryn ádeıi arnap shaqyrtyp, ózimen birge syıly qonaq etkize otyryp, uzaq áńgimelesti. Jer attaryn, álgi óńirdegi ár kezdegi ataqty adamdardyń aıtqan sózin, qazirgi el aýzyna ilikken jastar tabystaryn, aýyl mádenıetin qazbalaı surastyryp jazady da otyrady... “Osynyń bárin nege jaza beresiz? Dem almaımyz ba?” – dedim men bir kezde shydaı almaı. Sonda ol kisi bir ǵalym jazýshynyń: “Materıaldy sonshama kóp jınaý kerek, sol jınaǵandaryńnyń 20-30 paıyzy ǵana kádege asyp, 70-80 paıyzy jazǵanyńa syımaı qalyp qoıatyndaı bolsyn”, – degen sózin aıta kelip: “Kerek tastyń aýyrlyǵy bolmaıdy”, – dedi kelte qaıyryp”.
Ǵaısekeń naǵyz jazǵysh redaktor edi. Ol ocherk te, teatr resenzııasyn da, problemalyq maqalalardy da kezi kelgende lyp etkizip tez bitirip tastaıtyn. Sol kezdegi Lýgovoı aýdanyna qarasty Lenın atyndaǵy kolhozdyń tóraǵasy, óziniń qadirli qurdasy Tólegen Aqtanberdıev týraly kórkem ocherki bizdiń bárimizge úlken oı salǵan edi. Shirkin, materıaldy osylaı etip jazsaq dep qyzyqqan bolatynbyz. Al Abaı atyndaǵy oblystyq qazaq drama teatrynda Muhtar Áýezovtiń “Eńlik-Kebek” spektakli qoıylǵanda soǵan arnap tamasha resenzııa jazǵany bar. О́ıtkeni, ol sonaý 1917 jyldyń jazynda Shyńǵystaýdyń Oıqudyq jaılaýynda “Eńlik-Kebektiń” shymyldyǵy alǵash ashylǵanda “pesa” degen oıyndy tuńǵysh qyzyqtaǵan bozbalalardyń biri bolatyn. Resenzııada bul teatr ujymynyń klassıkalyq shyǵarmany sahnalaýdaǵy jetistikteri, ártisterdiń sheberligi tap bir osy salanyń suńǵyla maman synshysy jazǵandaı jerine jetkizile, jan-jaqty taldanylyp baıandaldy. Kórermen sol maqala arqyly spektakldiń mán-maǵynasyn tolyq uǵyndy deýge bolady.
Ǵaısa aǵamyz keıin Almatyǵa qonys aýdaryp, “Qazaqtyń kórkem ádebıeti” baspasy dırektorlyǵynan zeınetkerlikke shyqqan soń da qolynan qalamyn tastaǵan joq. 1975 jyly arnaıy saparmen Jambylǵa kelip, ózi kóp jyl jemisti eńbek etken óńirdiń el-jurtymen qaýyshyp, bir jasap qalǵany bar. Sol joly Talas aýdanyndaǵy ataqty “Talas” sovhozynda bolyp, ozat sharýashylyqtyń tynys-tirshiligi týraly “Sosıalıstik Qazaqstan” gazetine “Qara marjan” dep atalǵan kólemdi problemalyq maqala jazdy. Osy materıaldan atalmysh sharýashylyqtyń sol kezdegi ekonomıkasy men mádenıetiniń qalaı qaryshtap óskenin baıqatatyn keıbir málimetterdi keltire keteıin. Ol ýaqytta bul aýyl “Talas” asyl tuqymdy qarakól qoılaryn ósiretin zavod atalatyn. Qoı sany 81 myńǵa jetkizilgen edi. Budan otaý tigip shyqqan “Túgisken”, “Shý” jáne “Keńes” sovhozdarynyń ózi irgeli sharýashylyqtarǵa aınalǵan-tyn. Joǵary kórsetkishterge qol jetkizgeni úshin sovhoz dırektory Ábdir Saǵyntaevtan bastap 13 sańlaq shopanǵa Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵy berilip, barlyǵy 140-tan astam eńbekker KSRO ordenderimen, medaldarymen marapattalyp edi. Seloda 100-den astam joǵary bilimdi maman jumys istedi. Sonymen birge 30 oryndyq ýchaskelik aýrýhana, 4 dárigerlik pýnkt, 28 myń kitaby bar 4 kitaphana, mádenıet úıi, 4 klýb, balalar baqshasy, turmystyq qyzmet kórsetetin kombınat, baılanys bólimshesi bar bolatyn. Bul degenińiz, aýyl emes, tórt qubylasy túgel qalashyq degen sóz ǵoı. Avtor osyndaı jetistikterdi aıtýmen qatar munda sý máselesiniń sheshimin tappaǵanyn, jaıylymdardyń tarlyǵyn ári tozyp ketkenin, mal ónimderin memleket óte arzan baǵamen satyp alatynyn, sapaly kıiz úıler jetispeıtinin, SJK preparatynyń tıimsizdigin jáne basqa problemalardy respýblıkalyq basshy uıymdardyń aldyna másele etip qoıyp edi.
Ǵaısekeńmen ómiriniń sońyna deıin habarlasyp, Almatyǵa jol túsken saıyn úıine sálem berýge baryp júrdim. 1977 jyly júzdeskenimde: “О́ziń bilesiń, jeńgeń 1967 jyly qaıtys bolǵanda men on balamen qaldym emes pe, – dedi. – Sodan beri on jyl ýaqyt ótken eken. Bul merzim ishinde olardy jetildirýde jemisti de jeńisti kúnderdi bastan keshirippin. Shúkir, qazir osy on balamnyń barlyǵy da joǵary bilimdi. Onyń altaýy ár salada ǵylym kandıdaty. Mamandyqtaryna kelsek, Máskenim – fılolog, Altaıym – tarıhshy Alma –hımık, Sholpanym – tarıhshy, Raıhanym – bıolog, Raýshanym – hımık. Súıkimdi kelinim Nadıa da hımık. Tek bular emes, kúıeý balalarymnyń da ǵylymı ataqtary bar”. Sóz retine qaraı aıta keteıin, qarııanyń joǵaryda ózi attaryn ataǵan balalarynyń bári keıin ǵylym doktory, professor atandy.
Sodan araǵa taǵy biraz ýaqyt salyp sálem bere barǵanymda Ǵaısekeńniń qatty qýanyp, aǵynan jaryla otyryp aıtqan myna sózderi de áli esimde: “Sosıalıstik Qazaqstandaǵy uzaq qyzmetimnen soń Jambyl oblysyna baryp 17 jyl redaktor bolǵanymda súıinishi men kúıinishine ortaq bolyp, óńirdiń órkendeýine azdy-kópti atsalysqanyma ózimdi baqytty dep sanaımyn. Oblys aktıvi men gazet kollektıviniń ortasynda úlken qadir-qurmetke ıe bolǵanymdy zor maqtanysh etemin. Gazet jumysynyń bar jaqsylyǵyn birge bólisken Tólendi Ońǵarbaev, Rahmet Omarov, Anarbek Aıtbaev jáne óziń sııaqty isker, aıaýly jigitterge jaqsy densaýlyq, uzaq ómir, úlken abyroı tileımin”, – degen Ǵaısekeń joǵarydaǵy sózderdi aıtqanda betine nur quıylyp, kózderi kúlim qaǵyp, tebirenis ústinde boldy. Sodan soń ádemi shaqshasynan nasybaıyn atyp, biraz úndemeı qaldy. Sálden keıin qaıta serpilip: “Elge menen sálem aıt”, – dep jastyǵyna jantaıdy. Bul 1987 jyldyń sáýir aıy edi. Sodan kóp uzamaı dúnıe saldy, jaryqtyq. Jaqsy adam edi. Imandy bolsyn!
Saǵat ARYNULY, jýrnalıst. Taraz.