Elordada Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi birinshi sammıti ótti. Eki kúnge sozylǵan alqaly jıynnyń alǵashqy kúni plenarlyq otyrystyń ashylý saltanatyna Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev qatysqan bolatyn. Keshe sammıttiń ekinshi kúni birneshe taqyryp aıasyndaǵy sessııa jumystarymen jalǵasty.
«Turaqty damýdy qamtamasyz etýdegi ǵylym men tehnologııanyń róli», «Zamanaýı ekonomıkadaǵy básekelestik pen tehnologııa», «Ǵylym men tehnologııa salasyndaǵy áriptestikti damytý» syndy taqyryptar aıasyndaǵy sessııalar jumysy keleli máselelerdi qaýzady. Onda shet memleketterdiń úkimet músheleri, halyqaralyq uıymdardyń basshylary baıandama jasady. Sessııa jumystaryn Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıev júrgizdi.
IYU janyndaǵy Ǵylymı-tehnıkalyq yntymaqtastyq jónindegi komıtetiniń bas úılestirýshisi Shaýqat Hamıd Han ıslam elderi ǵylym men tehnologııany damytý úshin basqa da salalardy ilgeriletý jaıyna kóńil bólýi tıistigin aıtty. Qamqorlyqtyń azdyǵynan talantty jas ǵalymdardyń basqa memleketterge ketip qalatynyn buǵan deıingi álemdik tájirıbe talaı márte kórsetkenine toqtalǵan ol:
– Bilim berý, densaýlyq saqtaý salalary artta qalǵan, ashtyq jaılaǵan elderde ǵylym eshqashan damymaıdy. О́kinishke qaraı, aýyz sý tapshylyǵyn, azyq-túlik tapshylyǵyn kórip otyrǵan elder bar. Munyń bári ǵylymnyń damýyna kedergi keltiredi. Sondyqtan musylman memleketteri aldymen áleýmettik máselelerge mán berýge tıis. Sonymen qatar, ǵalymdarymyzdyń arasynda ózara tájirıbe almasý isin jolǵa qoıý kerek. Ǵylymı turǵyda tyǵyz baılanys ornatý bul salanyń alǵa basýyna yqpal etetini anyq. Úshinshiden, jas ǵalymdardy yntalandyrý jaǵy da óte mańyzdy. Jastardyń ǵylymmen alańsyz aınalysýyna Úkimet jaǵdaı jasaǵany jón. Áıtpese, jastardyń Batys elderine ketýi úırenshikti qubylysqa aınalady. Bul problemalardy sheshý bizdiń qolymyzdan keledi. Biz ǵylym men tehnologııany óz ishimizdegi damyǵan elderdiń, basqa da elderdiń tájirıbesine qarap damytýǵa tıispiz. Bul mindetti birneshe ýnıversıtetke nemese elge júktep qoımaı, barlyǵymyz jumylýymyz kerek, – dep túıindedi sózin.
Mysyr Arab Respýblıkasy Bilim jáne ǵylymı zertteýler mınıstri Haled Abdel Gaffar sammıtke shaqyrylǵany úshin Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevqa, Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna jáne Qazaqstan Úkimetine alǵysyn bildirdi. Sonymen qatar, ol EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń tabysty ótýine oraı Elbasy N.Nazarbaevtyń atyna quttyqtaýyn jetkize kelip:
– Mysyrdy múmkindikter eli dep ataıdy. Ǵylym men tehnologııany damytýda da bizdiń múmkindikterimiz mol. Perǵaýyndardyń zamanynan beri Mysyr ǵylymdy órkendetti, kóptegen tehnologııalyq jańashyldyqtardyń bastaýynda turdy. Matematıka, astronomııa, medısına syndy salalar qarqyndy damydy.
Eger bizdiń elderimiz basymdyq bergen salalardy pıramıda dep qarastyratyn bolsaq, ǵylym men tehnologııa sol pıramıdanyń ushar bıiginde bolýy tıis. Biz sol bıikten ǵana bolashaqqa senimmen qaraı alamyz. Ekonomıkany alǵa jyljytatyn basty kúsh retinde biz bul salany damytýdy birneshe baǵytta júrgizýdemiz. Máselen, ýnıversıtetterdiń, ǵylymı zertteý ortalyqtarynyń jumysyna memleket tarapynan qoldaý jasalyp, olardyń áleýetin barynsha paıdalanýǵa kóńil bólinip otyr. Sonymen qatar, ǵylym men tehnologııanyń damýyna yńǵaıly jaǵdaı týǵyzý úshin tıisti qujattar, normatıvtik-quqyqtyq aktiler qabyldanýda. Biz Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylym men tehnologııany damytýǵa arnalǵan aýqymdy sharany uıymdastyrǵanyna qýanyshtymyz. Osy baǵyttaǵy jumystarǵa atsalysýǵa, ǵylym men tehnologııany damytý úshin áriptestik baılanystardy nyǵaıta túsýge ázirmiz, – dedi Haled Abdel Gaffar.
Sammıt aıasyndaǵy sessııa kezinde qazaqstandyq ǵalym, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń rektory Ǵalymqaıyr Mutanovty ISESKO ǵylym salasyndaǵy syılyǵymen marapattaý rásimi ótti. Syılyqty tapsyrý saltanatynda Islam bilim berý, ǵylym jáne mádenıet máseleleri jónindegi uıymynyń bas dırektory Abdýlazız Osman ál-Týveıdjrı:
– Ǵalymqaıyr Mutanov myrza matematıkalyq modeldeý, tehnıkalyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq júıelerdi basqarý salasyndaǵy úlken úlesi úshin marapattalady. Ǵylym jolyndaǵy eńbegi halyqaralyq deńgeıde joǵary baǵalanyp, moıyndalǵan ǵalymdy marapattaý mártebesine ıe bolǵanym úshin qýanyshtymyn, – dedi.
Qazaqstannyń Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıev osy jıynda IYU múshe-memleketterdiń jastaryn qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynda bilim alýǵa shaqyrdy.
– Biz akademııalyq utqyrlyqqa senemiz. Stýdentter elderdiń arasynda qatynap júrýge tıis dep sanaımyz – bul olardyń ózderine de, elderine de tıimdi. Bizdiń ýnıversıtetterimizdiń esikteri sizder úshin aıqara ashyq. Stýdentter qazaq, orys, aǵylshyn tilderiniń ishinen qalaǵanyn tańdaı alady. Olarǵa qazaqsha bilim alý kúnderin ótkizemiz, osyndaı kúnderdi sizderdiń elderińizde qazaqstandyq stýdentter úshin uıymdastyrýǵa bolady dep senemiz, – dedi E.Saǵadıev.
ISESKO syılyǵy Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna múshe memleketterdiń ǵalymdaryna bıologııa, geologııa, matematıka, fızıka jáne ǵylymı-tehnologııa salalaryna qosqan erekshe ǵylymı-ınnovasııalyq úlesi úshin beriletinin aıta keteıik.
Sammıttiń alǵashqy kúnindegi plenarlyq otyrystyń ashylý saltanatynda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev uıymnyń aldyńǵy qatarly 15 memleketin biriktiretin, G-20 uıymyna uqsas OIS 15 formatyndaǵy uıym qurý týraly usynys aıtqan bolatyn.
Islam uıymynyń aldyńǵy qatarly on bes memleketi birigip, ony OIC 15 dep atasaq durys bolar edi. Islam úmmetine ǵylym men tehnıkalar salasyn damytý óte mańyzdy bolyp otyr. Osyǵan oraı, aldyńǵy qatarly Batys elderimen turaqty ári jemisti baılanys ornatý qajet. Olarmen ózara baılanysta bolýymyz túbi ıslam elderiniń ilgerileýine paıdasyn tıgizedi, degen edi Qazaqstan Prezıdenti.
Qazaqstannyń Saýd Arabııasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi – IYU janyndaǵy Turaqty ókili Baqyt Batyrshaev osy 15 memlekettiń qataryna bizdiń elimizdiń qosylatyny týraly aıtty.
– Islam áleminiń aldyńǵy qatarly 15 memleketiniń tobyn qurý týraly bastamaǵa qaǵıdatty túrde qoldaý bar. Qazaqstan Prezıdentiniń bastamasynan keıin shuǵyl keńes ótkizildi. Sebebi bul bastamany júzege asyrýdyń uıymdastyrýshylyq máseleleri kóp. Iаǵnı jumysty bastap kettik degen sóz. Endigi kezekte osy jobany júzege asyrý, onyń erejelerin anyqtaý syndy jumystar júrgiziledi. Atalǵan topqa enetin elderdiń ekonomıkalyq áleýetteri jáne basqa da faktorlar nazarǵa alynady. Bul topqa Qazaqstan, Birikken Arab Ámirlikteri, Kýveıt, Malaızııa, Pákistan syndy memleketter enedi. Degenmen, bul búgin aıtylyp, erteń oryndalatyn jumys emes, óte mańyzdy ári aýqymdy másele. Tyńǵylyqty daıyndalýdy qajet etedi,– dedi Baqyt Batyrshaev.
Onyń paıymdaýynsha, Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi birinshi sammıti shyn mánisinde tarıhı oqıǵa boldy dep sanaýǵa negiz bar. IYU 1969 jyly qurylǵannan bergi aralyqta saıası jáne ekonomıkalyq taqyryptarda túrli sammıtter ótken. Alaıda, ǵylym men tehnologııany damytýǵa arnalǵan sammıt uıym tarıhynda tuńǵysh ret Astanada bolyp otyr. Búgingi tańda ıslam álemi tolqymaly kezeńdi bastan ótkerýde. Qarýly qaqtyǵystar, terrorızm men ekstremızm sharpyǵan elder bar, áleýmettik-ekonomıkalyq jáne basqa da problemalar bar. Osy qıyndyqtarǵa qaramastan, ıslam álemin damytý maqsatynda Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev 2016 jyly IYU Ystanbulda ótken sammıtinde 2017 jyly Astanada sammıt ótkizý týraly bastama kótergen bolatyn. Bul bastama qarjylaı quraldardy, qýatty adamı jáne tehnologııalyq áleýetti ıslam álemin damytýǵa baǵyttaýdy kózdedi.
– Keshe sammıttiń ashylý rásiminde Memleket basshysy ıslam álemin ǵylym jáne tehnologııa jolymen damytý kerektigin aıtty. Sonymen qatar, Qazaqstannyń álemdik deńgeıde jáne ıslam álemi aıasynda beıbitshilikti ilgeriletý men damytýǵa qosyp jatqan úlesine toqtaldy. Prezıdent ıslam elderiniń jaqyndasýyna yqpal etetin, ıslam álemindegi qaqtyǵystardy kelissózder arqyly sheshýge yqpal etetin strategııalyq jáne saıası bastama kóterdi. Bul bastama úlken qoldaý tapty, – dedi B.Batyrshaev.
Sammıt aıasynda Elbasy tarapynan kóterilgen taǵy bir mańyzdy másele – ınfraqurylymdyq ıntegrasııany damytý úshin Islam damý bankiniń áleýetin paıdalaný bolatyn. Bul bastama boıynsha musylman memleketteri arasyndaǵy barlyq kólik dálizderin biriktirý qarastyrylǵan. Is júzinde bul Qazaqstannyń qashyqta oryn tepken eldermen arasynda ınfraqurylym ornatýǵa jol ashady. Iаǵnı musylman memleketteriniń barlyǵynyń arasynda taýar tasymalyn óte ońtaıly júrgizýge múmkindik beredi. Syrtqy ister mınıstrligi ókilderiniń habarlaýynsha, qazir zertteý júrgizilip, tıisti ınteraktıvti karta jasalýda.
Eki kúnge sozylǵan Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi birinshi sammıtine álemniń 15 memleketiniń prezıdentteri men úkimet basshylary, 37 eldiń delegasııasy, 30 halyqaralyq uıymnyń jetekshileri men ókilderi qatysqan bolatyn. Alqaly jıyn barysynda IYU Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi birinshi sammıtiniń Astana deklarasııasy qabyldanǵanyn aıryqsha atap ótý lázim.
Astana deklarasııasy musylman elderiniń ǵylym men tehnologııany damytý boıynsha ortaq ustanymda ekenin aıǵaqtaıtyn mańyzdy qujat bolyp tabylady. 26 tarmaqtan turatyn qujatta atap kórsetilgendeı, uıymǵa múshe-memleketter «qoǵamdaǵy kedeılik, sana kedeıligi» syndy máselelerdi sheshýge múddeli. Sonymen qatar, ıslam elderi «HHI ǵasyrdaǵy ǵylymnyń qýatty yqpalyn tereń túsine otyryp, óz halyqtarynyń shyǵarmashylyq jáne ınnovasııalyq áleýetin damytýǵa» nıetti ekendikterin osy qujatta bildirdi. Astana sammıtinde aıtylǵandaı, Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna múshe-memleketter ǵylym men tehnologııany damytý HHI ǵasyrdaǵy asa mańyzdy maqsat dep sanap, osy baǵytta ózara yntymaqtastyqty arttyrýǵa múddeli ekendikterin bir aýyzdan maquldady.
Arnur ASQAR, «Egemen Qazaqstan»