Júrsin

80-shi jyldardyń basy. Aıtystyń arenaǵa shyǵyp, aspandap, Júrsinniń aty asqaqtap turǵan kez. Ekeýmiz ol tu­ratyn sol kezdegi Lenın kóshesimen áńgimelesip jaıbaraqat kele jatqanbyz. – Assalaýmaǵaleıkým, Júke, – dep bir tú­ri-túsi kelisken egdeleý kisi sálem berdi. – Oıpyrym-aı, aqsaqal-aı, buryn sálem berip bir uıalttyńyz, esimińizdi esi­me túsire almaı ekinshi ret qysy­laı­yn dep turmyn-aý endi, – dedi abyrjyp qalǵan Júrsin. – Qysylma, qaraǵym, sen meni bil­meı­siń. Al seni búginde ısi qazaq ba­la­sy qa­dirleıdi. О́ıtkeni, sen aıtysty tiriltken adamsyń ǵoı. Teledıdardy ashsań, kóz aldymyzda turasyń. Sondyqtan óziń­di óte jaqsy bilemiz. Aman júr, aınalaıyn. Iá, aqsaqal durys aıtty. Ulty­myz­ben ǵasyrlar boıy birge ilesip kele jat­qan rýhanı dúnıesiniń, baǵa jetpes baılyǵynyń, eshbir elde joq erekshe óneriniń biri aıtysty arashalap, hal­qy­myzǵa alyp kelgen, jańǵyrtqan, ja­ńart­­qan, tipti ony búkilhalyqtyq qozǵa­lys­qa aınaldyrǵan Júrsin ekendigi aıdaı anyq qoı. Aıtysty ol elimizden de tys­qary shyǵaryp, kórshi qyrǵyz, ózbek jur­tyna da aparyp aıbaraqtatty. Ony aıtasyz-aý, er Edil babamyzdyń aty­nyń tuıaǵy tıgen Eýropany esinen tan­dyryp, Ámire atamyzdan keıin aspanyn qazaq ánimen jańǵyr­typ, Parıjdi de baǵyn­dyr­ǵan Júr­sin­niń júı­rikteri ekendigi esimizde. «Kazahskoe narodnoe tvor­chestvo vnov pokorılo Parıj», dep orys ba­sy­ly­m­daryna deıin ja­byla ja­zyp edi-aý sol kezde. Oǵan jal­ǵyz Fran­sııa­daǵy ǵana emes, bú­kil Eýropadaǵy qa­zaq dıasporasy jı­nalǵan ǵoı. Qazybek Ádikenov degen ánshi jigit «Altaıdaı jer qaıda-aı...» dep qobyzben qo­sylyp zarlatqanda son­daǵy qandas­tary­myzdyń jylamaǵany qalmapty. Júrsinniń aıtysynyń bir ereksheligi – ol aqyndardan basqa da talaı óner­paz­dyń tusaýyn kesip, baǵyn ashty. Qazybek baýyrymyz sııaqty talaı talantty tanymal etti. Jalpy, ózi de er tulǵaly Ermanov­tyń erligi bir basyna jeterlik. Sonyń biri atyshýly 86-shy jyldyń yzǵarly lebi búkil eldi yqtyryp turǵanda Qara­ǵandyǵa kelip aıtys uıymdastyrýy edi. Onda jurt aqyndardyń aýzymen sherin bir tarqatyp, talaı bozdaqtarynyń ba­syna bult úıirilip, eńkeıip otyrǵan el bir serpilip, rýhy qaıta kóterilip, boı­yn bir tiktep qalǵany Arqa jurtynyń esinde. «Lenın desek partııa degenimiz», dep Maıakovskıı aıtpaqshy, aıtys desek kóz aldymyzda aldymen Júrsin turady. Qazaqtyń osy bir dara óneriniń kátepti qara narynyń teri onyń jolynda burshaqtap tógildi. Ol tekke ketken joq. Júrsin bastaǵan azamattardyń jáne Myrzataı Joldasbekov, Rymǵalı Nur­ǵa­lıev, Aqseleý Seıdimbekov sııaqty aqyl­man aǵalarymyzdyń arqasynda bo­dandyq buǵaýynda ult rýhymen qosa jan­shylǵan tól ónerimiz óshińkirep, óleýsi­rep baryp qaıta jańǵyrǵan. Sodan kemeline kelip aryndaǵan. Bul endi búginde kóptiń kókeıine áb­den ornyqqan, kóp aıtylǵan belgili jáıt qoı. Meniń aıtaıyn dep otyr­ǵa­nym, 90-shy jyldary aıtys ótpeli ke­zeń­niń ólara tusyndaǵy úzilisten keıin qaıta jandanyp, halyqpen qaıta qaýysh­­qanda Sánııazbek Naımanov degen azamat ekeýmiz Júrsinniń qasynda bo­lyp, qal-qaderimizshe qolǵabysymyzdy tıgizgenimiz bar. Tipti onyń sharýasyna búkil bala-shaǵamyzǵa deıin japqa­ny­myz esimizde. Ádette, aqyndar men kó­rer­men bári ábden daıyn bolǵannan soń baryp kele qalady ǵoı. Sonda kórdim, onyń aıtys ótkiziletin ornyn daıyndaý, jarnama jasaý, qatysatyn ónerpaz­dar­dy qarsy alyp, ornalastyrý degen sııaq­ty sharýalary shash etekten eken. By­laı­ǵy dostyq ómirde qansha jyl birge júr­genimmen men Júkeńniń keremet alǵyr­ly­ǵy men suńǵylalyǵyn, ulaǵaty mol uıymdastyrýshylyǵyn osy joly kór­dim. Eldiń úkilegen rýhanı óneri ǵoı, Jú­keń bul joly qatty kiristi. Sirá, aı­tys­ty ózi de saǵynyp qalǵan bolýy kerek. Eń aldymen, aıtysty qaıda ótkizemiz degen suraq birinshi turdy. Ol birden res­pýblıkamyzdaǵy eń úlken Lenın sa­raıyn tańdady. – Oıbaı-aý, kórermendi qalaı tolty­ra­myz, – dep biz shoshyp kettik. – Jyǵylsań nardan jyǵyl degen. Osy bas saraıymyz talaı jyl nebir sheteldik jyn-shaıtannyń oınaǵy bo­lyp bitti ǵoı, aıtyspen alastaıyq ony. Ultymyzdyń uly óneri onda ótpegende qaıda ótedi, – dep ol ózine tán minezimen zeńbirek atqandaı dúrs etkizdi. Halyq, qalaı degenmen de, qansha jyl kóz jazyp qalǵandyqtan bolar, aı­tysty jatyrqap ta, tosyrqap ta qa­lyp­ty. Onyń ústine burynǵy qoǵamy­myz­dyń astan-kesteńi shyǵyp, óz betimizshe eldik quryp jatqan alasapyran ýaqyt. Arba súıretken ǵalym, ala dorba ar­qa­laǵan qyz-kelinshek. Jabaıy naryqtyń jan taptyrmaı turǵan kezi. Osyndaı ýaqytta konsert qaıda, bireý qaıda?.. Iá, kóp uzamaı kúdigimiz rasqa shyǵyp, bıletimiz ótpeı, zal tolmaıyn dedi. Radıo men televızııadan jarnama japyr­lap berilip jatyr. Sonda da kóńil kúpti. – Zaldyń 300 myń teńge jaldyq aqysyn alaqanyma ákelip salmasańdar, saraıdyń esigi ashylmaıdy, – dep shart qoıdy bir kúni onyń dırektory. Ol kez úshin bul degenińiz sumdyq aqsha. Jabyla demeýshi izdeýdemiz. Qy­syl­taıań ýaqyt, eshkimnen eshteńe shyǵar emes. Sol kezde qaýlap shyǵa bastaǵan baıshykeshterge kirýdiń ózi bir qııamet. Kúzet, oqqaǵar degenge áýestenip alǵan, odan ótseń kómekshi degeni bar, qat-qabat bir qamal. Aıtystyń ashylar kúni taıap-aq qaldy. Shynymen-aq sasaıyq dedik. Osy arada Júrsinniń suńǵylaly­ǵyn taǵy bir ret kórdim. – Osy Rymbekke nege barmaısyń? Naǵyz jerlesiń, talaı ónerpazdar shyq­qan qazaqy jerdiń týmasy ǵoı. Túsinýge tıis. Bul Kúlásh pen Manarbek, Shashýbaı sııaqty ónerdiń shashasyna shań juqtyr­mas talaı dúldúlderi ómirge kelgen Aq­to­ǵaı aýdanynyń basshysy bolǵan Rym­bek Júnisov edi. Almatyǵa kelip bazarkom boldy, jaǵdaıy jaqsy eken dep estıtinbiz. О́mirden erterek ketken dosy­myz, aqyn Dáýitáli Stambekovtiń aýzy­nan «naǵashym edi» dep otyrǵanyn san ret estigem. Ol kisiniń aldyna barǵanymda «jibiteıin» degen oımen osy jaǵyn basa aıttym. Sonaý 80-shi jyldary salı­qa­ly da salmaqty basylym bolǵan «Qa­zaq­­stan kommýnısi» jýrnalynyń is­sapary­men Rekeń raıkom hatshysy bo­lyp tur­ǵanda aldyna barǵan eptep tanystyǵym da bar edi. Osylar áser etti me, áıteýir, ol kisi jyly qarsy aldy. Júrsin aıtysty qaıta ashyp jatyr degendi estigende elegizip, aıryqsha peıil bildirdi. Qoıshy áıteýir, úlken aza­mattyq jasap, baqandaı bir myń dol­lardy ustatyp-aq jibergeni ǵoı. Any­ǵyn Júkeńniń ózi aıtar, aıtystyń men biletin alǵashqy demeýshisi osy Rymbek Júnisov edi. Uzamaı aqyndarymyz da kele bas­tady. Shymkentten Áselhan Qalybekova jetti. Jambyldan Ázimbek Janqulıev pen Shorabek Aıdarov, Qostanaıdan Ásııa Berkenova keldi. Torǵaıdan ushqan Qonysbaı Ábilovti aeroporttan ózim tosyp aldym. Onyń sol kezde «halyq aqyny» ataǵyn alyp asqaqtap turǵan kezi. Arnaıy daıyndaǵan qonaqúıimizge ertip kelgenimde nege ekenin bilmeımin, jeke kýáliginiń ornyna sol ataǵyn aı­ǵaqtap bergen qujatyn usynǵany. Tir­keýshi degenmen de tólqujatyn suraǵan­da, Qonańnyń: «Áı, shyraǵym, men bul kýálikpen sender túgili Máskeýdiń bas qonaqúıiniń lıýks nómirinde de jatqan­myn», – dep qoqılanǵany esimde qa­lypty. «Qańqý sózi qazaqtyń nege ólmeıdi, ulyńdy da quldaı ǵyp kógendeıdi», dep Júrsinniń ózi aıtpaqshy, jaqsynyń artyna sóz eretini ras qoı. « Aıtystyń ádilqazylary Júrsinniń aıtqanymen júredi, ol qaı aqyndy uıǵarsa, báıgeni sol alady», degen ósektiń basy qyltııa bastaǵan tus edi ol. Aıtys bastalarda Júkeńe aqyl saldyq. – Anaý KVN-degi Maslıakovti kórdiń be, jurttan da, qazylardan da múldem bólek, sahnada turady. Sen de sóıtseń qaıtedi. Ári basqarýyńa da jaqsy, ári qazylar alqasynan da aýlaqsyń, jurt­tyń jel sózinen de qutylasyń, – destik. Sóıtip, ol sol aıtystan bastap óz betinshe bólek, sahnada otyratyn boldy. Jurttyń álgi ósegi de saıabyrsydy. «Aıtys úshin saıtandy da aldaýǵa barmyn», deıtin ol, kim bergeni esimde joq, áıteýir sahnanyń tórine aıtystyń alǵashqy báıge-máshınesin jaltyratyp shyǵaryp qoıdy. Munyń áseri keremet bolǵany aıtpasa da túsinikti bolar dep oılaımyn. Bireý úshin sý keship, ot oranyp, Qutqarǵam joq tóngende qater anyq. At mingize almadym bir adamǵa, Bir adamǵa bergem joq páter alyp! – dep ózegi órtene jyr jazyp júrgen Júrsin keıinnen osy aıtystyń arqa­synda aqyndarǵa qanshama máshıne mingizdi, tipti olardyń keıbireýleriniń pá­ter alýyna da kómegi tıgenin estip júrmiz. – Jeńgen aqynnyń ónerine rıza bolyp, shapan jaýyp, at mingizý buryn­ǵy zamanda da bolǵan. Halyq aqynǵa degen rızashylyǵyn osy arqyly bildirgen. Aqyndy rıza etip attandyrǵan. Aı­tysqa máshıne tigip, qomaqty qarjy berýdi shyǵarǵan men ǵana. 1984 jyldan beri 150-den astam kólik júldege tigilip, aqyndardyń aldy kemi 14-15 kólikten aldy. Sonyń ishinde úkimettiń bergen bir tıyny joq. Onyń bári osy otyrǵan Ermanov degen qazaqtyń annan-mynnan qurap-surap tapqan aqshasyna kelgen dúnıe, – degeni bar birde onyń ózi sahnada aǵynan jarylyp. Aıtpaqshy álgi ózim qatysqan alǵash­qy aıtysta báıge alǵan aqyndardyń bi­rine júlde jetpeı qalǵany bar. Sonda Júrsinniń bala-shaǵasynyń nápaqasy dep jınaǵan bar qarajatyn sol aqynǵa júlde retinde berip jibergenin kózimiz kórdi. Sondaǵy zaıyby Baqytjamaldyń shyryldaǵan daýsy áli qulaǵymnan ketpeıdi. Baqytjamal – Júkeńniń qudaı qos­qan qosaǵy. Ony aýyl, aǵaıyn týystary jasynan erkeletip Shámken dep atap ketken sııaqty. Júrsin de, biz de solaı ataımyz. Endi aıtaıyn dep otyrǵanym, meniń osy qaryndasymnyń aıtysqa sińir­gen eńbegi únemi qalys qalyp keledi. Júrsin – aıtystyń atasy bolsa, Baqytjamal anasy der edim men. О́zi de el aýzyna ilikken televızııa dıktory bolǵan onyń ómir boıy derlik osy aıtystyń otymen kirip, kúlimen shyǵyp kele jatqanyn kópshilik bile bermeıdi. Minezi kóbine alaquıyndaý bolyp keletin aqyndarǵa talaı saparda ıe bolyp, tamaǵyna deıin mezgilimen ishkizip, qamqor bolyp júrgen aıaýly jandy ana demegende ne deısiń. Aıtýly aıtysker Orazaly Dosbo­synov­tyń qazasy talaıdyń qabyrǵasyn qaıystyrdy ǵoı. Oǵan Júrsinniń azala­nyp ta, nazalanyp ta shyǵarǵan óleńi bar. Birde osy Baqytjamaldyń Oraza­ly­nyń qazasy týraly kóziniń jasyn bur­shaqtatyp tógip otyryp aıtqan áńgi­me­sin tyńdap, bizdiń de bosaǵanymyz bar. Baqytjamal men Júrsin jıyrma jas­tyń mańaıynda erte qosylǵan jan­dar. Alpysqa kelgenshe sol alǵashqy sezimderin aıalap saqtap kele jatqandary ǵajap endi. «Syńarym» degen áneý bir tamasha án bar ǵoı. Bylaı dep keletin sózi qandaı ádemi deseńizshi: Jastyqtyń qyzyǵyn birge keshken, Shyǵar ma shyraıly kúnder esten. Jylýyn sezinip mahabbattyń, Bir asyp kelemiz myń belesten. Aıaýly jyr ánimsiń Sen meniń shynarymsyń Sen meniń taǵdyryma Balaǵan syńarymsyń Osy ánniń sózin jazǵan – Júrsin. Ádette ádebıetshiler «tıptik obraz, mu­nyń ar jaǵynda búkil qazaq áıelderiniń beınesi tur», desip jatady ǵoı. Al Júr­sinniń osy sózderdi tek qana Shámkenge arnap jazǵany aıdan anyq endi. Qaryndashtaı kóp jazǵan – qysqaramyn, Bir kún ómir leginen tys qalarmyn, Sen aman bol – tiregi úsh ǵalamnyń, Eı, ardaqty anasy úsh balamnyń! – deıdi odan ári. Janyńa balaǵan ja­ryńa budan artyq qandaı sóz tabylýy múmkin. Júkeńniń bul rettegi aıaq tastasy tipti erekshe. «Poezııasyz Júrsin – Júrsin emes», dep marqum Asqar Egeýbaev dosymyz aıtpaqshy, Júkeń qaıratkerligi men aqyndyǵyn qatar alyp kele jatqan azamat ekendigi daýsyz. Men aqyn da emespin, ádebıetshi de emespin. Sondyqtan Ermanovtyń poezııasyn oqyrman retinde ǵana túsinip, túısinip baǵalaı alamyn. Júrsin jalpy bir qaraǵan adamǵa túsi sýyq, batyr minezdes, jaý qabaqtaý jan. Sodan ba, maǵan onyń óleńderi qara jartastyń túbinen qaınap shyǵyp, móldirep aǵyp jatqan bulaq sııaqty bolyp kórinedi. Ásheıinde minezi tik, kimge bolsa da bet qaratpaıtyn ol, óleń jazǵanda ózgerip sala beredi. Barynsha syrshyl, jany aýyrmaıtyn nársesi joq. Almatyda otyz jyl ómir súrgenimde onda Qasym aqyn turǵan úı bar ekenin de bilmeppin. Al Júrsin onyń buzyl­ǵanyna deıin kóripti. Jaı ǵana kórgen joq, jan kúızelisin aıtsańshy: Degeni qaıda – basyldy quıyn? Aqylym jetpeı ashıdy mıym. Vınogradov kóshesindegi, Qıratyp jatyr Qasymnyń úıin, – dep shyrqyraıdy aqyn jany. Qaıdaǵy bir kelimsek Vınogradov degenniń kó­she­si kósilip jatyr, al Qasym aqyny­myzdyń sońǵy belgisi tas-talqan bolýda. Janyń qalaı túrshikpeıdi buǵan. Shyqpaǵan kez eldiń áli búıiri, Eń táýir as – júgeriniń túıiri. Keshke kelse, kútip ony turatyn, Janbaǵan ot, saýylmaǵan sıyry, – degen jyr joldaryn oqyǵanda so­ǵystan keıingi joqshylyq pen tarshy­lyqtyń yzǵary boıyńdy qarıdy. Bul Erma­nov­tyń «Ertegi» degen óleńi. Osyny kýrs­tasymyz Janbolat Aýp­baev­tyń alysta­ǵy aýyly Narynqolda bir ájeniń nemeresi jatqa oqyp bergen ǵoı. – О́leńniń áseri sondaı, keıýana eki kózine jas alyp, únsiz otyryp qaldy, – dep eske alady osy oqıǵaǵa kýá Baqyt Jaǵyparuly degen azamat. – Sálden keıin ǵana nemeresine kóńil aýdarǵan ájesi. – Mynaý álgi dilebızordaǵy aı­tys­ty júrgizip otyratyn saqaldy jigittiń óleńi dediń be? Myń jasasyn shyraǵym! Bul óleńi bizdiń ótkenimizge qoıylǵan máńgilik eskertkish qoı, dep kúbirlep betin syıpady. «Myń oılanyp, júz tolǵanyp» shyqqan aqyn shyǵarmasynyń tamasha tóleýi bul. Qudaıǵa shúkir, Júrsinniń aqyndyǵy men azamattyǵy týraly kóp jazyldy. Jazylyp ta keledi. Solardyń ishinde aıtýly aqyn Serik Aqsuńqarulynyń maqalasy maǵan ózgeshe bolyp kórindi. Aqyn janyn aqyndaı túsiný qıyn degen ras-aý, sirá. Seriktiń ózi de «emenniń ıir bitken butaǵyndaı» jurt júrgen jolmen júrmeıtin, el kóngen nársege kón­beıtin, kóngenińiz ne, ózińniń áp-sátte ııý-qııýyńdy shyǵaratyn alapat minez ıesi ǵoı. Bizdiń ómirden erterek ketken dosymyz Dáýitáli Stambekovpen ba­ryn­sha dos, barynsha syılas boldy. Naıza­ǵaıdaı shartyldap turǵan eki aqynnyń qysqa kúnde qyryq kıkil­jińdespeı qalaı dos bolyp júrgenine mıym jetpeıtin. Qazaq, ásirese, birin biri syrttan jamandaǵanda aldyna jan salmaıdy ǵoı. Al bul ekeýi birin biri maqtaǵanda sondaı, tipti biriniń talantyna biri kóz­siz tabynatyn jáne sheksiz baǵalaıtyn. Aqsuńqaruly Serik birde dosyn izdep Almatyǵa keldi. Basynan sóz asyrmaıtyn, jalyna qol tıgizbeıtin júgen-quryq kórmegen shý asaýdyń ózi. Bireýdi balaǵattaǵan ba, sabaǵan ba, jaı júrmeı qyzyl jaǵalylardyń qolyna tústi aıdyń amanynda. Dáýkeń bar, qalǵan jerlesterimiz bar, aqtoǵaılyq Tilegen degen mılısııany salyp júrip áreń bosatyp aldyq. Ol «PPM» degen kóshedegi mastardy jıyp-terip júretin avtobýstyń bastyǵy, soǵan salyp alyp bárimizdi qalanyń shetindegi bir toǵaıdyń ishine alyp kelip, álgi mastardan qalǵan araqtar bolýy kerek, meldektete toıǵyzdy. Seriktiń kózi jarqyldady, tisi sa­qyl­dady. О́zin qutqaryp alǵan Tilegenge ıtke qaraǵan teke kózdenip qııastanyp qarap otyrdy da: «Keýdemnen mýzam ıt bolyp ulyp shyǵady, Jek kórem máńgi, jek kórem mılısııany», dep tura um­tylsyn. Bir kezde fılfakqa túse almaı mılısııa bolyp ketken Tilegen áde­bıetti janyndaı súıetin. Al sol kezdiń ózinde otty jyrlarymen jasyndaı jarqyldap júrgen Serikti tipti pir tutatyn. Eń­gezerdeı mılısııa: «Myna­laryńdy toq­tatsańdarshy», dep bizge jalyna qaraǵannan basqa túk qaıran qylmady . Biz bolsaq: «О́zińdi qutqarǵan adamǵa judyryq ala júgirgeniń ne?» dep Serikti jabyla kinálap júrmiz. Sóıtsek, bú­kil ultymyzdyń otarshyl­dyqtyń otyna kúıip, tabanynda tap­talyp jatqanyn kórip kúıip, kúıinip júrgen aqynnyń tar zamannyń temir qursaýyna syımaǵan bir bulqynysy eken-aý ol. Aqynnyń shyrqyraǵan ja­nynyń jaı oǵyndaı bir jarq etkenin kórippiz biz. Alpysqa kelgende aqy­lymyz kirip, ony biz búgin túsinip otyrmyz. Al bizdiń Júrsinniń de qaı zamannyń da noqtasyna basy syımaı júrgen jigit ekeni beseneden belgili. Eki tarpań, sirá, birin biri sondaıda erterek tanysa kerek. Seriktiń egile, eljireı otyryp jazǵan maqalasynan biz osyny uqtyq. – Aqyn degenimiz – pendelerden ál­de­qaıda bıik. Perishtelerden sál tómen. Táńiriniń tizesinen keletin tulǵa bolýǵa tıis-ti. Aqyndyqtyń adamzat qaýym­das­ty­ǵyndaǵy osynaý tarıhı mıssııasyn jan-tánimen túısinip, azabyna kónip, ǵajabyna kenelgenderdiń biri hám biregeıi meniń osy Júrsin baýyrym, – depti Serik óz maqalasynda. Aınalaıyn Aqsuńqarulynyń bul syrly sózinen keıin biz sııaqty pendeniń Júrsinniń júregine kirip, janyn qytyqtaǵanymyz jónsiz bolar. Men úshin jáne men sııaqty talaılar úshin ol bir jatqan sheshilmes jumbaq, alynbas qamal. Onyń talaı jylǵy qyzmettes serigi Nurtileý Imanǵalıuly da basy qatyp, «Júrsin, sen kimsiń?» dep mıy ashyp óleń jazǵan. Qysqasy, Júrsin – búgingi qazaq poezııasynyń qııasyna tigilgen «jumbaq jalaý»! Abyz Abaı óleń avtory Lermontovtan da ozdyryp aýdarǵan «Jalǵyz jalaý jaltyldap» degen týyndysyn osy Júr­sindeı juraǵatyna qaratyp jazǵandaı! Osy óleńniń ár jolyn esińizge túsiri­ńiz­shi. Júrsinniń jumbaq beınesin sonda ǵana shym-shymdap ashqandaı bolasyz, aǵaıyn! Júrsinniń óziniń arǵy túp-tuqııany da osal emes. Abylaı áskeriniń qypshaq qolyn basqarǵan Tileý batyrdyń urpaǵy ol. «Meniń ol babam Aqtóbe jerinde jatyr», degeninde, onda júrgen qaıdaǵy qypshaq dep kúletinbiz. Aqyry qaraqyp­shaq Qobylandynyń óziniń súıegi Yrǵyz jerinen tabyldy emes pe? Osydan eki-úsh jyl buryn Amerı­kaǵa barǵanym bar. Vırdjınııa degen qa­lasynda sýpermarketke kirip, myqshyń­dap aıaq kıim kıip kórip jatqam. Álgisi syımaı uzaq áýrelendim. Bir kezde: «Ekskıýzmı, ser», degen sypaıy daýysqa jalt qarasam, taýdaı-taýdaı eki aǵyl­shyn ótkizip jiberýdi ótinip biraz turyp qalypty. Shirkinderdiń sypaıysy-aı! Osyny elge kelgende Júrsinge aıtsam: «Arǵyn – aǵa balasy» dep syılaǵan ǵoı olar», dep kýrstastarymyzdy dý kúldirgeni bar. KazGÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetinde alǵash 51 qyz ben jigit oqydyq. Solardyń ishinen Júrsin sııaqty nebir júırikter shyqqanyn maqtan tutamyz. Bes ǵylym doktorlaryn bylaı qoı­ǵan­da, ártúrli quqyq qorǵaý organdarynda qyzmet istegen polkovnıkterimizdiń ózi tórteý. Al álgi doktorlarymyzdyń ekeýi Tursyn Jurtbaev pen Namazaly Omashev bul kúnde akademık. Elimizdiń bas basylymy «Egemen Qazaqstan» gaze­ti­niń bas redaktory da bizdiń kýrsta­symyz. Mundaı oryndarǵa keıde shirengen sheneýikter de qoıylyp jatady ǵoı. Al bizdiń Janbolatymyz oǵan jan dúnıe­si­niń joǵarylyǵymen jetken azamat. Birde Júkeńniń osy bir qarshy­ǵadaı qara jigitimizge «Janbolat – bizdiń buzyl­maǵan bala beınemiz», dep baǵa bergeni bar. Júrsin kógendep qoı­sań da kólgirsimeıtin azamat qoı, onyń bul sózine túgeldeı qol qoıyp qosy­lamyz. Al endi aqyndyqtyń aıdynynda jelkenin jelge kerip qoıyp kósile júzip júrgen Aıtovty bilmeıtin qazaq joq shyǵar dep oılaımyn. Onyń keshegi qıssalardyń sarynymen sýaryl­ǵan dastandarynyń ózi bir jatqan kól-kósir dúnıe. Nesipbek – qazaǵymyzdyń qanyn oınatyp júrgen aıtýly azamaty­myzdyń biri. Qasıetti qazaq jeriniń ár qıy­rynan Almatyǵa arman qýyp kelip, «buzylma­ǵan bala beınemizde» tabys­qan mine, osy azamattar – bizder ómir­diń bazarynda qatar júrip, qosyla shaýyp kele jatqan jaıymyz bar. Onyń ishinde Júrsinniń atynyń bar­lyǵyp, shań qapqan kezi bolǵan emes. Bolmaıdy da! Júrsin aqyndyǵy, qaıratkerligimen qatar, jýrnalıstıkanyń da shyńyna shyqqan adam. Ásirese, qazaq televızııa­sy men radıosynyń maıyn iship, qaıma­ǵyn qalqyǵan has sheber. Jalpy, Júr­sinniń aty bizdiń kýrsta «tuńǵysh» degen sózben baılanystyryla aıtylady. Ol 25-ten asar-aspasynda Jezqazǵan ob­lys­tyq televızııasynyń bas redaktory boldy. Iаǵnı, kýrsymyzdan shyqqan tuńǵysh bas redaktor. Qyzǵaldaq degen qyzyn uzatyp, bizdi birinshi ret quda qylyp, quıryq-baýyrdyń dámin tat­qyzdy. Turmystyq taqyrypqa kóshsek, Jezqazǵannan kelip, Almatynyń orta­sy­nan oıyp turyp, tuńǵysh ret qazynalyq úıge qol jetkizgen de osy Júrsin. Al endi úılený jaǵyna kelsek, ol bul jerde birinshilikti Nesipbek dosymyzben bólisýge tıis. Júrsin Muqaǵalı Maqataev atyn­daǵy syılyqtyń laýreaty jáne Sáken Seıfýllın taqyrybyna ótkizilgen mú­sháıranyń da bas júldegeri ǵoı. Sol Sáken aǵamyz oǵan: «Eı, Júrsin, jún­jime, júrme bos!» dep sybyrlap tur­ǵandaı bolyp kórinedi maǵan únemi. Aqyn dosymyz Muqaǵalı toıyndaǵy músháıra­nyń bas júldesin jeńip alyp, óziniń naǵyz shyǵarmashylyq babynda ekendigin taǵy da bir ret dáleldep berdi. Sóıtip, sonaý Qaraqumnyń bir qudy­ǵy­nyń túbinen quldyrańdap shyqqan qara bala Alataýdyń aqıyǵymen rýhanı ún­destik tanytyp, aqynnyń taýdaı tulǵa­sy­nyń taǵy bir monshaǵy bolyp ta­ǵyldy. Qyryq jasta taý men tasqa basty uryp, Elý jasta qolyma aldym taspıyq, Alpys jasta tórde otyrdym qasqıyp, – degen eken túrkimenniń uly shaıyry Maqtymquly. Sol aıtpaqshy, týǵan eldiń tórinde qasqıyp otyra ber, Arqanyń aı múıizdi qońyr quljasy! Sáýlebek JÁMKENULY, Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet qaıratkeri. Astana.