Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda: «Qoǵamdyq sana jańǵyrýdyń negizgi qaǵıdalaryn qalyptastyrýdy ǵana emes, sonymen birge bizdiń zaman synaǵyna laıyqty tótep berýimizge qajetti naqty jobalardy júzege asyrýymyzdy da talap etedi. Osyǵan baılanysty men aldaǵy jyldarda myqtap qolǵa alý qajet bolatyn birneshe jobany usynamyn.
Birinshiden, qazaq tilin birtindep latyn álipbıine kóshirý jumystaryn bastaýymyz kerek. Biz bul máselege neǵurlym dáıektilik qajettigin tereń túsinip, baıyppen qarap kelemiz jáne oǵan kirisýge táýelsizdik alǵannan beri muqııat daıyndaldyq deı otyryp: – 2017 jyldyń aıaǵyna deıin ǵalymdardyń kómegimen, barsha qoǵam ókilderimen aqyldasa otyryp, qazaq álipbıiniń jańa grafıkadaǵy biryńǵaı standartty nusqasyn qabyldaý kerek. 2018 jyldan bastap jańa álipbıdi úıretetin mamandardy jáne orta mektepterge arnalǵan oqýlyqtardy daıyndaýǵa kirisýimiz qajet. Aldaǵy 2 jylda uıymdastyrý jáne ádistemelik jumystar júrgizilýge tıis», degen bolatyn.
Osy oraıda, Memleket basshysynyń baǵdarlamasyn júzege asyrý maqsatynda jýyrda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi janyndaǵy Memleket tarıhy ınstıtýty «Latyn álipbıine kóshý tájirıbesi: keıbir máseleleri men keleshegi» atty dóńgelek ústel ótkizdi. Keleli keńeske ǵalymdar, qazaq til biliminiń mamandary, joǵary jáne orta bilim berý mekemelerinde eńbek etip júrgen tarıhshylar men ǵylymı qyzmetkerler qatysty.
Basqosýdan túıgenimiz – Elbasy tarapynan usynylyp otyrǵan qazirgi álipbı aýystyrý máselesi, áýeli óz qalaýymyzben, qazaq halqynyń sanǵasyrlyq tarıhyndaǵy óz erkimen jasaǵan tuńǵysh tańdaýy eken. Buǵan deıin bizdiń ne istep, ne qoıatynymyzdy basqalar sheship kelipti. Iаǵnı, sońǵy tórt ǵasyrda ultymyzdyń rýhanııaty otarlaýshylar buıyrǵan ishirtkini ǵana paıdalanǵan eken.
О́tken tarıhqa kóz júgirtsek, qazaq halqy HH ǵasyrdyń birinshi shıregine deıin arab grafıkasyn qoldanyp keldi. Osy álipbı arqyly kem degende 10 ǵasyrdan astam ulttyń tarıhy, folklory, geneologııalyq shejiresi, memlekettik hat-habar qujattary júrgizildi. Qolymyzda bar derekkózge júginsek, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qoljazba qorynda qazaq folklorynyń úlken-kishili 200 myńdaı nusqasy arab grafıkasymen saqtaýly tursa, qazan tóńkerisine deıin 1200 kitap qazaq tilinde arab árpimen jaryq kóripti.
Reseılik otarlaý saıasaty eń aldymen qazaqty osy jazýynan ajyratý arqyly tarıhı jady men dástúrinen maqrum etýdi kózdedi.
«Bulaı etýdiń máni – otarlanǵan halyqtardy uzaq ýaqyt qoldan shyǵarmaı shiderlep ustaýdyń kilti qara kúshte emes ekenin túsingen patshalyq ókimet – halyqtyń tarıhı jadyn úzýdiń, ony qaıta oralmastaı kelmeske ketirýdiń sheshýshi býyny, adastyrmas kilti – sol halyqtyń ǵasyrlar boıy paıdalanyp kelgen ulttyq jazý tańbalaryn joıyp jiberýden bastalady», deıdi fılolog ǵalym Mekemtas Myrzahmetuly.
Nátıjesinde Stalın túrki halyqtaryna 1930 jyly latyn jazýyn qabyldatty. Stalınniń tapsyrmasyn oryndaý jolynda aıanbaı eńbek sińirgen Goloshekınniń ortalyqqa jazǵan hatynda: «...qazaq álippesin aýystyryp, olardyń urpaqtaryn óziniń tarıh-tamyryn týma kózinen oqyp-biletin qabiletinen aıyrdyq» dese, «Eńbekshi qazaq» gazetiniń 1931 jyly 25 mamyr kúngi sanynda: «Jańa álipbıdi bilmeımin» dep aıtqan qyzmetker halyq jaýy retinde sotqa tartylatyny jaıly úkim jarııalanǵan.
Biraq latyn álipbıiniń de ǵumyry uzaqqa barmady. Qazaqtardy qaıtadan kırıll álipbıine kóshirý bastamasy 1937 jyly kóterilip, 1940 jyly qabyldandy. Bar-joǵy onshaqty jyldyń ishinde otarlaýshylar dúrkin-dúrkin emle ózgertý arqyly, túrki halyqtaryn bir-birimen jazbasha túsinise almaıtyn jaǵdaıǵa jetkizdi.
Osy oraıda, dóńgelek ústel basynda arnaıy baıandama jasaǵan A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Erden Qajybektiń paıymyna júginsek, qazaq qoǵamy úshin qazirgi álipbı aýystyrýdyń máni basqasha, bul – buǵan deıingi, ıaǵnı táýelsizdikten keıingi júrgizilip kelgen Elbasy saıasatynyń jarqyn jemisi. Álipbı aýystyrý degenimiz – áriptiń tańbasyn ózgertý emes, onyń saıası máni tereń. Bul tildik reforma. Sondyqtan da onyń asa názik tustary kóp. Eshqashan naýqanshyldyqqa salynýǵa bolmaıdy, dedi Erden Zadauly.
Ekinshi baıandamashy, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory Zııabek Qabyldınov Elbasynyń 2017 jyldyń aıaǵyna deıin ǵalymdardyń kómegimen, barsha qoǵam ókilderimen aqyldasa otyryp, qazaq álipbıiniń jańa grafıkadaǵy biryńǵaı standartty nusqasyn qabyldaý kerek degen tapsyrmasyn basshylyqqa ala otyryp jumys jasaýdyń tıimdiligin eskertip ótti. Sonymen qatar Zııabek Ermuqanuly «latyn álipbıine kóshý barysynda bul isti bizden buryn bastan keshirgen О́zbekstan, Túrikmenstan, Ázerbaıjan, Moldova sııaqty elderdiń tájirıbesinen kóp úırenýimiz kerek», degendi alǵa tartty. О́ıtkeni olar latynǵa kóshý barysynda ketken kemshilikterdi jyl saıyn túzep, jetildirip otyrǵan eken.
Osy oraıda «latyn álipbıine kóshsek ne utamyz?» degen zańdy suraq týary anyq. Aıtalyq, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Seıitqalı Dúısenovtiń keltirgen deregi boıynsha, qazir álemde barlyǵy 220-ǵa tarta jeke memleket bolsa, onyń 112-i, ıaǵnı 50 paıyzy latyn grafıkasyn qoldanady eken. Tipti sońǵy jyldary Qytaı, Japonııa sııaqty dara elderdiń ózi barlyq jarnama agentteriniń aqparattyq stılin latynǵa aýystyrǵan. Onyń syrtynda dál qazir ǵalamdyq saıasat pen ekonomıkanyń tiline aınalǵan aǵylshyn tili latyn álipbıi negizinde qyzmet júrgizýde. Ǵalamnyń shalqar kóshi qazaq qalyp qoıdy eken dep kútip turmaıdy. Sondyqtan qazaq ǵalam kóshinen qalmaýy kerek. Bizdi álemdik básekelestikke bastap aparatyn tetik – latyn álipbıi. Onyń syrtynda latyn jazýy ult rýhanııatyna uzaq jyl ústemdik etip kelgen orys til áleminen bizdi alshaqtatyp, Elbasy aıtyp júrgen naǵyz rýhanı jańǵyrýdyń tetigine aınaldyrar qýattyń ózegi bolmaq.
Beken QAIRATULY, «Egemen Qazaqstan»