Kisikıik

(Qaz-qalpynda) Bizdiń aýyl jaqta bul áńgimeniń shyq­­­qanyna tórt-bes aı­dyń júzi boldy. Al­dy­men, elge qydyrystap baryp qaıt­qan inimniń aýzynan estidim. Seneıin deseń, aıtyp turǵan sózi ertegi sekildi birdeńe. Senbeıin deseń, jıyrma beske ıek artyp qal­ǵan soqtaldaı jigit. Oqyǵan-toqyǵan, kózi ashyq. Sondaǵy aıtqany: «Tarba­ǵataı taýynda kóktemnen beri bir top qar adamdary paıda bolypty. Kórgen kisiler óte kóp eken». Iá, týra osylaı dedi. Sosyn jabaıy adamdar týraly nebir hıkaıalardyń tıegin aǵytty dersiń. Kózińmen kórmegen soń, estigenge, árıne, kóńiliń senbeıtini ras. Adam­nyń jaratylysy solaı. Men de sene qoı­ma­dym. Sonymen, ol áńgime umyt bola bastaǵan. Jazdyń bas kezinde bir kúni el jaqtan Dálelhan Bilálov degen dosym telefon sha­lyp tur. Bala kúnimizde mektepte birge oqy­ǵanbyz. «Osylaı da osylaı. Ekologııa qorǵaý salasynda qyzmet isteıtinińdi estip-bildim. О́zińe jolyǵatyn, aıtatyn mańyzdy sharýam bar edi», dedi amandyq-saýlyqtan soń. – Ne sharýa? Ol da inimniń aıtqandaryn buljytpaı qaıtalady. Oǵan da asa qulaı qoımadym. – О́ziń konservatorııany bitirgen saýatty adamsyń. Bildeı muǵalimsiń. Al, aıtyp turǵanyń balanyń sózi... – Áı! – dedi ol buǵan shamdanyńqyrap. – Men óz kózimmen kórgendikten, habarlasyp turmyn. Áıtpese, maǵan eshqandaı dabyra áńgimeniń, jalǵan abyroıdyń qajeti joq. – Oıbaı, qoıdym-qoıdym. Jaraıdy, kel, sóıleseıik, degem. Shynymdy aıtsam, bul estigenderimniń ózim aınalysyp júrgen ón­diris­tik-sharýashylyq ekologııasyna qaty­sy shamaly bolsa da, dostyń kóńilin qımadym. Sóıtip, jazǵy kanıkýldy paıdalanyp, shildeniń ortasynda Dálelhan salyp uryp Almatyǵa keldi. Qolynda bir býma qaǵaz. Shımaı sýretter. Qar adamyn kórgenderdiń azdy-kópti jazbasy. – Osylardy «Egemen Qazaqstanǵa» jarııalatýǵa kómektes, – dedi ol. – E, nege «Egemen Qazaqstanǵa»? – dedim men de shynymen tańyrqap. – Mundaı dúnıe­lerdi jarııalaıtyn ǵylymı-kópshilik basy­lymdar bar emes pe! – Bylaı ǵoı, – dedi ol sharasyzdyq keıippen. – Osy áńgimeniń shyǵýyna tikeleı men se­bepker bolǵandyqtan, qazir basshy-qos­shylardyń tarapynan qatty synǵa ushyrap júrmin. Aýyldaǵy biraz aǵaıyndar da: «Qaı­daǵy joq áńgimeni bastap... Balalarymyz shoshynyp uıyqtaı almaıtyn boldy», dep meni aǵash atqa teris otyrǵyzyp tastady. Bar jazyǵym – arnaıy izdep kelgen jergilikti gazetterdiń tilshilerine kórgenimdi aıtqanym. Kúıesiń be, kúımeısiń be? Sondyqtan, búkil el oqıtyn gazet qoı dep, myna sýretterdi de «Egemen Qazaqstannyń» nazaryna usynǵym keledi. Bildiń be? Bulardy eshkimge, tipti kelgen tilshilerge de kórsetkem joq. Sóıtip, dostyń bergen qaǵazdaryn alyp qap, muqııat sholyp shyqtym. Úlkeni bar, kishisi bar, orysy bar, qazaǵy bar, qar adamda­rymen kezdesken kýágerlerdiń jazǵandary edáýir kólemdi eken. Kórgen-bilgenderin tize beripti. Mazmuny jaǵynan da ózara uqsas. Bulardyń ishinde Dálelhannyń jazbasy ǵana jatyqtaý. Sonymen qoldaǵy jazbalardy oqyp shyqtym da, otyryp oıǵa qaldym. Osyn­da aıtylǵandar shynymen ras bolsa, oqy­mys­ty-ǵalymdar jaǵy nege selt etpeı otyr? Bálkim, qulaqtaryna jetpeı jatqan bo­lar. Endeshe, nege jazbasqa? Dep oıladym da, kezekti eńbek demalysymnan bir aptadaı ýaqyt irkip qap, tamyzdyń basynda Tar­baǵa­taı taýyna tartyp kettim. Árıne, men keledi eken dep, jabaıylardyń asyǵa kútip júrme­genin de jaqsy bilem. Sonda da táýekel dedim. Aýdan ortalyǵy Úrjardan Dálelhan kútip aldy. Astynda esik pen tórdeı kóneleý djıp. Kóneleý bolǵanymen, taý qııasyna odan basqa kólikpen shyǵa almaıtynymdy keıin bildim. Shyǵystan batysqa qaraı ırektele túsip, júz shaqyrymnan asa jerge sozylyp jatqan Tarbaǵataıǵa tike tarttyq. Bul taýdy ejelgi qazaqtar Barqytbel dep ataǵan desedi. Barqyt dese barqyt. Jap-jasyl. Aqsháýli, Qońyrsháýli dep atalatyn eki bıik shyńy bar. Biz sonyń Aqsháýlisine qaraı bettep kelemiz. – Qarabuıratqa deıin 52 shaqyrym júremiz, – dep jymıyp qoıady Dálelhan. Onyń jymıysyn bylaı shyǵa túsindim. Shamamen on shaqyrymdy artqa tastaǵan soń, asfalt bitip, kedir-budyr tastaq jol bas­taldy. Selkildep móńkigen máshıne birese oń­ǵa, birese solǵa qısaıady. Sondaı sátte ishegiń úzilip keterdeı, búkil deneń birge solqyldaıdy. Taýdyń minezi degenimiz, mine osy. Oıpań-toıpań. Qoınaýyna engen jan­dardy osylaısha aıamaı synaıdy. – Aıtpaqshy, sen osy konservatorııany bitirgen ediń ǵoı. Dene shynyqtyrýda ne ǵyp júrsiń? – dedim men klastasyma jol qys­qarsyn degen oımen sóz bastap. – E, baıaǵy kúnkóris qamy ǵoı, – dedi Dálelhan. – Án-kúıden saǵat az. Sonan soń, qolaıymyzǵa kelgen dáristerdi qosa berýge daǵdylanyp aldyq qoı. О́zim «fız­kýl­týrnyıda» syrttaı oqyp júrmin. Osy sózderdi aıtqan Dálelhan áńgi­meni qar adamyna qaraı burdy. – Bıylǵy jyldyń 16 sáýiri, senbi kúni bolatyn. 4-synypta oqıtyn shá­kirt­terimdi kún jy­ly bolǵan soń, aýyl syr­tyndaǵy qyratqa alyp shyǵyp, júgirtip, oınatpaq bol­dym. Ul-qyzdarym buǵan qat­­­ty qýandy. Bala­larǵa eń paıda­ly­sy taza aýa­daǵy sport jat­tyǵýlary emes pe?! Kóktemgi jasyl alqapta ary-beri júgirip, asyr salǵan olar máz-máıram bolyp, sergip qaldy. Bir kezde tórt-bes qyz: «Aǵaı, biz báısheshek terip alaıyq­shy», dep qıyldy. «Jaraıdy, alysqa uzamańdar», dep ruqsat berdim. Bir kezde oıymda eshteńe joq, uldarǵa akrobatıkanyń jeńil túrlerin úıretip, úıirilip turǵanymyzda, tómen jaqtaǵy qyzdardyń jan­ushyrǵan aıqaıy estildi. О́mirimde mundaı qoryqpaǵan shyǵarmyn. О́zim úshin emes, árıne. Saı betkeıine qalaı jetkenimdi bilmeımin. Qarasam, kishkentaı qyzdarym súrinip, qaby­nyp, bytyraı qashyp keledi eken. – Anda... anda... negrler júr... – Maımyldar júr, – deı beredi. – Anyqtap aıtyńdarshy. Ne kórdińder? Ishindegi Zerde Berdiqan degen ójetteý qyz ne bolǵanyn uqtyrdy-aý, áıteýir. Sóıtsem, olar maımyldarǵa uqsas bes jabaıy adamdy kóripti. Úsheýi orasan zor eken. Olar qalyń taldan beri shyǵyp, gúl terip júrgen Ásem men Merýertke qaraı bettegende, bular shyńǵyryp, keri qashqan. Men osydan soń, ul-qyzdardyń bárin jıyp aldym. О́zderi on bes edi, túgendep bolyp: «Osy jerden qozǵalmańdar, qazir kelemin», dep qolyma taıaq alyp, tómenge tústim. Saı tabany saz balshyq edi. Sonda da bátińkemdi sheshpeı sýdan keship ótip, arǵy jaǵaǵa shyqtym. Qalyń taldyń shetine kelip, tyń tyńdadym. Eshteńe baıqalmaıdy. Bir kezde qap-qara birdeńe jalp etip, búrkit ushqandaı boldy. Oq boıy jerde alyp bir maqulyq kóz ilespes jyldamdyqpen zytyp barady. Qımyly shańǵyshyǵa keliń­kireıdi, eki qolyn qulashtaı sermeıdi. Jota jaǵy aıýǵa uqsaıdy. Qońyrqaı júndi. Basy sopaq. Biraq, aıý emes. Aıýdy bilem ǵoı, qorbań­dap júredi emes pe. Al anadaı jyldamdyqpen olar eshýaqytta júgire almaıdy. Endeshe ne bolýy múmkin? Selt etip, esimdi jıǵanymsha, álgi maqulyq taldyń ishine sińip, ǵaıyp boldy. Ne de bolsa nartáýekel dep, qalyń jynysty kesip ótip, arǵy betke men de shyqtym. Qyrqaǵa kóterile bergenim sol edi, art jaǵymdaǵy balalardyń shý ete túsken daýysy taǵy estildi. Endi olardyń taǵdyryn oılap, keri qaraı júgirdim. Aq ter, kók ter bolyp jetsem, bıikte turǵan ul-qyzdarym álgi men barǵan jaqqa qoldaryn sozyp, shurqyrasyp tur eken. – Oıbaı, jańa ǵana eki dáý sizdiń sońy­ńyzdan qatty ańdydy ǵoı, – deı beredi kezek-kezek. Daýystarynda úreıden góri tań­danys, qyzyǵýshylyq basym. Oıpyrmaı deseńizshi... Men arǵy qyrǵa bettegende, sońymnan shynymen eki jabaıy shy­ǵyp, mysyq tabandap baspalap otyryp, biraz jerge deıin ańdypty. Men olardyń kózge kórin­beıtin sonshalyqty eptiligine, shalt qımyl­­daıtyn jyldamdyǵyna qaıran qaldym. Etpetinen túsip, qalyń shalǵynnyń arasyna jata qalǵanda, qaıda ketkenin ańǵarmaı da qalasyń. Endi bul arada uzaq tura berýdiń qaýipti ekenin sezip, balalardy jıystyryp, qaıta túgen­dep, mektepke alyp keldim. «Kórdińder me? Budan bylaı jalǵyz-jarym beısaýat júrmeń­der», dep, jolaı eskertýmen boldym. Tosyn áńgime jerde jata ma? Ilezde-aq, kórgen-bilgenimiz kishkentaı aýylǵa tarap ketti. Eń qyzyǵy sol kúni bireýi 5-shi, ekinshisi 7-shi synypta oqıtyn aǵaıyndy Qýat, Qýanysh Amangeldıevter álgi áńgimeni estı sala, saı jaqqa qaraı júgirgen ǵoı. Olarǵa Mádı degen bala ilesken. Olardyń óıtetinin bilgende, tosqaýyl qoıatyn edik. Biraq, úlkenderge aıtpaı ketip qalypty. Ony endi olardyń ózderiniń aýzynan estısiń. Áńgimemen aldanyp otyryp, Qarabuıratqa qalaı jetkenimizdi de bilmeı qaldyq. Joldyń eki qaptalynda ornalasqan shaǵyn aýyl eken. Aǵashy qalyń. Kóshede tógilip jatqan alma men qara órik. Syńsyǵan jıde, qaraqat pen búl­dirgen. Qyp-qyzyl marjandaı bolyp, ózge óńirde kóp kezdespeıtin sháńkish deıtin jemis te kózdiń jaýyn alardaı ýyljyp tur. Bul endi jeltoqsannyń aıazy bir-eki qysqannan keıin baryp qana jeýge jaraıtyn, erterekte «Lenınshil jasta» belgili jýrnalıst aǵamyz jazýshy Janbolat Aýpbaev tamsana jazatyn tátti shyryndy, erekshe jemis. Qan qysymy bar jan­darǵa jaqsy kómektesedi. Aýyldyń ishi-syr­tynda órip júrgen tórt túliktiń qarasy da mol. Demek, turǵyndar tirshiligi jaqsy degen sóz. Shaı iship, es jınaǵannan keıin, aýyldyń adamdarymen kezdesýge attandyq. Kanıkýl kezi, shóp shabý naýqany. Izdegen kisilerimizdiń keıbiri joq bolyp shyqty. Eń aldymen, Mıhaıl Venzel degen qarııanyń úıine bardyq. Balalary qoı kezeginde júr degen soń, ýaqytty ketirmeıik dep, aýyl shetine izdep shyqtyq. Jetpiske ıek artqan shıkil sary shal betkeıde aldyndaǵy qoılaryn jýsatyp qoıyp, úlken sandyqtastyń ústinde bizdeı shanshylyp otyr eken. Boıy tip-tik. Tyń. «Izdrástı», degen sálemimizge osqyra bir qarap alyp: «Amansyńdar ma?» dedi de, qazaqsha sarnap qoıa berdi. О́zim yńǵaısyzdanyp qaldym. – Dálelhan, súıinshińdi daıynda. Álgi joǵalǵan baıtalyńdy búgin túste kórdim ǵoı. Úıirine kelip qosylypty. Anaý qyrqada júr. – Oı, jaqsy boldy ǵoı, ózim de bire-mireý qoldy etti me dep ýaıymdap júr edim. Qazir ulymdy jibereıin, aıdap kelsin. Aıtpaqshy, myna kisi – meniń dosym. Jýrnalıst. Jabaıy «aǵaıyndar» týraly materıaldar jınaqtaýǵa arnaıy kelipti. О́zińiz ana bir joly bastan keshirgen oqıǵany aıtyp berseńiz. – Jaraıdy, aıtsam aıtaıyn. Bul oqıǵa myna Qoıasýda ótken qara kúzde bolǵan edi. – Mıhaıl aqsaqal kúnbatys bettegi kóz ushynda qa­raýytyp turǵan bıik asýdy ıegimen nusqap kórsetti. – Birde Semeıde turatyn inim qonaqqa keldi. Sony áıelimen ekeýin osy qıyn asýdan asyryp jibereıin dep, Gaz-53 máshınem­men qosa shyqtym. Kún keshkirip qalǵan ýaqyt. Taýdyń ishi qarakóleńke. Kartop tıegen «Moskvıchti» asýdyń ústine tirkep shyǵaryp, kabınadan tústim. Inim de máshı­nesinen túsip, tirkemeni aǵyta bastady. Qaltamnan temekimdi alyp, tutatqanym sol edi, bireý tý jelkemnen qarap turǵandaı sezindim. Artyma jalt qarasam, eki metrdeı jerde ústi-basy jún-jún bir jabaıy adam menen kózin almaı tur eken. О́zi óte boıshań. Bálekettiń túri mundaı sýyq bolar ma! Denem muzdap ketti. Sasqanymnan, oryssha: «Saǵan ne kerek?» dep aqyryp jiberippin. Ol aqyryn buryldy da, balpańdaı basyp, tómen tú­sip ketti. Sol kezde esimdi jıyp, kabınadaǵy baltany sýyryp aldym. Álgini sońynan tura qýdym. Ol kóp uzamapty. On bes metrdeı jerde meni kútkendeı júrelep otyr. Men jaqyn­daǵanda ornynan turdy da, taǵy bir on qadam júrip baryp, men jaqqa qarap, qaıta otyrdy. Aldarqatyp, uzatyp áketip bara jatqandaı. Shynymdy aıtsam, odan ary qýa berýge júregim daýalamady. Ári maǵan ol tıisken joq qoı. Qaıtyp kelsem, kabınada jalǵyz qalǵan kelinim Olga baqyryp jylap otyr eken. О́zi qoryq­qanynan qalsh-qalsh etedi. Art jaqtaǵy inim de kelip: «Ne boldy senderge? Ne shý? Tústeriń qashyp ketipti ǵoı», deıdi tańyrqap. Oǵan bolǵan jaǵdaıdy aıttyq. «Bálkim, aıý shyǵar», dedi ol senińkiremeı. «Nede bolsa, osy aradan tezirek attanyp ketkenderiń jón. Saıdyń tabanyna túsken soń, jaryqty bir óshirip, bir jaǵyp, maǵan belgi berińder. Oǵan deıin men osy arada tura turaıyn», dedim inime. Olar týra solaı istedi. Men de olardy aman-esen shyǵaryp salyp, úıime qaıttym. Biraq, sol kórgenim uzaq ýaqyt boıy esimnen shyqpaı qoıdy. Bilesiń be, álgi jabaıy adam bireýdi izdep júrgendeı áser qaldyrdy. – Kimdi izdeýi múmkin dep oılaısyz? – Ol endi uzaq áńgime. Asyqpasań tyńda, qysqartyp aıtaıyn. Osy taýdyń qoınaýynda meniń Lenıa atty bir tanysym mekendedi. О́zi keremet sheber, ańshy edi. Kishkentaı qorjyntam salyp aldy. Bir-eki sıyry, onshaqty qoıy boldy. Aýylǵa nan, shaı, temeki alý úshin ǵana keletin. Sol birde qyzyńqyrap otyryp, maǵan tosyndaý syryn aıtty: «Túnde aýyz bólmedegi shelektegi sútimdi bireý kelip, iship ketetin bolyp júr. Esikti syqyrlatyp ashqanyn, ishke kirgenin bárin estip, sezip jatamyn. Biraq, shyǵaıyn desem, batylym barmaıdy. Sodan bir kúni kórýge bel baıladym. Ádettegideı 10 lıtr­lik shelekke shúpildete sút quıdym. Sosyn úırenshikti ornyna qoıyp, ishki esikti jartylaı ashyq qaldyrdym. Tún ortasy aýa syrtqy esik syqyr ete tústi. Men de lyp etip kóterilip, dybyssyz basyp kelip, esik jaqtaýyna jabysa qaldym. Saǵan ótirik, maǵan shyn, boıy eki metr­den asatyn alyp adam úıge búktetile kirdi. Basy úshkir. Denesi qalyń jún. Ol tyń tyń­daǵandaı jan-jaǵyn sholyp shyǵyp, shelekti qos qoldap aldy da, dem almastan basyna biraq kóterdi. Sonan keıin, aqyryn basyp, shyǵyp ketti. Budan keıin de jıi keletin boldy. Eń bastysy, qorqynyshym basyldy. Bul ne dep oılaısyń?». «It bilip pe, qar adamy degenimiz sol shyǵar!» dedim men. Shynynda da, eshteńeniń baıybyna barmaı turyp, ne aıta qoıasyń? Keıinirek sol Lenıany bir qaraqshylar qapyda jazym etipti. Onymen qoımaı, bar malyn aıdap ketipti. Asý ústinde turǵanymda, nege ekenin bilmeımin, osy oqıǵa oıyma oraldy. Menińshe, jabaıy adam Lenıaǵa jábir kórsetýshilerdi izdep júrgen sııaqty. – Oıpyrmaı, siz tipti, sózdi qoıýlandyryp jiberdińiz ǵoı. Mynaýyńyz qyp-qyzyl detektıv sııaqty. – Baýyrym, quı sen, quı senbe. Bul endi bolǵan oqıǵa. Ony myna Dálelhan da jaqsy biledi. Oılap ketsem, áli kúnge deıin júregim syzdaıdy. Typ-tynysh, óz betimen tirlik jasap júrgen momyn janǵa jaýyzdyq jasaýǵa qandaı qanypezerdiń dáti bardy eken?.. Qarııa qamyǵa kúrsinip, úndemeı qaldy. Men fotoapparatymdy úıde qaldyryp ketkenime ókindim. Erteń jolyǵyp, sýretke túsirýge ýádelestik. Biraq, erteńinde sáti túspedi. Ol kisi jasamystyǵyna qaramastan, taýǵa shóp shabýǵa attanyp ketipti. Biz esesine ekinshi kýá, sýret pániniń muǵa­limi, 1958 jyly týǵan Qýanyshbek Igenbaevty taýyp alyp, Qoıasýǵa tarttyq. Alystan kór­gende jaıdaq kóringenimen, bul asý ótkel bermestiń naǵyz ózi eken. «Ásirese, qysta qı­yn», dep qoıady jol bastaýshynyń biri. Dálel­hannyń temir tulparyna osy joly erekshe rıza boldyq. Aryldap, daryldap, ıir-qıyr jolmen asýdyń ushar basyna alyp shyqty. Jeter jerimizge jetip, kóńilimiz demdelgen soń men Qýekeńdi sózge tarttym. – Sizdi de shóp shaýyp júrgende qar adamyn kóripti desedi. Sol ras pa? – Ras. Ana tusta. Osydan jıyrma-otyz shaqyrymdaı jerde Altynshoqy degen jaıy­lym bar. Sol jaqtan kórdim. Jazdyń kúni edi. Al, jazdy kúni olardy «qar adamy» dep aıtý kúlkili estiledi eken. Odan da «kisikıik» dep, qazaqsha óz ataýymen atamaısyzdar ma? Shynynda da, qarapaıym, ári qulaqqa ja­ǵym­­dy estiletin «kisikıik» degen sóz aýzymyzǵa buryn neǵyp túspegen? Bala kúni­mizde áke-sheshelerimizdiń aýzynan talaı estisek te, zerdeden óshe bastaǵan ataýdy aýyl azamatynyń esimizge salǵanyna razy boldyq. – Bir joly sol Altynshoqynyń baý­raıyndaǵy Kóbelekti alqabyna áıelim Farı­dany shóp shabýǵa qosa ala kettim. Shalǵyny attyń baýyrynan keletin shúıgindi jer edi. Tańǵy salqynmen barǵan biz ekindige taıaý bes-alty shómeleni úıip tastadyq. Men shabamyn, ol jınaıdy. Sóıtip, sharshańqyrap baryp, shaıǵa otyrdyq. Aınala óli tynyshtyq. Pyr-pyr ush­qan shegirtkeniń shyryly ǵana estiledi. Mosyǵa qaınatylǵan kúreń shaıdy terlep-tepship tar­typ otyrmyz. Arasynda áńgimemizdi aıtyp, shúń­kildesip qoıamyz. Kenet, dastarqan­nyń qar­sy betindegi áıelimniń túsi buzylyp ketti. Saý­saǵymen meniń jelke tusymdy nusqaıdy. Til joq. «Buǵan ne kórindi?» dep, artyma buryl­sam, astapyralla, eńgezerdeı bir negr biz úıgen shómelelerdiń qasynda tur. Aramyz kóp bolsa, on qadamdaı-aq. Bıiktigi eki metrlik shómele onyń keýdesinen ǵana keledi. Ústi basy qalyń jún. Ásirese, bilek tusyndaǵy shashaq­tary shýdalana salbyrap tur. Basy búrkittiń tomaǵasy sııaqty sopaq. Negr emes ekenin sonda baıqa­dym. Kisikıik! Bizge qarap, eki qolyn sýda júz­gendeı qulashtaı sermep, tisin yrsıtady. Erinderi qımyldaǵanymen, sózi anyq emes. «Yhy, yhy» degen dybys qana shyǵaryp, eki aıaǵymen jer tarpıdy. Biraq, bizge jaqynda­maıdy. Ne aıtqysy kelgenin túsin­bedik. Qos aıaq motosıklim bar edi. Soǵan qalaı mingenimdi bilmeımin. Dúr etkizdim de, Farıdaǵa: «Otyr» – dedim. Ol da súrine-qabyna artyma mingesti. Endi myna qyzyqty qarańyz! Ol bizdi gıpnozdady ma eken? Bilmeımin. О́ıtkeni, artqa, aýylǵa qashýdyń ornyna, gazdy barynsha basqan kúıi motosıkldi daryldatyp, tup-týra kisikıiktiń ózine qaraı zaýladyq. Ol mundaıdy kútpese kerek, jalt bury­lyp, zyta jóneldi. Sıraqtary mundaı uzyn bolar ma? Ortekedeı orǵyp, júıt­kip bara­dy. Biz qýyp kelemiz. Júz metrdeı qashyqtyqty ol kóz ilespes jyldamdyqpen júgi­rip ótti de, saıdyń tabanyna túsip, kórinbeı ketti. Sol aralyqta tórt-bes-aq sekýnd qana ýaqyt ótti. Saı erneýine kelip, biz de toqtadyq. Qarasaq, ol saıdyń ekinshi betindegi qyrqada zytyp barady eken. Mundaı ǵajaıypty buryn kórmegem. Motosıklge jetkizbeý degen ne sumdyq? Sodan qoryqqa­nymyzdan ál-dármeni quryǵan áıelimdi alyp, jaqyn mańdaǵy Naǵımolda degen mal­shynyń úıine kelip, es jınadyq. Shaı ishtik. Kórgenimizdi aıtyp berip edik, ol kisiler: «E, bolsa bolar, bul jaqty ondaı albas­tylardyń buryn­nan mekendeıtinin atalarymyz aıtyp otyrý­shy edi», dep jaı­baraqat otyr. Tipti, záredeı seskený joq. Al, biz bolsaq, jınaǵan shó­bimizdi bes-alty adam toptalyp baryp, traktormen zorǵa ákeldik. Bolǵan-bitkeni sol. Kóp eshkimge aıt­qan syrym emes. Myna Dálelhan bas­taǵan oqýshy balalardyń oqıǵasynan keıin eske túsip otyr ǵoı. Áıtpese, umytyla bastaǵan edi. – Senbeıtinder de kóp shyǵar? – Árıne, kóp. Osy kezde manadan únsiz turǵan Dálelhan sózge aralasty. – Sený-senbeý degen nárse árkimniń óz sharýasy ǵoı. Eshkimdi kúshtep, moıyndata almaısyń. Bizde de senbeıtinder az emes. Birde qyzyq boldy. Aýylda Esenaı degen aqsa­qal bar. Zeınetker. Biraq, tyń, azdaǵan mal ustaıdy. Sol kisi joǵarydaǵy oqıǵadan birneshe kún ótken soń, maǵan shaýyp kelipti. Beti tym yzǵarly. «Nemerem túnimen sandyraq­tap, denesi qyzyp shyqty. Ne bolsa sony aıtyp, ábden úreıin alǵansyń», dep meni biraz qýyryp aldy. Keshirim surap, zorǵa qutyldym. Sodan biraz kún ótken soń, kesh­qurym ýaqytta saly sýǵa ketip, taǵy kelip tur. «Jaıshylyq pa, aqsaqal?» dedim, balaǵa birdeńe bop qaldy ma eken dep, zárem ushyp. Sóıtsem, bala aman eken. Gáp basqada. – Inim, ótken jolǵy qattyraq ketkenime renjimegeısiń, – deıdi aqsaqalym. – Men álgi aıtyp júrgenderińdi óz kózimmen kórdim... Jabaıylarmen jolyqqanyn túsine qoıdym. – Iá, qaıdan kórdińiz? – Aıtaryń bar ma? Bir iri qaram óristen qaıtpaǵan soń, kún keshtete izdep shyq­paımyn ba? Qyzyl ińirde Aqsháýilini betke alyp, mańaıdaǵy saı-salany biraz sholyp shyqtym. Aınalam qoıýlana bastaǵan sátte, attan túsip aǵashtardyń arasyn túrtpek­tedim. Bir túp qalyń jıdeniń tusyna jaqyn­daǵanymda, qarsy aldymnan eńgezerdeı qara dáý shyǵa keldi. Oıpyrym-aı, túsi tym susty eken. Júni jalbyraǵan naǵyz albas­tynyń ózi. «Bisimillá! Bisimillá!» deı berippin. Jan shirkin tátti ǵoı. Jalt burylyp, artymdaǵy atqa jas jigitshe sekirip, qalaı qonǵanymdy bilmeımin. Sodan ózińe kelip turǵanym osy. – E, e, aqsaqal, kórdińiz be, ótken joly bizdi jazyqsyz jazǵyryp edińiz. Qudaı ózi jolyqtyrdy sizge. – Sóıtip tur ǵoı, shyraǵym. Aıyp etpe. Esenaı aqsaqaldyń áńgimesin estip, men onymen kezdeskim keldi. О́kinishke qaraı, ol kisi biz izdep barǵan kezde, kórshi aýylǵa asqa ketip qalypty. «Onda oqýshylardy taýyp alaıyq», dedi Dálelhan. Sóıtip, aǵaıyndy Qýat pen Qýanysh Amankeldıevterdiń úıine keldik. Olardyń balyq aýlaýdan jańa ǵana oralǵan beti eken. Muryndary tership, qarsh-qarsh shaınap, alma jep otyr. Qap-qara bop kúnge kúıip, ábden totyqqan. Estııary Qýanysh bolǵan soń, sony sózge tarttyq. – Usaq balalardyń aıtqanyna senbeı, men, Qýat, Mádı úsheýmiz Qarabuırattyń batys jaǵyndaǵy ózekke bardyq, – dep eske aldy sol kúndi ol. – Sý jıegine 20 metrdeı qalǵanda, sazdy jaǵalaýdan tasqa uqsas qap-qara birdeńe kórdik. Anyqtap qaraǵanda, qoz­ǵalaqtap jatqan bas ekenin baıqadyq. Denesi kórinbeıdi. Sóıtsek, ary qaraı sý ishinde sozylyp jatyr eken. Men jerden tor­ǵaıdyń úlkendigindeı qatqyl kesekti ilip aldym da, laqtyryp kep jiberdim. Tıedi dep oılaǵan joqpyn. Toq ete tústi. Dál mań­daıyna tıipti. Jabaıy adam ornynan atyp turdy da, kózin ýqalaı bastady. Boıy eki metrge jýyq eken. Odan da bıik qoı deımin. Ústi-basy qalyń jún. Basy qaýyndaı sopaq. Ol ózimen-ózi áýre bolyp turǵanda, biz keıin qashtyq. Arty­myzǵa kóz salsaq, ol da zytyp barady eken. Júgirgenine tipti, tazy ıtter de ilese almaı­tyn shyǵar. Qalyń aǵashqa kirip, joq boldy. – О́ı, sen álgi bir nesin aıtpadyń ǵoı. Úlken, dáý, salbyrap tur, – dep, osy sát kishisi Qýat áńgimege kıligip, ospadarlaý bir sózdi qoıyp qaldy. Bárimiz kúlip jiberdik. – Aıtpa ondaı jaman sózdi. Uıat bolady, – dep Dálelhan muǵalim de shekesinen jaılap shertip qaldy. – E, kórgenimdi aıtyp turmyn ǵoı. «Basyńdy kesip alsa da, shyndyqty aıt» deıtin ózińiz emes pe? – dep, ol da beriser emes. Aýyldyń qyrshańqy minezdi balalaryna ne aıtsa da jarasyp-aq tur. Biz ekeýin máshınege salyp alyp, Qarabuırattyń syr­tyna shyqtyq. Olar­dyń jabaıymen kezdesken jerine kelip, sol mańaıdy túgel sýretke túsirdik. Kóp júrdik. Biraq kisikıikke jolyǵa almadyq. Jolyqpasam da, olardyń osy taýda bar ekenine, jaqyn jerde júrgenine senip qaıttym. Sóz sońynda, jaı qyzyǵýshylyqpen emes, shyn nıetimen ǵylymı-ekspedısııalyq sapar­ǵa shyqqysy keletin izdenýshiler bolsa, kútip alýǵa árqashan daıyn ekendigin Dálel­han aıtyp qaldy. Kishkentaı aýyldyń úlken júrekti azamaty tapsyrǵan osy amanatty qalyń oqyrmanǵa buljytpaı jetkizýdi moı­nymyzǵa alyp, biz de attandyq. Qalǵany ýaqyttyń enshisinde. Qaıym-Munar TABEEV, jýrnalıst. Shyǵys Qazaqstan oblysy, Úrjar aýdany.