Aı sáýleli aktrısa

Qaı eldiń bolsyn ozyq mádenıeti men rýhanı bolmysyn tarazylaıtyn kúsh – teatr. Al tarıhı tamyry tereńde jatqan bul ónerdiń estetıkalyq qýatyn arttyryp, ózindik ereksheligin tanytatyn – akterler. Úlken kórkem týyn­dynyń oı-maqsatyn, ıdeıalyq sıpatyn ashyp, kórermendi keıipker álemimen tanystyratyn da sol sýretkerlerdiń jankeshti eńbegi, shyǵarmashylyq izdenisi. Árıne, aldyńǵy ozyq órkenıettiń tanymal sheberleriniń mektebin jalǵastyrýshylardan qazaq topyraǵy da kende emes. Ulttyq ónerdiń ár satysynda rýhanı-mádenı alǵa jyljýdyń sara jolyn salyp bergen S.Qojamqulov, Q.Qýanyshbaev, S.Maıqanova, Q.Badyrov, R.Qoıshybaeva syndy alyptardyń izimen qazaqtyń has ónerin damytýǵa zor úles qosqan halqymyzdyń aıaýly qyzy Zámzágúl Sháripovanyń teatr ónerindegi orny erekshe. Sahnanyń ózgeshe bir kúshi eriksiz baýrap alǵan ol Uzynaǵashtaǵy jeti jyldyq mektep-ınternatta oqyp, ony úzdik bitirgen soń Almaty qa­la­syn­daǵy ekijyldyq kınoakterler daıyn­daıtyn mektepte, odan keıin fılarmonııada Baqytjan Baıqada­mov­tyń synybynda (hor) bilim alý múmkin­digine ıe boldy. Onyń boıyn­daǵy darynynyń alǵashqy ushqyn­dary ınternattyń kórkemóner­pazdar úıir­me­sinde baıqala bastaǵan. Sol úıir­mege qatysýshy oqýshylar qoıǵan M.Áýezovtiń «Syn saǵatta» pesa­syn­­daǵy Rásh rólin balań kóńil­men, albyrt sezimmen sátti oınap shyq­qan jas qyzǵa halyq ertegileri men ańyzdaryn, qazaq, orys avtorla­ry­nyń kórkem shyǵarmalaryn kóp oqyǵan­dyǵy da rýhanı tolysý úshin kóp septigin tıgizip edi. Kınoakterler daıyndaıtyn mektepti aıaqtaǵannan keıin Z.Shári­po­vany kınostýdııaǵa dýblıaj jasaýǵa qaldy­rady. Alaıda soǵystan keıingi aýyr kezeńde kınofılmder óte az túsiril­gendikten ol radıoǵa aýysady. Munda radıospektaklderge qaty­syp, bala­larǵa arnalǵan ádebıet­ter­den, ulttyq klassıkalyq shyǵarma­lardan úzindi­ler oqıdy. Jas aktrı­sanyń oqý máne­riniń ereksheligi, ún tazalyǵy, jaǵym­dy daýysy tyńdaý­shy­syn eriksiz baýrap alatyn. Qazaq tiliniń baılyǵy, ekpin ereksheligi sol kezde Z.Shári­povanyń áýezdi únimen radıotolqyn arqyly qazaq dalasyna keń tarady. I.Baı­zaqovtyń «Aqbópe» poemasy negizinde jasalǵan radıospektakldegi Aqbó­peniń tyńdarma­nyn baýrap alýy jas ónerpazdyń anyq ta ashyq, ádemi daýysy, sol daýys-dybystyń tolqyn­dy sazynyń ózgeshe áseri bolatyn. Adamnyń jeke bas bostandyǵyna, sezim bostandy­ǵyna tosqaýyl bolǵan feodaldyq qatal zamannyń kertartpa kózqara­synda dármensiz hal keshken arýdyń qaıǵyly kúıin berý tusynda árbir tyńdarmannyń sol oqıǵaǵa ózi arala­syp birge júrgendeı kúı keshýi jas aktrısanyń sahna ónerin meńge­rýdegi alǵashqy tabystarynyń biri edi. Zámzágúl Núsipbaıqyzy baǵyn­dyr­ǵan ónerdiń bir salasy – kıno. Tú­sirilgen sátten-aq taspaǵa jazy­lyp, ár býyn kórermenmen birge ómir súretin keıipkerlerdiń som beınesin shynaıy sýretteýdegi talapshyl­dyq­ty, ekran aldyndaǵy jaýapkershilikti ol túsken fılmderden baıqaý qıyn emes. Iаǵnı, aktrısanyń ulttyq kıno­óneriniń damýyna qosqan úlesi men eńbegi ol somdaǵan rólderdiń kórkem­dik deńgeıiniń bıiktigimen ól­shenedi. Onyń Nurjamal («Dala qy­zy», kıno­daǵy alǵashqy róli), Qadı­sha («О́mir joly»), Dına («Biz osyn­da turamyz»), Balzııa («Zaman-aı») tárizdi keıipkerleri jarqyn ómirge umtylysymen, taǵdyrdyń túrli soq­paǵyn keshýdegi psıhologııalyq sı­patymen kórermen­niń boıyndaǵy optımıstik, adamgershilik ıgi qasıet­terdi arttyrýda zor mańyzǵa ıe. Jáne bul beınelerdiń ekran arqyly bolashaq urpaqtyń da rýhanı-adam­dyq bolmysynyń qalyp­ta­sýyna yqpaly úlken bolmaq. Joǵaryda atalǵan óner mektebinde alǵan bilimi men Rahııa Qoıshy­baevanyń tálimi qosylyp, jas aktrısa ulttyq sahna óneriniń sıqyrly áýenine enip kete barǵan. Ol 1952 jyldan bastap kúni búginge deıin M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq qazaq drama teatrynda san qyrly minezdermen, alýan taǵdyrlarmen, túrli dás­túr ereksheliktermen betpe-bet keldi. Mundaǵy alpys jylǵa jýyq ýaqytyn debıýti Kýan-Sannan («Port Artýr»), Ǵalııabaný («Ǵalııa­baný»), Qaragóz, Qarlyǵash, Aıman («Qaragóz», «Abaı», «Aıman – Sholpan»), Aqtoq­ty («Aqan seri – Aqtoq­ty»), Púlish («Maıdan»), Aısha («Sáý­le»), Ajar («Ajar men ajal»), Aıjan («Shoqan Ýálıhanov»), Naz­gúl, Laǵyl, Gúlzar («Kúnshildik», «Kim meniń ákem?», «Belgisiz batyr»), Dámesh («Kóńildes­ter»), Názıpa, Zoıa («Aqyn júregi», «Zamana osylaı bas­taldy»), Nasıhat («Dosymnyń úıle­nýi»), Bıkesh («Partorg»), Ana («Tórt taqta – jaınamaz»), Dámesh («Qıly-qıly taǵdyr­lar»), Jámıla, Eva Broıer («Bóltirik bórik astynda», «Jat elde»), Elena («Kún perzentteri»), Ellen («Vetnam juldyzy»), Jer ana («Ana – Jer ana»), Poleksena («Shyn­dyq jaqsy, baqyt odan da qymbat»), Dezdemona, Elızaveta, («Otello», «Rıchard III»), Donna Lıýsııa («Men sizdiń ápkeńiz­bin»), Mehmenebaný («Farhad – Shy­ryn»), Sálımaǵa («Otyz ulyń bolǵan­sha...») deıingi júzden asa keıipkerler álemin zertteýge arnady. Osyndaı kóptegen qaharmannyń sahnalyq keskin-kelbetin ashý, olar­dyń áleýmettik ornyn baǵdarlaý maq­satyndaǵy kórkemdik ádis-tásilderdi meńgerý talant pen tájirıbeniń úle­sinde deımiz. Ulttyq dramatýr­gııanyń bıik shyńy sanalatyn klassıkalyq dúnıelerdiń kóbinde ról somdaý  Z.Shá­­ripova talǵamynyń bıiktigin, qury­lymy men kompozısııasy kúrdeli shy­ǵarmanyń qasıetin sezine biletin da­ralyǵyn ańǵartady. О́ıtkeni, aktrı­sa­nyń jan áleminde qazaq halqynyń ózine tán dástúri men ádet-ǵurpyn tereńnen sýretteıtin mundaı birtýar týyndylardyń kórkemdik ári rýhanı baǵasy men qundylyǵyn taný bar. Ol somdaǵan M.Áýezovtiń «Qaragóz» tra­ge­dııasyndaǵy aıaýly arýdyń, asyl Qa­ra­gózdiń sahnada ómir súrýi erekshe-tin... Spektaklde árbir aıtylǵan sóz ben sahnalyq áreket tempo-rıtmin bir Qa­ragózdiń taǵdyrynan órbıtin trage­dııalyq, dramalyq oqıǵalardyń jelisine oraı birde áserli únimen, endi birde órshildigimen damyta bilgen ak­trısanyń oıyn órnegi sheber kestelendi. Qara­gózdiń Syrymǵa degen sezimi, súıispen­shiligi Narshany kórgen saıyn, jan-jaǵyndaǵy shyrmaýyq-shyr­ǵalań tereń­degen saıyn arta tú­sedi. Qaragóz – Z.Sháripova ózi týǵan zamannyń qatal­dyǵy men qyspaǵynan tunshyqty, ezildi, egildi. Alaıda sol dármensiz, shara­syz kúıde de ol órlik, erlik, kúreskerlik tanytty, bas bostandyǵy men óz súıgenine qosylý úshin óz zamanynyń áleýmettik, mo­ral­dyq qyspaǵyna qarsy shyqty. Aktrısa oıynynda batyldyq pen ná­ziktiktiń sıntezi aıqyn kóringen. Qa­ragóz – Z.Sháripova Narshamen dıa­lo­gynda oǵan degen tuspaldy kózqa­ra­symen, aıtylǵan sózdiń astarymen jan seziminiń basqaǵa arnalǵandyǵyn meń­zeıdi. Úmit pen kúdik, sezim men qatal­dyq aıqasqan dramalyq sıýjet bary­syn­daǵy jas arýdyń psıholo­gııalyq kúızelisi, ishki dúnıesindegi daǵdarysy Z.Shá­ripo­vanyń názik da­ýysynan, jan-jaǵyna úreılene qara­ǵan móldiregen kóz jana­rynan anyq baıqalady. Aktrısa keıipkeriniń jan dúnıe­sin, onyń áleýmettik ornyn, esinen adasqan sátindegi psıhologııalyq ózge­risterdiń týyndaý barysyn kóp zerttedi, oı tarazysyna salyp zerdeledi. Z.Shá­ripova oıynyndaǵy Qaragózdiń jyn­danýynyń ózi úlken syrǵa toly bolýy da sondyqtan. Ol qoıylymnyń sharyq­taý shegi sanalatyn osy kó­riniste asyra silteýge jol bermeı, kerisinshe aıaýly arýdyń basyndaǵy múshkil haldiń ózin lırıkalyq saryn­da, sulýlyǵy men tektiliginen ajyra­maǵan qalpynda jetkize bildi. Shyǵar­mada Syrymnan, bar úmitinen aıy­rylǵan Qaragózdiń jyn­danbasqa shara­sy da joq edi. О́ıtkeni, qazaq qoǵa­myndaǵy tereń tamyrly qatal dástúr­ge qarsy shyǵyp, Mórjan, Narsha, Tekti tárizdi tosqaýyl-keder­gilerdiń tar jolynan ótýde ón boıyn mahabbat sezimi kernegen jas arý olarmen jalǵyz kúrese almady. Ol óz baqytyn izdedi, sol jolda alasurdy, aqyry jyn­dandy, mert boldy, sóıtip jan dúnıe­si máńgilik tynyshtyq tapty. Uly Muhtar Áýezovtiń qylqalamynan sheber órnektelgen mundaı shytyrman oqıǵalar tizbegindegi aktrısanyń sheberligi kórermenniń kóz aldynda búginge deıin saırap tur. Z.Sháripova spektakl fınalynda­ǵy Qaragózdiń arýaq-beınesine, onyń rýhyna, Syrymǵa kúsh-qýat berip, ózi­niń adal mahabbatyn, máńgi súıe­tindigin bildiretin, ólse de ǵashyǵyn qaırat­tandyratyn optımıstik mono­lo­gyna erekshe mán beredi. Osy sońǵy kórinis – keıipkerdiń áleýmettik ortasyndaǵy ornynyń úlken ekendigin baıqatatyn mańyzdy tus. О́ıtkeni, nebir psıho­logııalyq tolqý, tebirený, kúızelý sátterin basynan ótkizip, zama­nyna qarǵys aıtqan arýdyń ekinshi dúnıedegi ómiriniń qaısarlyqqa, erlikke, azamat­tyqqa jeteleıtin áseri mol, qýat-salmaǵy basym. Sahnada aktrısanyń ózi de osy monologtan erekshe kúsh alǵandaı kúı keshedi. Zámzágúl Núsipbaıqyzy bul róldi on jyl boıy oınaǵan eken. Osy jyl­darda ol shynymen de aıaýly Qara­gózge aınalyp ketti. Mundaı kúrdeli obraz somdaýdyń jaýapkershiligi, tala­by men mindeti óte úlken. Kózi qaraq­ty kórer­menniń estetıkalyq talǵa­myna saı ról somdaý jáne avtor sýretteýindegi jaratylysy bólek beıne­niń kiltin tabý úshin jan-jaqty daıyndyq, kókirek kóregendigi, zerde men zeıin óte qajet. Z.Sháripovanyń izdenisi osyndaı shy­ǵar­mashylyq talap­tardyń barlyǵy­na tabıǵı túrde, kórkemdik bıik deńgeıde jaýap bere aldy. O.Bókeıdiń sózimen aıtqanda, «Qaragózdiń qaıtalan­baıtyn beınesi tulǵalandy». M.Áýezovtiń «Aıman – Sholpan» mýzykalyq komedııasynda da aktrısa keskindeýindegi Aımannyń oı-sezim bıiktigi, sulýlyǵy men baı qyzyna tán tákapparlyǵy aıqyn kóringen-di. Qı­ynnan jol tabatyn keıipkeriniń aqyl­dylyǵy aktrısanyń óziniń tabı­ǵatynan, erekshe jaratylysynan tý­yn­dap otyratyn. Z.Sháripovanyń án oryndaýdaǵy ádemi daýysy, júris-turysyndaǵy qazaq qyzyna laıyq ınabattylyǵy, Kótibarmen nemese Álibek, Arystan, Jarastarmen dıa­logyndaǵy salmaqty sózderi men oıly kózqarasy sahnaǵa kórik berip, kome­dııanyń janrlyq ereksheligin arttyr­ǵan. Sonymen qatar Ǵ.Músi­repovtiń «Aqan seri – Aqtoqty» pesasynda serini súıgendiginen, sezi­miniń asqaqty­ǵynan taǵdyry tragedııaǵa aınalǵan Aqtoqty arýdyń bıik beınesi somdaldy. Teatr repertýary úshin, ulttyq tarıhtyń boıaý-bederin taný úshin tarıhı-ǵumyrnamalyq dramalardyń orny bólek desek, M.Áýezov atyn­daǵy akademııalyq drama teatrynda S.Muqa­novtyń «Shoqan Ýálıhanov» pesa­synyń sahnalanýy sondaı rýhanı talaptan týyndaǵan edi. Halqynyń uly perzenti, aǵartýshy-ǵalym Shoqan Ýálıhanovtyń jáne onyń aınalasyn­daǵy áleýmettik ortanyń turmys-tirshiligi sýrettelgen shyǵarmadaǵy tartys Aıjan tóńireginde órbıdi. Jan dúnıesi taza Aıjannyń Shoqanǵa degen shynaıy kóńili, olardyń mahabbatyna qarsy shyqqan Shyńǵystyń ústemdigi, tap­tyq túsiniktiń adam taǵdyryna keri áser-yqpaly aktrısa oıynynda dra­malyq jelide shynaıy órbip oty­rady. Adam úshin eń qymbat, eń asyl sezimniń taptalýyna alyp kelgen feodaldyq kózqarasqa Aıjan – Z.Shá­ripova qarsy shyǵa almaıdy. Degenmen onyń boıynda optımıstik rýh pen gýmanızm­niń, ar men namys­tyń jalyndaǵan oty bar. Aktrısa oryndaýynda alǵashqy kórinisterdegi jas qyzdyń ishteı tynǵan tózimdiligi oqıǵa damýynda birte-birte ashylyp, keıipkerdiń batyl­dyǵy, óz maqsat-múddesi jolynda qaımyqpaıtyn ór­ligi anyq baıqalǵan. Ol birde ýaıymǵa berilip muńaıady, endi birde janarynda úmit oty alaýlap, bola­shaqqa úlken senimmen qaraıdy. Jalpy Shoqan beınesin somdaǵan sheber sahnager Nurmuhan Jantórın men qazaq qyzdarynyń qatal dástúr sheńberinen bosap, óz baqyty úshin kúrese alatyn qaısarlyǵyn ashyp kórset­ken Zámzágúl Sháripovanyń áriptestik juptastyǵy qo­ıy­lymnyń lırıkalyq sıpa­tyn arttyryp, súıis­pen­shiliktiń, syılastyqtyń ba­ǵa­syn aıqyndap berdi. Jaratylysy ózgeshe, ja­ny jaı­sań, sulýlyǵy men tektiligi bólek aktrısanyń shyǵarmashylyqtyń shyr­­qaý bıigine jetý satysynda zamanaýı dúnıeler de bar. Zamandas taqyry­byna arnal­ǵan pesalardaǵy keıipkerlerin barynsha ásemdikpen árlep, beıne áleminiń ishki-syrtqy qaltarys­taryn aq­taryp, erekshe shabytpen shalqı oryndaǵandyǵyna dá­lel kóp. Máselen, Q.Mu­qashevtyń keńestik dáýir tusyndaǵy aýyl eńbekker­leriniń kórkemdik beınesi keskindelgen «Partorg» pesa­syn­daǵy brıgadır Bıkeshti óte sátti shyqqan rólderdiń biri dep aıta alamyz. Bıkeshtiń ashyq jarqyn minezi, únemi aýyl jumys­shylaryn kóńildendirip júretin jan tazalyǵy, partorgpen, sovhoz dırek­to­rymen nemese basqa da eńbek­kerlermen qarym-qatynasy, olarmen til tabysýy sahnada shıraq qımyl-qozǵalyspen, shynaıy oıyn bederimen órilip otyrady. Qaıratty ári qaısar Bıkesh – Z.Sháripova óz ujy­mynyń abyroıy úshin janyn sala eńbekke aralasyp, egin dalasynyń aýyr jumy­syna úlken jaýapkershilikpen qaraıdy. Onyń jumysshy­larmen dıalo­gynda, batyl árekette­rinde úl­ken úmittiń izi baıqalady. Bul – qaıtkende mol ónim alý. Osy ustanym­daǵy Bıkesh – Z.Shá­ripova basshymyn, brıgadırmin dep ózin ózgelerden bıik sanamaı, kerisinshe aýyl adamdarymen birdeı ónim óndirý jolynda aýyr jumystarda shyńdalady. Osyndaı zamandas beınesin jasaýdaǵy Z.Shá­ripovanyń oryndaýshylyq sheberligin moıyn­damaý múmkin emes. Buǵan dálel – sahnadaǵy erkin qımyl, kóz tartar­lyq keskin-kelbet, eń bastysy avtor sýrettegen beıneniń ózindik boıaýyn kelistire somdaýy. Qarap otyrsaq, Z.Shári­po­vanyń repertýarynda kim joq deseńizshi. Iá, ol san alýan keıipkerlerdi som­dady. Ýılıam Shekspırdiń qala­mynan týǵan shytyrman oqıǵalar ishinde býyr­qa­nyp, qatygezdik pen zulym­dyqtyń ortasynda ot keshetin keıip­kerleriniń de kiltin kókirek kóregendigimen taba bildi. Aktrı­sanyń shyǵarmashylyq qalybynda «Otello» trage­dııa­syndaǵy Dezdemona beınesi ózgeshe túrge bólendi, psıhologııa­lyq kúızelý sát­terin bastan keshti. Qyzǵa­nysh­tyń qurbany bolǵan áıeldiń kúıeýiniń kózin shyndyqqa jetkize almaǵan qınaly­syn, otbasyn saqtap qala almaǵan dármensizdigin, ishki arpalysyn aktrısa syrt­qy oqıǵalar jelisinde da­mytady. Dezdemonanyń Otel­loǵa degen shy­naıy sezimi, Kassıoǵa degen qurmeti, Iаgoǵa degen senimi barlyǵy sýretker oıynynda nanym­dy toǵysqan. Kúrdeli tragedııa­nyń basty ózegine, shytyrman oqıǵalar tizbegine arqaý bolǵan Dezdemona – Z.Sháripova úshin tyǵyryq­tan shyǵar jol joq. Otellonyń oıyn ózgertý, aqtalý múmkin emes. Súıgenimen birge kún keshken sátteri men óziniń óler sátin sezgen ýaqyt araly­ǵyndaǵy dra­malyq oqıǵalar jelisinde aktrı­sanyń jasandylyqtan ada oryn­daý­shylyq sheberligi taǵy da jarqyraı kórindi, ıaǵnı Z.Shári­pova­nyń has óneri kópshilikti ózine tánti etti. Akter men keıipker arasyndaǵy názik baılanystyń qasıeti men qudiretin jan júregimen sezinetin Z.Sháripovaǵa dramatýrgııa janrynyń eshqaısysy jat emes. Beıne bolmy­syn óz sanasyna, óz boıyna sińirý, túsiný, túısiný úrdisiniń shynaıy­lyǵy, rýhanı baılyqtyń tereńdigi basty ustanymyna aınalǵan aktrısa tragedııalyq, dramalyq, komedııalyq, melodramalyq keıipkerlerin de kórkemdik bıikke kóterdi. Iá, qyzyǵynan góri qıyndyǵy basym sahnalyq óner – jalynan ustatpaıtyn asaý óner. Al Z.Shári­pova sondaı óner maıdanynyń alǵy shebinde erlik kórsetken, ór minez tanytqan aıaýly aktrısa, ardaqty ana. Ádette Zámzágúl eńbegine baǵa bergen áriptesteri, aıtalyq, rejısser Esmuqan Obaev: «Zámzágúl – lırı­kalyq ártis», dep baǵa berse, teatr synshysy Áshirbek Syǵaı: «Zám­zágúl – estet aktrısa», dep onyń óneriniń sulýlyǵyn, náziktigin alǵa salady. Munyń ózi de Zámzágúl somdaǵan keıipkerlerdiń san qyrly ekendigin kórsetedi. Al bizdiń bul pikirlerge qosarymyz Zámzágúl Sháripova – bolmysy bıik sýretker. Zýhra ISLAMBAEVA, M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Teatrtaný bóliminiń ǵylymı qyzmetkeri, teatrtanýshy.