Albarbóget

Ábdibek Nurmaǵambetov degen qart jýrnalıst óziniń «Albarbóget» atty shaǵyn kitabynda Torǵaı da­lasyn bylaı áspettegen. “Saryarqanyń saýy­ryn­da jatqan jalpaq dala Torǵaı alqaby bop atalady. Bul óńirdiń qashan da qysy – qysylshań, qyzyl shu­naq aıazdy, jazy – jaıly shýaq, aptaǵan ystyǵy da barshylyq. Osy alqaptyń naq ortasynda egiz qozy­daı qaptaldasa, qatarlasa aǵyp jatqan eki ózen bar. Ol ózender: Qabyrǵa, Torǵaı dep atalady. Osy ózen­der boıyndaǵy sandaǵan tórt túlik mal únemi máıek basyp, mamyrlap jatqany. Iá, bul eki ózen ejelden mal baqqan eldiń qutty qonysy, bereke bastaýy...”. Shynynda da, Ábekeń aqsaqal aıtsa aıtqandaı, egiz qozydaı qatarlasa aǵyp jatqan Qabyrǵa, Torǵaı ózenderiniń boıy kúni búginge deıin mal baǵyp tirshilik etip otyrǵan eldiń ataqonysy. Sál sheginis jasap, tarıhqa úńilsek – Qazan tóń­ke­risine deıin Torǵaı dalasy, onyń ishinde Qabyrǵa men Torǵaı ózenderiniń boıy zerttelmeı kel­geni málim. Osy óńirdi mekendegen ha­lyq kó­ship-qonyp, ejelden mal baǵýdy kásip etken. Maly joq kedeı – kepshikter saı sa­la­ny saǵalap, “ózen jaǵalaǵannyń ózegi talmastyń” kebin kıip, sý jınalǵan jyra­ny panalap, ketpenmen jer shaýyp, qadaq­tap tuqym seýip, aptalap sý shyǵaryp, egin egip kúneltken. Qabyrǵa ózenin mańaı­la­ǵan jurt osylaısha ıtshilep kún kórip, ómir súrip kelgen. Sol kezde osylaı ómir súrgen halyq my­nadaı qulazyp jatqan, qurǵaqshylyq qu­sha­ǵyn­daǵy en dalany sýlandyryp, asaý ózenniń arnasyn bógep, en dáýletke jeter kún bola ma eken dep armandaǵan. Osy eldiń asyl arma­ny­nyń oryndalýyna el qamyn jegen Edige syn­dy Torǵaı óńiriniń aıaýly azamaty Aısa Nur­manovtyń sińir­gen eńbegi zor. О́ziniń az ǵumy­ryn­da arty­na ıgilikti iz qaldyrǵan, jastaıy­nan at ja­lyn tartyp minip kóptegen sharýa tyn­­dyr­ǵan Aısekeń jaıly arýaǵy rıza bol­syn dep osy tusta bir – eki aýyz sóz aıta ketsek jón bolar. Aısanyń ákesi Nurman jastaı qaıtys bolǵannan keıin ol ákesiniń aǵasy Buqarbaı degen kisiniń tár­bıe­sin alady. Dáýleti mol, dastarqany keńge jaıyl­ǵan qa­sıetti qarashańyraq ıesin aýyldastary syı-qur­metke bólep baqqan. Sózge sheshen, dinine berik, jaqsyǵa serik bola bilgen Buqarbaı aqsaqaldyń aby­ro­ıy jalpaq jurtqa jetip jatqan. Sondyqtan bir taı­pa eldiń basy, árqashanda eńsesi bıik, asa tulǵa­ly, aqylgóı Buqar­baı­dy ári aǵa, ári áke tutqan Aısa onyń aıtqan aqyl-keńe­sine árdaıym qulaq asyp otyrǵan. Jastaıynan elim dep eńirep, halqym dep qalt­qy­syz qyzmet etken Aısa Nurmanov kózi ashyq, kóki­regi oıaý, saýaty mol er jigit bolyp ósedi. Jaraty­ly­synan boıyna kóptegen erekshe qasıetterdi sińi­rip ósken ol ózi týyp-ósken ortada, aǵaıyn-týys ara­syn­da úlken bedelge ıe bolyp, 1924 jyly kópshi­lik­tiń daýysymen Torǵaı ýezine qarasty Qaraqoǵa bolysyna bolys bolyp saılanady. Eń aldymen eldiń eldigin, halyqtyń birligin oılaǵan basshy eldiń kemshiligin qarastyra bastaıdy. Eń bastysy «kósherin jel, qonaryn saı biletin» kóshpeli eldi qonys­tan­dyrý, atakásip – mal sharýashylyǵyn ór­ken­detýmen birge jerdi sýlandyryp, eginshilik kási­bin de órbitý edi. Ol úshin, eń aldymen jerdi sýlan­dy­rý máselesin qolǵa alyp, túbegeıli sheshý kerek boldy. Sóıtip bóget qurylysyna jón-joba kórsetetin mamandar tabýdyń qamy qolǵa alynady. Bógettiń ta­banyn shegendep salýǵa aǵash, tas, syrǵaýyl, bó­rene qajet bolatyn. Qurylys materıaldaryn tabýdy qarastyryp ýez, oblys ortalyqtaryna baryp, sý qurylysynyń jaıyn biletin mamandy taýyp ákel­gen de Aısa edi. Osylaısha aýylǵa ala baqanyn arqa­laǵan sý mamandary kele bastaıdy. Solarǵa bas­shy­lyq jasaǵan ınjener Nıkolaı Kotelnıkov­ty kór­gen jurt osy kúnge deıin ony áli áńgimelep otyra­dy. Áńgimeniń úlkeni – bógetti qaı jerden salý kerek, ózenniń sý toqtarlyq urymtal jeri qaı tus bo­la­tyny tóńireginde órbıdi. Bireýler Aqtiken, ekinshi bireýleri Aqsýat mańdaryn nusqaǵan. Usynystar aıaǵy jınala kele aqyry Aqsýattan tómen Kólqamys mańyna taban tiredi. Shynynda da naǵyz urymtal jer osy bolyp shyqty. Bul jer sýǵa tosqaýyl bolarlyq jar qabaǵy bıik, óte qolaıly ekenin keıin ómirdiń ózi kórsetti. Qarabóget tabany shókken túıedeı bop, o basta osy jerde ornalasqan edi. Sonymen ne kerek, sý mamandary iske kirisip te ketti. Bóget jasaýdyń kartasy da daıyn boldy. Onyń ta­banyna salýǵa qansha aǵash, tas kerek, sony­men qa­tar, eki jaq qanatyn qalaýdyń joba jospary syzyl­dy. Qaı jerge qansha topyraq salynady, oǵan qansha adamnyń kúshi kerek, bári-bári mejelendi. Osy mańaı­daǵy jer-sýdy, oı-shuqyrdy, jazyq ta jalpaq dalany bes saýsa­ǵyn­daı biletin Aısa joba-josparǵa óziniń usy­nys­taryn únemi engizip otyrdy. Endigi jerde eńbek dúbiri tolastamaı, attyń ja­lyn­da, atannyń qo­myn­da qyrýar jumys atqarylyp, ózenniń eki jaq qaptalyn­daǵy bóget birte-birte bıiktep, sozyla tústi. Bóget qanatyn jaıyp, bir jaǵy Kókalat, ekinshi jaǵy Qaraqoǵa poselkesine deıin kósilip jatty. Árqaısy­synyń uzyndyǵy 6 kılometr shamasy. Osymen bóget birer jyl ishinde saly­nyp bitip, endigi kezek tereńdigi 10-15 metr, eni 100 metrge jýyq ózen arnasyn býyp, buǵalaq salý sııaq­ty kúrdeli de kólemdi jumystardy bastaý sáti tur­dy. Bóget salýǵa ınjener-tehnıkter top-tobymen qatysty. Árisi Lenıngrad, Moskva, berisi Aqtóbe, Qostanaı jaqtan kelgen­der­diń ishinde orys ta, ýkraın da, bashqurt ta bar edi. Olar aýyl aralap, sahara turmysyna suqtana qarap, tamashalap júrdi. Qys­qa­sy “toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini bar” degendeı, ataqty Albarbóget atalýy da tegin emes-ti. О́ıt­keni, ózenniń eki jaq qanatyn albarlap bógep tas­taǵan­dyq­tan da osylaısha atalyp ketken. Sóı­tip bóget qury­ly­sy eki-úsh jyldyń ishinde oıdaǵy­daı aıaqtaldy. 1927 jyldyń kúzinde aıaqtalǵan qurylys keler jyldyń kókteminde alǵash ret tasqyn sýdy tosqan-dy. Bógettiń tosqaýylynan aqqan sý Qabyrǵa ózeniniń eki jak qap­talyndaǵy qulazyp jatqan dalany basyp ótip, ǵasyr­lar boıy keýip jatqan oı-shuqyrdy tolty­ryp, jalpaq dalanyń shólin qandyrdy. Sodan nár alǵan mal men jan rahatqa batyp, áp-sátte jer betine óń kirdi, el irgesine yrys aınaldy. Sóıtip, el bop etken eńbektiń jemisin halyq kórdi. Aısanyń armandaǵan oıy iske asyp, aqyry ushan teńiz tabysqa tap bolyp, el men jer qýanyshqa bólendi. Dál osy tusta ómir aǵysynyń bir belesi bolyp, dúnıege kelgen aýyl-aımaq kólemindegi eleýli bir qubylys – Albarbógettiń dańqy shyǵyp darhan mol­shylyqtyń kózin ashqan edi. Sol bógettiń arqasynda eldiń kórki, jerdiń sáni kirip, tarıhtan óz ornyn tapqandaı edi. Osy bógetti kezinde halyq aqyny Nurhan Ahmetbekov “Torǵaıdan sálem” atty óleńin­de bylaı dep jyrǵa qosqan: ...Tańy qýlap taılaqtyń, Moıny túlep boıdaqtyń, Arqandaýly ardanyń Qundyzdaı túgi qubylar, Albarbóget bógeti Asqar taýdyń oryndaı, Qazybaı men Shákirtam Arystanbaıdyń jelindeı. Adam aıtsa nanǵysyz, Tabıǵattyń tegindeı, At shaptyrym bógetti, Azamat soqqan erinbeı. Kók doly joıqyn asaý sý Qaıtsin munan sheginbeı? Alasurǵan tasqyn sel Aınalyp kelip bas ıdi, Uıalshaq jas kelindeı... Iá, búgingi áńgimemizdiń arqaýy bolǵan Qabyrǵa, Torǵaı ózenderi ejelden mal baqqan eldiń qutty qonysy, bereke bastaýy bolǵan. Osy Qabyrǵa boıyn mekendegen qazirgi Kólqamys aýyly meniń kindik qanym tamyp, týyp – ósken jerim, atamekenim. Osy ataqonysta ózim irgetasyn qalap uıymdastyrǵan “Syma-K” sharýa qojalyǵy ornalasqan. Qazir bul sharýashylyq orta jáne shaǵyn bıznesti damytý jolyn­daǵy Jangeldın aýdany boıynsha mal ósirý­men aınalysatyn iri sharýashylyqtardyń biri. El qamyn erteden oılaǵan Aısa Nurmanov ata­myz­dyń salyp berip ketken Albarbóget bógetiniń ar­­qa­syn­da búginde tórt túlik maldy ósirip, qyr qaza­ǵynyń tań­daý­ly taǵamy et pen qymyz, shubat, qatyq pen qaı­maq, qurt pen irimshik, jent sııaqty asyl taǵam­dardy qorek etken Torǵaı eliniń qazany ortaımaǵan. Biraq “elý jyl­da el jańa” demekshi osy­dan 84 jyl buryn qurylysy salynyp, talaı tasqyn sýǵa tos­qaýyl bolǵan Albarbóget 2007 jyly Úkimet­ten bólingen 70 mıllıon teńge qarajatqa kúrdeli jóndeýden ótti. Keńestik dáýir kúıregennen keıin osy sııaqty birneshe úlken ózenderdi bógep turǵan bógetter eshkimniń menshiginde bolmaǵan­dyq­tan úlken másele týynda­dy. Osy oraıda 1991 jyl­dyń 21 tamyzynda Prezıdent N.Nazarbaevtyń apattyń aldyn alýdyń jáne olardy joıýdyń tıimdi júıesin jasaý maqsatyn­da “Qazaq KSR Qaýipsizdik keńesin qurý týra­ly” Jar­lyǵy shyqty. Osy mańyzy zor Jarlyq res­pýb­­lı­ka­myzdyń ár aımaǵynda el basqaryp otyrǵan barlyq basshylarǵa úlken jaýapkershilik júktedi. Solaı desek te, mysaly basshy­lardyń jaýapsyz qaraýy­nan Alma­ty oblysyndaǵy adam jany túrshigerlik oryn alǵan jaǵdaı, Batys Qazaqstanda bolǵan sý apattary memleketke qan­shama qyrýar shyǵyn ákeldi. Bir ǵana Qyzylaǵash oqıǵasy qanshama adamnyń ómirin qıdy. Memleketke 7 mıllıard teńge zııan keltirdi. Osy sııaqty apatty jaǵdaılardyń aldyn alý úshin halyqtyń tilegi boıynsha men Jangeldın aýdandyq máslıhatynyń depýtaty retinde joǵaryda atalǵan Al­barbóget sý qoımasyn Úkimettiń balan­sy­na alý jónin­de tıisti oryndarǵa usynys jasa­dym. Bul usyny­sym­dy aýdan basshylary qoldap Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Sý sharýashylyǵy komıtetiniń tóraǵasy Anarbek Ormanǵa hat joldadym. Komıtet tóraǵasy bul usynysty qabyldap, osy jyl­dyń 1 shildesinen bastap Qostanaı oblystyq sý sharýa­shy­lyǵynyń bastyǵy J.Raıymqulovqa bógetti baqy­laý­ǵa alý jó­nin­de tapsyrma berip, mindettedi. Jo­ǵary­dan berilgen nusqaýǵa baılanysty osy jyldyń kókteminde sý tasqyny kezinde aýdan ákimshiligi bul jerdi qatty baqylaýǵa alyp, kezekshi traktor bólip, bógetti aman saqtap qaldy. Eger osyndaı jedel shara qoldan­baǵanda Albarbóget taǵany buzylyp ketse qanshama eldi mekendi sý basyp shyǵyn bolatyn edi. Men aıtyp otyrǵan Qabyrǵa ózeni basyn Qara­ǵan­dy oblysynyń Ulytaý aýdanynan alyp, Aqtóbe oblysynyń Yrǵyz aýdanyna baryp, Sýaıaǵy­qur­dym­ǵa quıady. Ulytaý men Yrǵyzdyń eki arasyn­da qan­shama halyq mal, egin sharýashylyǵymen aına­lysyp, baý-baqsha egip, tirshilik jasap otyr. Al Albarbóget bógetiniń ornalasqan jerindegi sýdyń tereńdigi 15-20 metr, endiligi 110-120 metrdeı. Son­dyq­tan bul bó­gettiń memlekettik balans­qa alynbaýy óte qaýipti. Osy maqalany jazǵan sebebim, qanshama halyq­tyń kún kórisin saqtap, túrli apattardyń aldyn alǵan respýblıkalyq sý sharýashylyǵy komıtetiniń basshylaryna, onyń tóraǵasy Anarbek Ormanǵa Qabyrǵa ózeniniń mańaıyn mekendep otyrǵan Torǵaı eliniń atynan sheksiz alǵysymdy aıtamyn. Kákimjan KARBOZOV, Jangeldın aýdandyq máslıhatynyń depýtaty. Qostanaı oblysy.