Qaıdasyń, qazaqtyń Tumary?

Kópten beri aıtylyp ke­­le jatqan áıgili Tumar pat­­­­shaıym týraly kórkem fılm túsirý jumysynyń da­­­ıyn­dyǵy aıaqtalýǵa taıaý. Bul kúni «Qazaqfılm» kıno­stýdııa­synyń aýmaǵynda «Tu­mar» tarıhı týyndysynyń bas­ty róline úmitkerler ara­syndaǵy kastınginiń eń soń­ǵy kezeńi – beınesynaq ót­kizildi. Tumardyń róline tań­dalatyndardyń biri, shashyn jaıyp, ústine shartty túrde shekpen-shalbar kıip, tas-túıin urysqa kirgen Al­mıra Tursynbaeva kamera aldynda qylyshyn kezenip turyp ór daýyspen ekpindetip túrik tilindegi mátindi aıtty da, shamasy, Kır bolýy kerek, shette turǵan dýlyǵaly jaýyngermen az-kem semserleskennen keıin, ózine qaraı julqı tartyp, tizerletken kúıi qyl moınyna qylyshyn kóldeneń saldy... 

Ssenarıı mátininen alyn­ǵan «qıyq­ty» QazUÝ-diń ótken jylǵy sulýy asqan qabilet tanytyp oınamasa da, ójettigi, ótkirligi syrtyna tepken arý boıynda aktrısalyq ónerdiń buǵyp jatqanyn, osy shaǵyn úzindisi arqyly basqa qyzdarǵa salmaqty básekeles bola alatynyn baıqatyp úlgerdi. «To­mırıs úshin týylǵan» dep tań­daı qaqtyratyn beı­neni tańdaý túsirý tobyna ońaı soqpaı turǵanyna osy jo­ly shyn kózimiz jetti. Endi she,­ basty úmitkerlerdiń qata­rynda elimizdiń eń tanymal­ ak­trısalary Qarlyǵash Mu­ha­met­janova, Ásel Saǵatova, Arý­jan Jazyl­bekova, Bı­bi­­gúl Súıinishalına, Kám­shat Joldybaevalar baq syna­ǵan. Túsirý alańyndaǵy Tur­synbae­vanyń kirpik qaq­­qanynan bastap ár qozǵalysyna deıin qalt ji­ber­meı qadaǵalap turǵan til­shiler beınesynaq aıaqtala sa­la, fılmniń rejıs­seri Aqan Sat­aevty jan-jaqtan qor­shap, qaýmalap aldy. Suraq kóp. Qalaı bolǵanda da, bul saıda sany, qumda izi joq bolyp umytyla salatyn qatardaǵy kóp fılmniń biri emes, uly dalanyń aty ańyzǵa aınalǵan Tumar patshaıymy týraly týyndy. Fılmde tulymshaǵy jelbiregen kishkentaı qyzdan aıbyndy jaýyngerge aınalǵan, jaqyndarynan aırylyp, sat­qyndardan óshin alǵan jáne saq taıpalaryn óz bıligi as­tyn­da biriktirgen arýdyń taǵ­dyry el tarıhymen birge óri­letin bolǵandyqtan, bolymsyz detal, eleýsiz shtrıhyna de­ıin beıjaı qaraı almasymyz anyq. Mahabbat pen óz hal­qynyń táýelsizdigi úshin sol zamandaǵy eń qııametti soǵysta Parsy ımperııasynyń patshasy Kırǵa toıtarys bergen Tomırıstiń ulylyǵy fılmde qalaı kórinis tabady? Ideıa avtory ári fılmniń bas prodıýseri Álııa Nazarbaeva osy usynysyn Aqan Sataevqa aıtqanda, tarıhı týyndy túsi­rýden tájirıbe jınaqtap qalǵan rejısser kóp oılanbastan qabyl alǵan kórinedi. 

Kıno ujymdyq jumys bo­lyp sanalatyndyqtan, BAQ ókilderimen bolǵan brı­fıngte A.Sataev jany­na bú­kil túsirý tobyn shaqy­ryp­ al­dy. Ssenarıı avtory­ Tı­mýr Jaqsylyqov, kostıým jó­nindegi sýretshi Ásel Sha­labaeva, kastıng-dırektor­ Jaına Ábdıeva, trıýktardy qoıýshy Jaıdarbek Kún­ǵojınov jáne fılmniń ǵy­lymı keńes­shileri óz mindetine oraı túrli saýal­darǵa jaýap berdi.

«Fılm tarıhı shyndyqpen qansha­lyq­ty úılesim tabady?» «Kórkem týyn­dynyń sse­narııin jazatyn adamnan eshqashan absolıýtti shyn­dyqty talap etýge bolmaıdy. Se­bebi, bul kórkem týyndy. Ázirge bizdiń Tomırıs týraly biletinimiz ejelgi grek jazbalarymen ǵana baılanys­ty. Onda da Gerodottyń aıt­qanyna súıenemiz. 2600 jyl bu­ryn mynaý jerdiń betinde saq­tyń eri ǵana emes, áıeli de batyr bolǵan etnıkalyq top bolǵanyn urpaqqa aıtyp, amanattaý. Mine, fılm osy tý­raly bolmaq. Al oqıǵalar men detaldar ár avtordyń sý­retteýinde ártúrli jazyla beredi. Tipti kerek deseńiz, báz­bir avtorlar «Tomırıs degen áıel bolmaǵan, ol Gero­dottyń oı­dan qurastyrǵan oqıǵasy» deıdi. Kim bilsin? Bastysy, tarıhı jazbalarda batyr áıel­diń beınesi bar, ol kele-kele ádemi ańyzdarǵa ulasqan. Al ­muny eshkim de joqqa shy­ǵa­­ra almaıdy». «Fılm qaı tilde túsiriledi?» «Túsirý to­by aqyldasa kele, fılmdi qa­zaq tilinde de emes, oryssha da emes, kóne túrki tilinde túsirýdi josparlap otyrmyz. Til turǵysynan Mel Gıbsonnyń «Apokalıpsısine» uqsas bolady. Mindetti túr­de eki tilge de aýdarylady». «Basty rólderge tańdaý qashan aıaqtalady?» «Kastıng áli de júrgiziledi. Keıipkerlerdiń tek túr-turpaty men boı-symbatynyń ǵana kelisti bolýy az, qylyshtasý, sadaq atý,­ beldesý, tóbelesý, atpen shabý sekildi tolyp jat­qan júktemelerdi J.Kún­ǵo­jınovtyń toby qarasha aıy­nyń sońyna deıin synap baıqaıdy». «Tomırıstiń ró­line ázirge qansha qyz baq synady?» «Bıylǵy jyldyń mamyr aıynan beri kastıng úzdiksiz júrgizilip keledi. Qa­zaq­stannyń búkil qalalaryn aralap shyqtyq. Jalpy, fılm­degi barlyq rólder úshin kastıngke 10 000-nan astam qazaq­standyq qatysty. Onyń ishinde 3940 adamnan an­keta kelip tústi. Tumardyń róline 16 jastan asqan 200-den artyq qyz úmitker boldy. Eki kezeńniń irikteýinen keıin 80 qyz qaldy. Al búgingi beınesynaqqa 20 qyz jetti. Osy jıyrmanyń ishinde jal­ǵyz arýdyń ǵana baǵy janady. Ázirge kim ekeni belgisiz». «Bizdiń dáýirimizge deıin ómir súrgen jaýyngerlerdiń kıimi kınoda qalaı kórinis tabady?» «Fılm kompıýterlik grafıkanyń kómegine kóbi­rek júginetinin osy bastan aıt­qymyz keledi. Buryn kınostý­dııada sol zamanǵa qatysty (b.d.d.VI ǵasyr) fılm­der tú­si­­rilmegen, sondyqtan bar­lyq kostıýmder men rekvızıtter jańadan daıyndalady. Kostıýmderdi fabrıka emes, qolóner sheberleri da­ıyn­­­daıdy.  «Fılm qaıda tú­si­riledi? Ar­­naıy dekorasııa qu­ryla ma?»­ «Tumar patsha­ıym týra­ly fılm, negizinen, osy «Qazaqfılm» ishindegi pavılondarda túsiriledi. Vavı­lon­nyń dekorasııalary dál osy alań­qaılarda jasalady. Keı­bir túsirilimder Almaty oblysy, Zarechnyı aýylynda,­ Bý­rabaıda, Baıanaýylda, Shon­jy­daǵy sor men taqyr jerlerde, sondaı-aq áktasty taýlary bar Aqtaýda da júr­giziledi». 

Bıylǵy jyldyń jeltoqsan aıynda bastalatyn túsirý ju­my­sy keler jyly aıaq­talyp, tu­saýkeseri 2018 jyl­dyń jeltoq­san aıyna josparlanǵan. 

Aıgúl AHANBAIQYZY,     «Egemen Qazaqstan»