Yntymaqtastyqtyń jańa kezeńi bastaldy

Memleket basshylarynyń qatysýymen ótken kelissóz­derde Qyrǵyzstan Prezıdenti bul sapardyń erekshe mańyzdy ekenin aıta kelip, «qyrǵyz ben ózbek halqy osy sapardy 20 jyldan astam ýaqyt kútti. Jańa dáýirdi bastaıtyn bul sapar kóptegen máselelerdi sheshedi, endi eki eldiń arasynda jańa kezeń bastaldy» dep atap ótti. Almazbek Atambaev ejelden kórshi qyrǵyz ben óz­bek halyqtarynyń bola­sha­ǵyna baǵyttalǵan osynaý sóz­derdi jaıdan-jaı aıtyp otyrǵan joq. Eki memlekettiń táýelsizdik alǵannan keıingi tarıhyn qaýzaıtyn bolsaq, elder arasynda asa ótkir ári kúrdeli máselelerdiń oryn alǵanyna kýá bolamyz. 

Ras, egemendigin jarııalaǵan ózge respýblıkalar sııaqty Qyrǵyzstan men О́zbekstan arasynda saıası-dıplomatııalyq, saýda-ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq yntymaqtastyq máseleleri taldanyp, olardy úkimetaralyq komıssııa jan-jaqty qarastyrdy. Saýda-ekonomıkalyq qatynastardy damytýda negizgi aıqyndaýshy róldi shekara mańyndaǵy saýda atqardy. Onyń ishinde ózekti máseleler retinde energe­tı­ka, shekara jáne kóshi-qon ja­ıy tanyldy. О́ıtkeni, memle­ketter úshin azamattardyń qa­ýip­sizdigin qamtamasyz etý, shekaralardaǵy saýda qaty­­nasyn retteý erekshe mańyz­dy edi. Bul etnosaralyq shıe­lenisti báseńdetýge yq­pal etetin máseleniń biri bolatyn. Onyń ústine, sol jylda­ry Ferǵana atyrabynda ult­ara­lyq kıkiljiń ýshyǵyp tur­ǵan. 

Bishkek kezdesýinde О́zbek­stan basshysy Sh.Mırzııoev «shekaramyzdy dostyq shekarasyna aınaldyrýymyz kerek» degeninde úlken mán jatyr. Eki eldiń arasyndaǵy shekaranyń jalpy uzyndyǵy 1400 shaqy­rym­dy quraıdy. Onyń 230 shaqy­rymǵa jýyǵy daýly sanalady. Dálirek aıtqanda, osy 230 shaqyrymdyq shekara syzyǵy ótetin jer áli kún­ge deıin quqyqtyq negizde ret­telmegen. Munyń saldary ba­­­ýyr­las ózbek pen qyrǵyz ha­lyq­­taryna qıyndaý tıip otyr. Sebebi, daýly dep atal­ǵan she­karalyq ýchaskelerge ja­­qyn turatyn eki jaqtaǵy tur­ǵyndardyń bir-birine qaty­naýyna múmkindikteri joq, ary-beri ótýge tyıym salynǵan. Keıbir derekter boıynsha, Qyr­­­­­ǵyzstannyń О́zbekstanmen she­­karalas aýdandarynda 1 mıl­lıonǵa jýyq adam turady. Al Qyrǵyzstan halqynyń 14 paıyzy etnostyq ózbekter eken. 

Aqparat agenttikteriniń ha­bar­­la­ýynsha, osydan úsh ap­­tadaı buryn Qyrǵyzstan men О́zbekstan úkimetteriniń bas­shylary kezdesip, eki el arasyndaǵy shekaranyń 80 paıyzynan astamyna qatysty ýaǵdalastyqqa qol jetkizilgen. Keshegi kúngi derekterge qara­ǵan­da, prezıdentterdiń kezdesýi barysynda qyrǵyz-ózbek mem­lekettik shekaralarynyń 80 pa­ıyzdan asatyn bóligin demarkasııalaý týraly paktige qol qoıylǵan. Mine, bul shekara máselesin túpkilikti retteýge jasalǵan qadam dep ba­ǵalaǵan jón shyǵar. О́ıtkeni, eki memleket arasyndaǵy kelis­peýshilik, negizinen, osy shekara máselesinen týyndaıtyn. 

Shekaralas jatqan elder ara­synda shekaraǵa baılanys­ty problemalardyń óz ýaqy­tynda sheshilmeýi, keıde qarýly qaqtyǵystarǵa soqtyratyny bar. Qaıǵy men qasiretke dýshar etet­in qıyn jaǵdaılardy bol­dyrmaýdyń, onyń aldyn alýdyń birden-bir joly – máseleni ózara túsinistik já­ne dıplomatııalyq jolmen she­shý. Elimiz ózimen shekara­las memleketter – Reseı, Qy­taı, О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne Tájikstanmen arada­ǵy mem­lekettik shekarasyn aıqyndap, tıisti halyq­aralyq qujattar negizinde zańdastyryp al­­­dy.Buǵan Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń tikeleı qa­­­­da­­­­ǵa­laýynyń nátıjesinde qol jetkizildi. Halqymyzdyń ǵa­syrlar boıy jeriniń tu­tas­ty­ǵyn qamtamasyz etý jo­lyndaǵy armany beıbit jolmen, dıplomatııalyq jolmen júzege asty. Osyǵan baılanysty Prezıdent: «Tuńǵysh ret tarıhta bizdiń memleket halyqaralyq dárejede tanyl­ǵan shekarasyn belgiledi», – dep atap ótken edi. 

Qyrǵyz eline О́zbekstan bas­shysy buǵan deıin 2000 jyly saparmen barǵan eken. Aralyqta eki el pre­zıdent­teriniń jıyndar kezinde óz­ara kezdesip, belgili bir má­se­le­lerdi talqylaǵanyn joq­qa shyǵara almaımyz. Eki­jaqty yntymaqtastyqty jaq­­­sartýǵa úkimetaralyq komıssııa da ózindik ról atqa­ryp keldi. Negizinen ol saýda-eko­nomıkalyq salalardy qam­­­tydy. Al qyrǵyz-óz­bek qa­tynastarynda kún tár­tibin­de turǵan problemalyq sı­pat­taǵy máseleler de az emes edi. Olardyń ishinde joǵa­ry­da atalǵan memlekettik she­ka­­rany delımıtasııalaý úde­­risiniń aıaqtalmaı qalýy, óz­bek­standyqtar tarapynan qoıylǵan mına alańdarynyń bolýy, Naryn-Syrdarııa ózeni basseıniniń sý-energetıkalyq qorlaryn paıdalanýdyń ret­tel­meýi, Qyrǵyzstan aýma­ǵyn­da ornalasqan jáne О́z­bek­stannyń sharýashylyq júrgi­zýshisi sýbektilerimen paıdalanylatyn sý sharýashylyǵy nysandary bar edi. Osy problemalar túrli jaǵdaılarǵa baılanysty kezinde sheshilmeı qaldy. 

Qordalanǵan problema­lar­dyń sheshilmeı, uzaqqa sozylýyna bılik tarapynan ja­salǵan túrli málimdemeler de keri áser etkenin aıtýy­myz kerek. Mysaly, 2010 jyl­ǵy sáýirde О́zbekstannyń syrt­qy ister mınıstrligi Qyrǵyz­stannyń memlekettik shekarasy ýchaskesindegi ótkizý beket­terinde adamdar men avtokólik quraldarynyń ótýine ýaqytsha shekteýler engizgenin resmı túr­de málimdedi. Sonymen bir­ge, О́zbekstan tarapy sheka­rany ashý jónindegi sheshim Qyr­­ǵyzstannyń bolashaqtaǵy jaǵ­daıyna baılanysty bolady degen aqparat taratty. Buǵan qosa, О́zbekstan bıli­gi qyrǵyz-ózbek shekarasy ar­qy­ly ótetin áýe reısterine qoıy­latyn sharttardy da kúsheıtti. 

Qyrǵyzstan men О́zbekstan arasyndaǵy kelispeýshilik mu­naı-gaz ken oryndaryna menshik etý máselesinde de ózekti bo­lyp otyr. Mysaly, 2011 jyly Qyrǵyzstan parlamenti «Sol­­­­tús­tik Soh» jáne «Chongar-Gal­­cha» gaz qoımalaryn baqy­laý­dy Qyrǵyzstanǵa berý­di talap etetin qaýly jobasyn maquldady. Buǵan ózbek­standyq tarap kelise qoımady. Memleketter arasynda daýly máseleler Qambarata sý elektr stansasy tóńireginde de kezdesedi. Osyndaı jáne basqa da jaǵdaılar eki eldiń saý­­da-ekonomıkalyq baılanystaryna aıtarlyqtaı sal­qy­nyn tıgizip keldi. Máselen, 2014 jyly ekijaqty saýda aınalymynyń kólemi 101,7 mıllıon dollardy qurasa, odan keıingi jyldary bul kór­setkish edáýir tómendegen edi. 

Endi mine, О́zbekstan Pre­­zıdenti Sh.Mırzııoevtiń Bish­kekke sapary eki memleket arasyndaǵy yntymaqtastyqqa qazirdiń ózinde tyń serpin ákelip otyr. Buǵan osy sapar barysynda qol qoıylǵan qujattar, sonyń ishinde ásirese Qyrǵyzstan men О́zbekstan arasyndaǵy memlekettik she­­­­ka­­­rany delımıtasııalaý men demarkasııalaý týraly kelisim aıǵaq. Shekarasy halyqaralyq qujattar negi­zinde zańdastyrylǵan el-jurttyń eńsesi bıik, uıqysy tynysh bolyp, ózara baılanystary da jandana bermek. Biz qazir osyny baıqap otymyz.

Álısultan QULANBAI, «Egemen Qazaqstan»