Qazir bilgen adamǵa bıznestiń kózi de, tezi de qurylystyń dál ózinde. Ekonomıkamyzdyń da basym baǵdary osy salany aınalyp óte almaıdy. Onyń ústine halqymyzdyń baspanaly bolý máselesi qashanda kókeıkesti kúıinde qala bermek.
Ulttyq ınjenerlik akademııanyń akademıgi, Qazaqstannyń qurmetti qurylysshysy, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Jetpisbaı DÚISEMBEKOVPEN osy másele tóńireginde áńgime qozǵaǵan edik.
– Jetpisbaı О́miráliuly, táýelsizdiktiń eleń-alańynda biraz qıynshylyqty bastan ótkerdik. Talaı dúnıeni syrttan tasýǵa májbúr boldyq. Alaıda, qazir kóp adam bir kezderi elimizde arnaıy qurylys materıaldary mınıstrligi bolǵanyn bile bermeıdi-aý, tegi?
– Kezinde elimizde qurylys salasyna qatysty mekemeler jetkilikti boldy. Qazaqstan qurylys materıaldarynyń basym kópshiligin ózi shyǵardy. Keıbir materıaldardy kórshi elderden, Reseıden aldyq. Bul salanyń bir ereksheligi sol, meıli zaýyt salynsa da, turǵyn úı nemese basqa ǵımarat bolsa da, eń áýeli oǵan qandaı qurylys materıaldary qajet ekeni anyqtalady. Jobasy jasalady. Ol kezde materıaldardyń quny ári arzan, ári sapaly bolsyn degen talap qoıylatyn. Qurylys materıaldary da jetkilikti boldy. Jasyratyn nesi bar, qazir sol kezde salynǵan zaýyttardyń kópshiligi jabylyp qaldy. Sement, kirpish, qum, gıps, ák – bári ózimizde óndirildi. Barlyq oblys-
tarda jergilikti qurylys materıaldary jetkilikti edi. Sement-beton zaýyttary barlyq óńirlerde derlik jumys istedi. Aǵashtan jasalatyn materıaldardan bólek, Qaraǵandyda lınoleým shyǵaratyn zaýyt boldy. Keńes Odaǵy ydyraǵan kezde suranys birden tyıyldy da, zaýyttar da jabyldy. Memlekettiń de bul kezde artyq qarajaty bolmady. Biraq qurylys toqtaǵan joq. «Bas jarylsa bórik ishinde, qol synsa jeń ishinde» degendeı, júdeýligimizdi bildirmeı, qurylys materıaldarynyń kóbin shetelden tası bastadyq. Shegege deıin syrttan satyp ákelýge májbúr boldyq. Osydan kelip keıingi salynǵan óndiristik mekemelerdiń de, turǵyn úılerdiń de baǵasy sharyqtap shyǵa keldi. Al qurylyssyz eshteńe bolmaıtyny ekibastan belgili.
– О́zińiz biz aıtyp otyrǵan Qurylys materıaldary mınıstrliginde mınıstrdiń birinshi orynbasary bolǵan adamsyz. Osyndaı mınıstrlik qurý qandaı qajettilik, qandaı muqtajdyqtan týyp edi?
– 1990-1993 jyldary mundaı mınıstrliktiń bolǵany ras. Keıin qurylys kólemi azaıyp, zaýyttardyń jumysy toqyraı bastaǵanda, bul mekeme jabyldy. Sóıtip barlyq mekemelermen tikeleı baılanystar úzildi. Olarǵa eshqandaı josparly mindettemeler berilmedi. Qurylys materıaldary qajet bola bastaǵanda, 1993 jyly qaıta ashylǵanymen, ol mınıstrlik te kóp jumys istemedi. 1998 jyly taǵy jabyldy. Bul mekeme jumys isteýi úshin kóp ınvestısııa qajet edi. Táýelsizdikke qyzmet etetin jobalardyń barlyǵy aldaǵy kúnniń sharýasyna aınaldy. Bul ekonomıkanyń barlyq salasyna aýyrtpalyq túsken kezeńder edi.
– Táýelsizdiktiń bederinde óte kóp baǵdarlamalar jasaldy. Osy isterdiń bel ortasyndaǵy ómirińizdiń taǵdyrsheshti sátteriniń barlyǵy osy jyldarmen sabaqtas sııaqty...
– Men de, meniń zamandastarym da ótkenine esep bere alatyn, keleshekke úmitpen qaraıtyn jasqa jettik. Árıne, óte jaqsy baǵdarlamalar bar. Barlyǵy durys, nıet tamasha. Osy 25 jylda kózimiz ashyldy. Qandaı baǵyttarǵa basymdyq berý kerektigi aıqyndaldy. Meniń bir maqtanatynym, óz elimizben birge osy qıynshylyqtardyń bárin eńserdik. Elimizdiń jańa tarıhynyń qıyn-qystaý jyldaryn birge júrip óttik. Meniń ómirbaıanym da áste jyly kabınette ádemi órile salǵan joq. Almatydaǵy polıtehnıkalyq ınstıtýtty bitirgennen keıin ózim suranyp, joldamamen Jańatas kenishterinde eńbek jolymdy bastadym. Instıtýtty jaqsy bitirgennen keıin Ǵylym akademııasynyń ekonomıka ınstıtýtyna jibermek bolǵan. Biraq esi-dertim óndiristik tájirıbe boldy. Sóıtip Balqashtaǵy úlken qurylys nysandarynda, Jezqazǵandaǵy «Jezqazǵanaýyrqurylys» oblystyq birlestiginde jastyq jyldarym qaldy.
Balqashtyń teristiginde Aqtoǵaı-Aqtumsyq atyrabynda «Qara Dúısembek, Qara dáý, Qara batyr» atanǵan birbetkeı, el qorǵany bolǵan Dúısembek shaldyń jetpiske kelgende kórgen tuńǵysh nemeresi bolǵandyqtan «Jetpisbaı» atandym. Qasıetińnen aınalaıyn, atam meni ózi jetektep júrip ósirdi. Eger ómirde bir bıikke órmelesem osy qara shaldyń tilegi men amanaty ekenin eseıgen saıyn túısinetin edim.
Táýelsizdigimiz turlaýly bolýy úshin urpaǵymyzǵa tabandylyq qajet. Aýqymdy mindetterdiń barlyǵyn otandyq shaǵyn jáne orta bıznestiń jańa býyny alǵa aparady dep senemin.
– Al otandyq qurylys materıaldaryna kelsek she?
– Otandyq qurylys materıaldary bizdiń tabanymyzdyń astynda jatyr. Jaratqan ıemiz jerimizdi en baılyqtan kende etpegen. Bizde kirpish te shyǵady, Almaty men Jambyl oblystarynda qum da, qıyrshyq tas ta, basqasy da bar. Kásiporyndar Shyǵys Qazaqstan óńirindegi mıneraldy shıkizat kózderin barlap, aınalymǵa kirgize bastady. Qurylys materıaldaryn syrttan tası berýdiń qajeti shamaly. Qurylys salasynyń ózi bir klaster. О́ndiriste, kásipkerlikte sabaqtas salalardy qosarlap birge jetektep júrýge bolady. Joǵary tehnologııalyq ekonomıka qurýǵa bizdiń barlyq múmkindigimiz bar. Oǵan qosa munaı-hımııa salasy da barlyq kezde úlken suranysqa ıe.
–Munaı-hımııa klasteri otandyq ekonomıkanyń basty baǵytynyń biri bolýy kerektigi jaıly az aıtylǵan joq. Endi joǵary tehnologııalyq shıkizat óńdeýge aýystyq dep aıta alamyz ba? Munyń keleshegi qandaı?
– Elimizdegi munaı-gaz keshenderi, taýken-metallýrgııa salalary sııaqty, ulttyq ekonomıkamyzdyń negizin qurap otyr. Bul salalar turaqty damýymyzdyń irgetasy bolyp tabylady. Qazaqstannyń iri munaı-gaz qorlary álemdik energetıkalyq naryqqa aıtarlyqtaı yqpaly baryn joqqa shyǵara almasaq kerek. Munaı men gazdy qarqyndy óndirý ozyq tehnologııalarǵa qol jetkizýge jol ashty. Sol sııaqty, ilespeli tehnıkalyq máselelerdi sheshýge septesti. Nátıjesinde tek osy salamen sabaqtas kóptegen orta jáne shaǵyn bızneste qarymdy, joǵary tehnologııalyq jáne rentabeldi kásiporyndar paıda boldy. Qazir bizdiń polıpropılen, polıetılen, polıstırol shyǵarýǵa óndiristik áleýetimiz jetedi. Jáne bul taýarlar ishki naryqta ǵana emes, álemdik rynokta da suranysqa ıe.
Jahandaný jaǵdaıynda munaı- hımııa klasterindegi ortasha kásipker naryq talaptaryna beıimdele otyryp, kómirsýtegi shıkizatynyń qaldyqtaryn jedel óńdep, kádege asyra bilýi tıis. Búgingi tańda búkil álem odan joǵary sapaly buıymdar jasaýǵa qol jetkizip otyr. Mundaı qadamdar metall plastıkasynan halyq kóptep tutynatyn taýarlar, qaptamalar, shyny ydystaryn shyǵarýǵa múmkindik beredi. Oǵan qosa bul jerde qanshama adam eki qolyna bir jumys taýyp, otbasyn órge súıreıtinin baıandap jatýdyń ózi artyq.
– Jańa bir sózińizde eldegi munaı hımııasy salasyna degen suranys óte joǵary dep qaldyńyz. Tekke aıtylǵan joq shyǵar?
– 2000 jyldyń aqpany da meniń ómirime úlken ózgeris ákelipti. Qazaqtyń yrysty qazynasynyń biri – munaı salasyna keldim. Bul sala da qurylyssyz alǵa júrmeıdi. Bul jerge de aldymen qurylys materıaldary men túrli nysandar salynýy tıis. Burǵylaý jumystarynda burǵylaý uńǵymalaryn aldymen qurylysshylar salady. Osylaısha qazaqtyń narqasqa azamattarynyń biri qurǵan «QýatAmlonMunaı» kompanııasyna atqarýshy dırektor bolyp kelgen edim. Sodan keıin dırektor boldyq. Torǵaı oıpatyndaǵy Qonys, Bektas kenishterinen alynǵan munaıdy tasymaldaýda, tehnologııalyq úderisterdi jetildirýde birshama tabysty qadamdar jasadyq.
– Kezinde bizdiń ult ekonomıkanyń maıly jiliginen alshaqtaý ustalǵany belgili. Táýelsizdikten keıingi tirlik ózimizdiń tabandylyǵymyzǵa baryp tirelse de, osy bir túıtkil óksheden qalmaı keledi...
– Árıne, dúnıe júzinen aǵylǵan ınvestısııa óz tehnologııasyn ala keledi. Eshkim de aqshasyn bosqa quıa salmaıdy. Qandaı jobaǵa, qandaı óndiriske qarajat surasańyz da, ınvestor odan qandaı paıda tabamyn, aqshamdy qalaı eseleımin dep keledi. Iаǵnı, kelgen tehnıkanyń da, tehnologııanyń da bári óz tilimen, óz dilimen, óz múddesimen keledi.
Búkil tehnologııalardy ózi tilimizde, óz dilimizben damytqanda baryp, ekonomıka qazaqsha sóıleıdi. Sonda ǵana biz óz nesibemizden qaǵylmaımyz.
Osy sońǵy jıyrma bes jylda ekonomıkany damytýda asyqqan joqpyz. Bul da durys boldy. Qaı jerge ne kerek ekenin ekenin baıyptap, bezbendep bildik. Biz asyqpaýymyz da kerek, biraq zamana kóshine de ilesýimiz qajet. Endi qatelesýge de, keshigýge de bolmaıdy. Munyń bári memleketimizdiń ábden oılastyrylǵan ornyqty saıasaty.
Qazir Elbasynyń rýhanı jańǵyrý oraıyndaǵy baǵdarlamasyn betke ustap júrmiz. Osynyń bári oryndalǵan kezde qazaq tili ekonomıkanyń tiline aınalady. Oǵan qazirgi ınjenerlik bilim-biligimiz de, mamandarymyz da daıyn. Jastardyń arasynda jaqsy kadrlar legi ósip keledi. Prezıdentimiz dittegen maqsattardy júzege asyrsaq, bir jaǵynan aýyzbirligimiz de nyǵaıa túsedi.
Sońǵy ýaqytta qoǵam bolyp talqylap otyrǵan latyn álipbıi de tehnıkanyń tiline beıim. Keıingi jastar aǵylshyn tilin de, orys tilin de jaqsy meńgergen. Áli-aq kýá bolamyz, bul elimizdi jańa deńgeıge kóterýge kóp septigin tıgizeri aq qoıdan anyq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY