2009

«...Basqan aıaq keri ketken zamanda, Jasymaı alashyna qyzmet etken. Bolsa da qalyń tuman qarańǵy tún, Týatyn baq juldyzyna kózi jetken...». Sultanmahmut Toraıǵyrov. Tarıh qoınaýyna engen 2009 jyl – Qazaq eliniń jadynda qandaı oqıǵalarymen qaldy... Qarapaıym halyqtyń turmys-tirshiligin álem­dik ekonomıkalyq daǵdarystyń salqyny shar­pyp ótti. Sonyń saldarynan azyq-túlik pen tu­tyný zattary qymbattap, ınflıasııa ósimi baı­qaldy. Sondaı-aq, janar-jaǵar maıdyń baǵasy sharyqtady, ıpotekalyq páterler qurylysy baıaýlady. Osylaısha «myń ólip, myń tirilgen» qazaq­tyń shymbaıyna batqan keleńsiz qubylystar qylań berdi. Dese de, rýhy bıik qazaq qol qýs­y­ryp otyrǵan joq, álemdik daǵdarystyń daýy­ly­men kúresti. Biraz tynysy taryl­ǵan­men, ýaqyt­sha degbirsizdený ahýalynan aryla bastady. Táýel­sizdiktiń alǵashqy jyldarynan-aq damý­dyń evolıýsııalyq jolyn tańdaǵan Qazaq eli daǵdarys arqyly jańarýǵa nyq qadam basty. Rýhanııat belgileri – izgilik pen tektilik bas­taý­lary qaıta jańǵyrdy. Osy jyly eńseli elorda – Astana qala­syn­da jalǵasyn tapqan Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń III sezinde Muhammed paıǵambardyń (s.ǵ.s) «Men izgiliktiń tektiligin jetildirý úshin ǵana jiberilgenmin» degen tu­jy­rymyn tilge tıek etken Elbasy osynaý ma­ńyzdy quralsyz qoǵamnyń daǵdarystan damý­dyń áldeqaıda joǵary traektorııasyna shyǵýy múmkin emestigin alǵa tartqan edi. I. DAǴDARYSTAN – JAŃARÝǴA Qoǵam damýynyń zańdylyǵyna sáıkes 2009 jyly eldiń jetistikterimen birge qıyn­shy­lyq­tary qatar júrdi. Sonyń biri – álemdik ekono­mıkalyq daǵdarystyń áseri. Mamandardyń pa­ıym­daýynsha, naryqtaǵy taýarlar men qyz­mettiń suranysy jáne tapsyrysy arasyndaǵy tepe-teńdiktiń buzylýynan ekonomıkalyq daǵdarys týyndaıdy. Adamzat órkenıeti damý tarıhynda daǵ­da­rys­ty kezeńnen ótip otyrǵan. Erte dáýirde azyq-túliktiń jetispeýshiliginen, «ónerkásip tóń­kerisi» kezinde halyqtyń tólemaqy qabi­le­tiniń nasharlaýynan suranys tómendep ketedi. Taýar óndirisi men suranystyń arasyndaǵy tepe-teńdiktiń saqtalmaýy daǵdarysqa ákelip soqtyrady. Sońǵy eki ǵasyrda Amerıka jáne Eýropa elderin qamtyǵan ekonomıkalyq daǵdarystar sany 20-ǵa jetken. Tarıhı málimetter boıyn­sha HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basynda jıilegen qarjylyq daǵdarystar araǵa 10-12 jyl salyp qaıtalanyp otyrǵan. HH ǵasyrdaǵy kúızelisti daǵdarys AQSh, Anglııa, Fransııa, Germanııa jáne Reseı sııaqty memleketterdi qamtydy. Daǵdarys óndiristi kúıretti, jumyssyzdyqty ósirdi, qoǵamdyq qatynas­tar­dy shıelenistirdi. AQSh tarıhynda 1929-1933 jj. «Uly daǵdarys» ataýymen qaldy. Osy jyldary Nıý-Iorkte aksııanyń baǵasy kúrt tómendedi, qory bar «naryq aýrýy» bastaldy. Eldegi iskerlik belsendilik quldyrap ketti, bul daǵdarystyń zardaptary qyrqynshy jyldar­dyń basyna deıin sezildi. Sol kezdegi resmı málimetterge súıensek, AQSh-ta jumyssyzdyq 14 mıllıon adamdy quraǵan, barlyǵy 32 eldi qamtyǵan bul daǵda­rys­tan 30 mıllıondaı adam zardap shekken. О́ner­kásip óndirisi 24 paıyzdan 46 paıyzǵa qysqarǵan. Ekinshi dúnıe júzilik soǵystan keıin Anglııa, Kanada, Belgııa, AQSh, Nıderlandy elderin sharpyǵan ekonomıkalyq daǵdarys kezinde 10 mıllıon adam jumyssyz qalǵan. О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi, sekseninshi, toqsanynshy jyldary munaı óndirý kóleminiń tómendeýinen «energetıkalyq daǵdarys» kórinis berdi. Osy kezde munaı óndirýshiler naryqtaǵy munaıdyń baǵasyn ulǵaıtýǵa tyrysty, barrel baǵasy 3 dollardan 12 dollarǵa ósti. Toqsanynshy jyldardaǵy Azııa daǵdarysy aımaqtaǵy valıýta devalvasııasy men tólem­aqy balansynyń jetispeýshiliginen týyndasa, Reseıdegi daǵdarys aınalymdaǵy rýbl baǵa­my­nyń kúrt tómendeýinen baıqaldy. Osy kezde kommersııalyq óndiris toqyrap, halyq kedeılendi. Mundaı kórinister úshinshi myńjyldyqqa da jetti. 2007 jylǵy álemdik ekonomıkalyq daǵdarys jyljymaıtyn múlik operasııalary, qurylys, bank sektorlaryn qamtydy. Sondaı-aq, saýda men qurylys materıaldaryn óndirýge keri áserin tıgizip, shaǵyn bıznes zardap shekti. Álemdik daǵdarys saldarynan 2007-2008 jj. Qazaqstan ekonomıkasynyń qarjy jáne qu­rylys salalarynda quldyraý baıqaldy. Shıki­zat taýarlaryna suranys kemidi, halyqty eńbekpen qamtý jáne baǵa túsip ketti. Jalpy, eldiń ekonomıkalyq ósý qarqyny tómendedi. 2007 jyly ishki jalpy ónim 8,5 paıyzǵa ósse, 2008 jyly 3,1 paıyzǵa tómendegen, 2009-2010 jj. kórsetkishter de máz emes. Daǵdarystyń alǵashqy jyldary ınflıasııa orta eseppen 17 paıyzdy quraǵan. Osy kezderi bir bólke nannyń baǵasy 70 teńgege ósip ketti. Halyq banki málimetterinde nesıelendirý júıesine halyqtyń 42 paıyzy (3455 myń adam) tartylǵan, sonyń ishinde fırmalar 10 paıyzdy quraǵan. Qarjylyq daǵdarys halyqtyń nesıeni qaıta rásimdeý kezinde baıqaldy, basqasha aıtqanda, bankten alǵan alǵashqy nesıesin jabý úshin alynǵan ekinshi nesıeni óteý qıynǵa soqty. Osylaısha el-jurtymyz qaryzǵa batty. 20-22 paıyz ústememen nesıe alǵan adamdar, jumystyń qysqaryp, jalaqynyń azaıýy sal­dary­nan qaıtarý múmkindiginen aıyryldy. Tipti, osy kezde nebir soraqy áreketterge bel bý­­ǵandar da tabylyp jatty. Qazaqtyń bel­baýyn bosatpaý úshin osyndaı synaq kerek te shyǵar... Elimizdegi bilim jáne ǵylym salasyndaǵy nesıelendirý júıesi – stýdentterdiń áleýmet­tik qorǵalýyn qamtamasyz etýge baǵyttaldy. QR BjǴ «Qarjy ortalyǵy» arqyly stýdentter nesıege kez kelgen joǵary oqý ornynda bilim alýǵa múmkindikter aldy. Degenmen, 2008-2009 oqý jyly stýdentterge aýyr tıdi. Eldegi jumys oryndarynyń qysqarýynan aqyly negizde oqıtyndardyń júıkesi juqardy, 200 myń­nan astam stýdentke oqýdan shyǵý qaýpi tóndi. Bul másele depýtattyq saýaldama ar­qy­ly Úkimet minberine deıin kóterildi. «Nur Otan» HDP-nyń nazaryna iligip, nátıjesinde aqyly negizde oqıtyn 3 kýrstyń ozat stýdentteri úshin qosymsha memlekettik granttar bó­lin­di. Materıaldyq qoldaýǵa asa zárý stýdentterge uzaq merzimge jeńildetilgen nesıeler berildi. Olardyń jalpy sany 40 myńǵa jetti. Degenmen, Elbasynyń bastamasymen 2009 jyldan bastap, áleýmettik mindetti tólemder men bıýdjettik mekeme qyzmetkerleriniń jal­aqy­sy 25 paıyzǵa ósti. Qazaqstan Úkimeti, Ulttyq bank jáne Qarjy qadaǵalaý agenttiginiń 2009-2011 jj. arnalǵan birlesken josparyna sáıkes, Ulttyq qordan 20 mlrd. dollar kóleminde qar­jy bólinip, ınvestısııa retinde ekono­mıka salasyna quıyldy. Elbasy 2009 jylǵy «Daǵdarys ar­qy­ly jańarý men damýǵa» atty Jol­daýynda «Táýelsizdik shejiresin paraqtasaq, kúıregen keńester ımpe­rııa­synyń ornyna jańa memleket qurý bizge ońaıǵa túsken joq. Turalap qalǵan ekono­mı­kany qaıta qalpyna keltirý, ony jańasha damý jolyna túsirý taqyr jerden taý turǵyzǵanmen birdeı edi. El bolyp ol qıyndyqtardy da eń­serip óttik», deı kele, «daǵdarystar ótedi, ketedi. Al memleket táýelsizdigi, ult muraty, ur­paq bolashaǵy sııaqty qundylyqtar máńgi qalady», dep qadap aıtqan bolatyn. 2009 jylǵy oń ózgerister qatarynda Astana qalasynda ashylǵan Tuńǵysh Prezıdenttiń birinshi ıntellektýaldyq mektebiniń iske qosylýyn, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń 75 jyldyq mereıtoıyn, «Nevada-Semeı» antııadrolyq qozǵalysynyń 20 jyldyǵyn atap ótýdi, Álemdik jáne dástúrli dinder jetekshileriniń III seziniń shaqy­rylýyn, Mustafa Kemal Atatúrik eskertkishin, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń jańa ǵıma­ratyn, «Kerýen», «Azııa-Park» saýda-oıyn-saýyq, «Astana Financial Tower» iskerlik orta­lyǵyn, t.b. qurylys nysandarynyń paıda­laný­ǵa berilýin ataýǵa bolady. Sondaı-aq, osy jyly Konstıtýsııa kúnin merekeleýge arnalǵan tuńǵysh áskerı sherý uıymdastyryldy. 2009 jyly tarıhqa engen «Daǵdarystan – jańarý­ǵa» uǵymynyń naqty kórinisi, mine, osylar. II. «QARAО́TKEL – ALAShTYŃ ORTASY» «Qazaqty avtonomııa qylsaq, Qaraótkel – Alashtyń ortasy, sonda ýnıversıtet salyp, qazaqtyń ul-qyzyn oqytsaq «Qozy Kórpesh-Baıandy» shyǵarǵan, Shoqan, Abaı, Ahmet, Mirjaqypty tapqan qazaqtyń kim ekenin Eýropa sonda biler edi-aý». Á.Bókeıhan. «G.N.Potanın». Qazaqtyń bolmysy erteden qorǵan men qamal salǵannan góri saıyn dalada jylqy minip, taza aýada erkin tirshilik etýge beıimdelgen. «Adam júzge kelmeı ólmeıtin, maly eki tóldeıtin» jerdi ańsaǵan Asan Qaıǵydan Esildiń boıyn kórgende «alty kúnde at semirtip minetin jer eken» degen sóz qalypty. Alaıda, qazaqtyń kóshpelilik pen otyryqshylyqty qatar ustaǵany – ortaǵasyrlyq qalalar tarıhy­nan belgili. Qala álemi – ınnovasııalyq tehnologııa álemi, munda eýropalyq ólshemmen ındıvıdýalızm men kásibılik basym túsedi. Qaı kezeńde bolsa da qala álemi adamdardy rý-taıpalyq sanadan aryltyp, ulttyq sanasyn qalyptastyrýǵa jol ashqan. Osyǵan sáıkes elordasy – Astanada isker adamdardyń erekshe toby qalyptasyp keledi. Kezinde akademık Rymǵalı Nurǵalı «Aq­mo­la» ensıklopedııasyn shyǵarý máselesin kóter­gende, Elbasy (ol kezde Premer-Mınıstr) «Menińshe Qazaqstan úshin Aqmolanyń orny erekshe. Anaý kartaǵa qarashy, dalıǵan kól-kósir, ulan-baıtaq qazaǵymnyń keń dalasy. Etek-jeńi mol pishilgen ata-babamnyń shapany sekildi ǵoı. Bireý syılady deısiń be, bári de bilektiń kúshimen, naızanyń ushymen alynǵan. Anaý bir tusta, Orynbor tarapynan ishke qaraı suǵyna kirip ketkeni bolmasa, jerimiz Altaıdan Atyraýǵa, Otyrardan Ombyǵa deıin kerilip-aq jatyr emes pe. Jer jánnaty Jetisýdaǵy ju­maq ispetti Almaty átteń bir búıirde, tyǵy­ryq­ta jatyr. Maǵan salsa, shirkin astana bolar jer – Qazaqstannyń kindik ortalyǵy, batysqa da, shyǵysqa da, soltústikke de, ońtústikke de qa­shyq­tyǵy birdeı, jetpis jeti joldyń tora­byn­da turǵan Aqmola emes pe. Sonda jańa uıyt­qy paıda bolyp, halyq ortalyqqa qaraı oıysar edi-aý, jerińe, sýyńa, baılyǵyńa esh­kim­niń aýzynyń sýy qurymas edi. Qazannyń qaqpaǵy jabylsa, suǵanaqqa jol joq», degen edi. Iá, sol jyldary BAQ-ta as­tanany aýystyrý týraly ár­tú­r­li qoǵamdyq pikirler jarııa­lan­dy. Solardyń qatarynda Al­ma­ty qalasynyń geosaıası jaǵ­daıy – Qytaımen shekara máse­le­siniń kúrdeliligi, qalanyń seısmıkalyq qaýpi, sondaı-aq Aqmola oblysyn qazaqtandyrý máseleleri boldy. Bul týra­syn­da Elbasynyń «Meniń oıymsha, bizdi qate sheshim qabyldady dep jas urpaqtyń kinálaýyna eshqandaı negiz joq. Almaty burynǵysynsha elimizdiń eń iri qalasy bolyp qalady. Al kúshti eki ortalyqtyń bolýy respýblıkanyń ekonomıkalyq qýatyn tek art­tyra túsedi. Álemde eki astananyń ómir súrýi­ne qatysty mysaldar óte kóp. Olar – Ankara men Ystambul, Máskeý men Sankt-Peterbýrg... Vashıngton men Nıý-Iork. Bul qatarda, meniń oıymsha, biz aldyńǵysy da, artqysy da bola qoımaspyz», degeni dál keldi. Iá, buryn Qaraótkel, Aqmola, Selınograd atalǵan Astana qalasynyń tarıhy da qyzyq. Saryarqa qazaqtary Esil ózeniniń qazirgi Astana qalasynda ornalasqan, kóshpeli el-jurt attyly-jaıaý óte beretin taıazdaý tusyn Qaraót­kel dep ataǵan eken. Aqmola ataýy HIII-HIV ǵǵ.-da turǵyzylǵan aq kúmbezdi beıitke baı­la­nys­ty paıda bolsa kerek, 1830 jyly negizi qalan­ǵan. Alǵashynda Aqmola áskerı bekinisi atanǵan eldi mekenge 1862 jyly qala mártebesi berilgen. Qazaqstandaǵy tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý kezinde Aqmola oblysymen birge Aqmola qalasy da ózgeristerge ushyrady. 1954 jyldyń kókteminde Aqmolaǵa tyń ıgerýshiler tıelgen al­ǵashqy eshelon kelip toqtady. Derekter Aqmola oblysyna 270 myń adam kelgenin aıǵaqtaıdy. Aqmola 1960 jyldyń aıaǵynda qurylǵan Tyń ólkesiniń ortalyǵyna aınaldy. 1961 jyl­dyń naý­ryzynda qala ataýy Selınograd bolyp óz­ger­tildi. Osyǵan jaýap retinde Shámshi Qal­daıaqov­­tyń marsh sarynynda shyrqalǵan «Me­niń Qazaq­stanym» (qazirgi gımn) áni dúnıege kelgen edi. Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, astana tańdaýdyń astarynda ulttyq ıdeıalar jatady. Maǵjan jyrlaryndaǵy: «Batyrlar saıran sal­ǵan Saryarqaǵa» astanany kóshirý qalyń qazaq­tyń júregine jaqyn bolǵanmen, keńestik «Se­lı­nany» ańsaýshylar «Saryarqa – Reseıdiń jalǵasy» deýden jalyqpaı-aq qoıdy. Bul sanadan Astanany kóterý arqyly aryldyq-aý, áıteýir. Sóıtip, táýelsizdik jyldary (1994 jy­ly) qalaǵa Aqmola ataýy qaıtaryldy. Al, El­basynyń «Aqmola qalasyn Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń astanasy dep jarııalaý týraly» Jarlyǵy (1997 jylǵy 20 qazan) negizinde 1998 jyly 6 mamyrda Otanymyzdyń astanasy Astana qalasy bolyp ataldy. Bastapqyda Almaty, Saryarqa aýdandarynan turǵan kishigirim Astana qalasynyń aýmaǵy qazir qulashyn keńge jaıǵan. Astana qurylysy memlekettik qarjylan­dy­rý esebinen qysqa merzimde aıaqtalǵany belgili. Sáýlet óneriniń eýrazııalyq úlgisimen túzilgen ǵımarattar – ejelgi Grekııadaǵy qala memleketter sııaqty Astananyń mártebesin kókke kóterip tur. Qalanyń mazmundyq stıli tastarda qashalyp, máńgi ıdeıalar kórinis beredi. Osylaısha, qala ǵımarattary men eskertkishteri jas urpaqtyń tarıhı jáne ulttyq sanasyn qalyptastyrýǵa septigin tıgizedi. 2009 jylǵy Halyq sanaǵynyń málimetteri boıynsha Astana qalasynda 639 311 adam tirkelgen. Onyń ishinde 405 385-i qazaqtar, 160 952-i orystar, 4080-i ózbekter, 19 522-si ýkraındar, 574-i uıǵyrlar, 11 279-y tatarlar, 2009-y nemister, 4244-i koreıler, 1874-i ázerbaı­jan­dar, 5549-y belorýstar, 455-i túrikter, 15 529-y ózge etnos ókilderin quraıdy. Osylaısha, astanalyqtar sany jyldan-jylǵa ulǵaıyp, Astana qalasy ómir súrý men qyzmet etýge qolaıly Eýrazııa qurlyǵyndaǵy megapolıske aınalyp otyr. Bul memleket ta­rapynan jasalǵan qamqorlyqtyń zańdy nátı­jesi. Álem nazaryna ilikken Astana – árbir Qazaqstan azamatynyń armanyna aınalǵan qala-memleket deýge negiz bar. III. «EÝROPAǴA JOL» – О́RKENIET JOLY 2009-2011 jj. arnalǵan «Eýropaǵa jol» memlekettik baǵdarlamasy Elbasynyń 2008 jylǵy «Qazaqstan halqynyń ál-aýqatyn art­ty­rý – memlekettik saıasattyń basty maqsaty» atty Joldaýy negizinde ázirlengeni málim. Bul baǵdarlama Eýropanyń jetekshi elderimen strategııalyq seriktestik ornatý deńgeıin kóterýge baǵyttaldy. Basqasha aıtqanda, Eýropa elderimen taýar aınalymyn arttyrý, kólik­tik qatynastardy damytý, jańa tehnologııany eýropalyq standarttarǵa sáıkestendirý, otan­dyq jáne eýropalyq normalardy jetildirý, halyqtyń áleýmettik qorǵalýyn qamtamasyz etý, ulttyq jáne memlekettik oı-sanany álem­dik deńgeıge kóterý maqsatyn kózdeıdi. Birinshi mindeti – elimizdegi ómir súrý jaǵ­daıyn eýropalyq standarttarǵa jaqyndatý. Qor­shaǵan ortanyń tazalyǵyn saqtaý, sý qor­laryn qorǵaý, klımattyń ereksheligin eskerý, bıoártúrlilikti saqtaý jáne t.b. máseleler bo­ıyn­sha júıeli jumys josparlanady. Son­daı-aq, medısınalyq kyzmettiń sapasyn kóte­rý­ge basymdyq beriledi. Dertti anyqtaý sapa­syn jaqsartý maqsatynda medısınalyq-aqpa­rattyq tehnologııalardy engizý, aýrýdy emdeý jáne aldyn alý, dári-dármektiń qoljetim­dili­gi men sapasy, tamaqtaný standarttaryn engizý, kadrlar qory júıesin damytý esebinen eýro­pa­lyq standarttarǵa sáıkes júrgiziledi. Sonymen qatar, bilim, áleýmettik qoldaý, eńbekpen qamtý jáne kóshi-qon salasyn damytý qarastyrylady. Ekinshi mindet – memlekettik kurylymnyń qazaqstandyq úlgisin eýropalyq tájirıbe negizinde ári qaraı damytýǵa, memlekettik qyzmet pen kadrlar qoryn basqarýdyń tıimdi júıesin engizýge, eldiń saıası ómirin yryqtandyrýǵa baǵytta­la­dy. Bul, ásirese, saılaý, saıası partııalar, buqara­lyq aqparat kuraldary, memlekettik kyzmetti reformalaý, sot júıesi jáne t.b. salalar boıynsha zańdardy jetildirý negizinde júzege asyrylady. Úshinshi mindet – 2010 jyly Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýine daıyndyq jumys­taryn júrgizýge baǵyttaldy. Baǵdarlamada anyqtalǵan birqatar basymdyqtar: demokra­tııa­lyq ınstıtýttardyń damýyna jasalǵan jaǵdaılardy jaqsartý; EQYU memleketteriniń tranzıttik-kóliktik jáne Eýrazııanyń trans­qur­lyqtyq múmkinshiligin damytý; ekologııalyq máseleler; beıbitshilik jáne ıadrolyq qarý­syz­daný, aımaqtyq qaýipsizdikti nyǵaıtý; terrorızm, ekstremızm, esirtki bıznesi, uıymdasqan qylmyspen kúreste qaýipsizdiktiń beıbit aspektilerin damytý; Aýǵanstan ahýaly. «Eýropaǵa jol» baǵdarlamasyn júzege asyrý – ekonomıkanyń básekege qabilettiligin kóterýge, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartý men eldiń turaq­ty damýyn kamtamasyz etýge múmkindikter ashty. Resmı derekter boıynsha, 2009 jyly Qazaq­stan­ǵa quıylǵan sheteldik ınvestısııanyń jalpy somasy 25 mıllıard dollar shamasyn quraǵan. Jahandyq daǵdarystyń yqpalyna qaramas­tan, Qazaqstan-Germanııa saýda aınalymynyń kólemi 2,9 mıllıard dollardan asty. Qazaq­stan­da germandyq kapıtaldyń qatysýymen 800-den astam birlesken kásiporyn tirkelgen. Táýelsizdik jyldarynda GFR-dyń Qazaqstan ekonomıkasyna salǵan ınvestısııasynyń jal­py somasy 3 mıllıard dollarǵa jýyq qara­jat­ty qurady. Al Qazaqstan GFR-dyń ekono­mı­kasyna 4 mıllıard dollardan astam ınvestısııa salǵan. Sondaı-aq, Qazaqstan GFR-da «Bolashaq» eýropalyq ortalyǵynyń ókildigin ashty. Almatyda «Qazaq-Nemis» ýnıversıtetin odan ári damytý, Nazarbaev Ýnıversıteti ha­lyqaralyq joǵary oqý ornymen yntymaq­tasý kózdeldi. «Eýropaǵa jol» memlekettik baǵ­darlamasyn iske asyrýda Qazaqstan – Germanııa seriktestigi oń nátıjelerin berdi. 2009 jyly ótken «Qazaqstannyń Germanııadaǵy jyly» mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyqtyń jar­qyn kórinisi boldy. «Eýropaǵa jol» – memlekettiń damý strate­gııasymen astasyp jatqan bolashaqtyń keshendi baǵ­darlamasy. Eýropamen áriptestik qatynas or­natý – qazaq qoǵamynyń damý jolyn tań­daýy­nan bastaldy. Sondyqtan órkenıet jolyn tańdaǵan Qazaq eli álemdegi saıası-ekonomı­ka­lyq, áleýmet­tik-mádenı ózgeristerdiń paıdaly jaq­taryn eldiń múddesine ıkemdese, nur ústine nur bolar edi. IV.  DINARALYQ KELISIM – ADAMZAT IGILIGINE  Osy qazan aıynda dúnıege kelgen álemniń 7 mıllıardynshy turǵyny týraly BUU Bas hat­shysy Pan Gı Mýn «Álemniń 7 mıllıardyn­shy turǵyny qarama-qaıshylyqty qoǵamda dú­nıe­­ge keledi. О́ıtkeni, bizde azyq-túlik bolǵan­men, mıl­lıon­daǵan adam ashtyqta otyr. Bizdiń baı­lyǵy­myz artqanmen, mıllıondaǵan adam kedeılenýde. Ilgerileýshiliktiń zor múmkin­dik­teri bol­ǵanmen, kedergileri kóp. Solardyń ishinde teń­sizdik; kelispeýshilik, adam quqynyń buzylýy, de­mo­kratııa­nyń jetispeýshiligi, áıel­derge qatys­ty zorlyq-zombylyq, ana ólimi, klımattyń óz­gerýi, qorsha­ǵan ortanyń las­tanýyn» atap kórsetken edi. Atalǵan jahandyq problemalar 2009 jyly Astana qalasynda ótken Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń III sezine arqaý bol­ǵan-dy. Osylaısha, Batys pen Shyǵystyń túıisken jerinde ornalasqan Astana qalasynda ártúrli ult­tar men dinder toǵysyp, dúnıe­tanymy úılesken jandardyń ózara únqatysýy jalǵasyn tapty. «Astana – bul konfessııaaralyq kelisimniń qalasy. Beıbitshilik jáne kelisim saraıy, meshitterdiń munaralary, hrıstıandyq hramdar men sınagogalardyń kúmbezderi, basqa din ókilderiniń ǵıbadat úıleri qala arhıtek­týra­lyq ansambliniń jáne onyń rýhanı ómiriniń ajyraǵysyz bóligine aınalyp keledi. Astana – bul óziniń búkil tarıhynda asa uly órke­nıetterdiń tarıhı jáne mádenı muralarynyń toǵysý ortalyǵy bolǵan eldiń ordasy», degen edi Elbasy. 2006 jyly osyndaı forýmǵa 29 delegasııa qatyssa, 2009 jyly álemniń 35 elinen 77 delegasııa jınaldy. Qazaqstanda 3200-ge jýyq ǵıbadathana bar eken. Sońǵy jyldary salynǵan Beıbitshilik jáne kelisim saraıy elimizdiń rýhanı ortaly­ǵyna aınalyp úlgerdi. Bul ǵımaratta ártúrli konferensııalar men forýmdar ótkizilip tura­dy, munda Halyqaralyq mádenıetter men dinder ortalyǵy qurylǵan. Qazaqstan halqy «toleranttylyq, dinı tózimdilik jáne jańa ataýlyny qabyldaýǵa degen ashyqtyq sekildi qasıetterimen» erekshelenedi. 2001 jyly 11 qyrkúıektegi jaǵdaı álemdik «órkenıetter qaqtyǵysyn» týdyrdy. Osy qaq­ty­ǵys bultyn seıiltý maqsatynda kóteril­gen bastamalar Qazaqstanda iske asyryldy. 2003 jylǵy alǵashqy forýmda qabyldanǵan Deklarasııada «konfessııaaralyq únqatysý – halyq­tar arasyn­daǵy beıbitshilik pen kelisimge qol­daý bildirýdiń asa mańyzdy quraly» delindi. Ekinshi forýmda dinı soǵystar Jaratýshynyń «birin biri óltirmeý», «qan tókpeý» ósıetin aıaqasty etti. Sonyń saldarynan myńdaǵan beıbit turǵyndardyń qyr­ǵynǵa ushyraýy tilge tıek etildi. 2009 jylǵy dinı forýmda lańkestik áre­ket­ter, esirtki proble­masy, ıadrolyq qaýip­sizdik máseleleri kóterildi. Osy rette halyq­ara­lyq ıadrolyq qaýipsizdik júıesiniń álsizdigi sóz boldy. Munyń bári – adamzat damýynyń turaqtylyǵyn tejeıtin «kóp basty aıdahar­lardy» elestetedi. Dinaralyq kelisim aıasynda qarastyrylǵan kelesi másele – álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵ­darysy. Halyqaralyq valıýta qorynyń máli­met­teri boıynsha, «álemniń 50-ge jýyq memleketi ekonomıkalyq shyńyraýdyń shegine jetti. Álem­niń búkil ónerkásiptik damyǵan ekonomıkasy – AQSh, Japonııa, Eýroodaq jáne Reseı resessııa jaǵdaıynda. Sońǵy ondaǵan jylda alǵash ret Qytaı ekonomıkasynyń ósýi baıaýlady». Bul daǵdarys joǵaryda atalǵan jahandyq problema­lardy odan ári shıelenistirip jiberdi. Álemdik daǵdaryspen kúres júrip jatyr. Buǵan jumsalǵan is-sharalar kólemi 10 trıllıon dollardan asyp túsken. Valıýta rezervteri kemip, memlekettik qaryzdar ósip ketken. О́ki­nish­ke qaraı, sońǵy jyldary álemniń ekonomıkalyq damýy, ǵylym men tehnıka jańalyqtary, kóbi­ne «úshinshi álem» elderine tán ashtyq, kedeıshilik problemalaryn sheship bere almaı otyr. Forýmda jerdiń asty-ústi baılyǵyn ıemdenetin adamdardyń qatygezdigi, kedeıler men baılar alshaqtyǵy, ashtyqtyń saldarynan juq­paly aýrýlardyń taralýy, qarapaıym adam­dardyń emdelýge qoljetimsizdigi sııaqty jalpyadam­zat­tyq problemalar talqylandy. Álemde mıllıardtan astam adam kúnine 1 dollarǵa jetpeıtin qarjyǵa kún kóredi eken. Osy rette ǵylymnyń álsizdigi de alǵa tartyldy. Dinaralyq kelisimge kelýdiń túıini – adamzat­ty qutqarýdyń birden-bir quraly izgilik bastaý­laryna qaıta oralý boldy. Forýmda jańa álem qurylysynyń negizderi: «ádil ekono­mıkalyq model», «memleketaralyq qatynastardyń ádil saıası modeli» jáne «jahandyq qaýipsizdikti qamta­ma­syz etýge degen jańa kózqaras» ataldy. Kez kelgen daǵdarysty eńserý úshin adamgershilik qaǵıdalary men moraldyq ólshemder ustanymy aldyńǵy qatarǵa shyǵýy kerek. Sonda ǵana qazirgi meıirimsiz adamdar sanasyn ózgertýge bolady. Biraq, áıgili fızık Albert Eınshteın aıtpaqshy, «adam sanasyn qaıta qalpyna keltirýden góri, atomdy bólshektep, qaıta qalpyna keltirgen ońaıyraq». Basqasha aıtqanda, sanany ózgertý – óte kúrdeli másele. Búginde álemdi jaılaǵan rýhanı jutańdyq adamdardyń qyrylyp-joıylýyna jol ashty. Sondyqtan, árqaısymyz adamzatty saqtaý ıdeıalaryna qyzmet etýge umtylaıyq, aǵaıyn. Irili-usaqty osyndaı oqıǵalarymen 2009 jyl Táýelsiz Qazaqstan tarıhynan erekshe oryn aldy. Kósh basyndaǵylar Qazaq elinde álemdik ekonomıkalyq daǵdarysqa tótep bere alatyn kúshtiń bar ekendigin dáleldedi. Elimizde ekonomıkalyq jáne saıası turaqtylyq saqtaldy, Eýropa keńistigindegi belsendiligi artty. Qazaqtyń shańyraǵy dinaralyq jáne ultaralyq kelisimge toly boldy. Astana – memleketaralyq rýhanı kelisim ortalyǵyna aınaldy. Eki onjyldyq boıy halyqaralyq arenada Qazaq eliniń mártebesi ósti. Búrkitbaı AIаǴAN, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.