Synaptaı syrǵyp jatqan ómir. Adam eseıgen saıyn ótken ómirin oı eleginen ótkizip, durysy men burysyn saralap, ómirdiń ózinen sabaq ala biletini ras-aý shamasy.
Áli esinde, mekteptiń sońǵy synybynda oqyp júrgen kezi. Sabaqtan úıge kire bergeni sol edi, tanys daýysqa qulaǵy eleń ete qaldy. Birden tanydy, Shymkentte turatyn anasynyń jalǵyz aǵasy. Kire jarqyldaı amandasty:
– Balam, anań keshikti ǵoı, mektepten keletin ýaqyty bolmap pa edi?
– Asyǵys pa edińiz? Qona-jatyp ketpeısiz be? Anam búgin ata-analar jınalysyn shaqyrǵan, keshigetin shyǵar. Qalasańyz qazir shaqyryp keleıin.
– Qaraǵym, sóıte qoıshy. Asyǵys jumyspen júr edim.
Sómkesin qoıdy da, kıimin de sheshpesten mektepke qaraı aıańdady. Anasy mektepte muǵalim, qazaq tili men ádebıeti páninen sabaq beredi. Ári toǵyzynshy synyptyń jetekshisi. «Búgin ata-analar jınalysyn shaqyrdym, meni kútpeńder», degen bolatyn.
Mektepke kirip anasynyń synybyna jaqyndady. Apasynyń tanys daýsy, renjip jatqan sııaqty ma qalaı? Kibirtiktep esiktiń aýzynda turyp qaldy. – Keshirińiz sizdi renjitkim kelgen joq. Jasulannyń tárbıesin ekeýlep qolǵa almasaq bolmaıdy. Qaı jerde tártipsizdik jasalsa, sonyń basy-qasynda Jasulan júredi. Talaı ýádesin de berdi, biraq eshqandaı qorytyndy shyǵar emes.
– Siz-aq túımedeıdi túıedeı etip. Balalyqpen azyn-aýlaq buzaqylyq jasaǵan shyǵar. Soǵan bola meni basqa ata-analardan bólek alyp qalyp. Balalardyń bári meniń Jasulanymdaı-aq bolsyn.
Ashýly áıel esikti qatty ashty da julqyna shyǵyp ketti . Artynsha jabyrqaý júzdi anasy da shyqty.
– Sen áli qaıtpap pa ediń?
– Úıge qaladan Esen atam keldi. Asyǵys kórinedi. Sizge jolyqpaqshy.
– Olaı bolsa, júr qaıtaıyq.
Anasy únsiz oılanyp keledi. Jasulannyń anasymen sóıleskisi kelgen. Úmit artyp otyrǵan jalǵyz balasy eken. Tárbıesin qolǵa alaıyq degenimen esh túsindire almady. Balanyń qarny toq, kıimi bútin bolsa boldy dep ústirt oılaıtyn adamdar myna zamanda barshylyq. Qansha qymbat bolsa da ápergen kıimniń tozatynyn, tańerteń tamaq ishken balanyń túste qarny ashatynyn, al durys berilgen tárbıe balanyń ómirine azyq ekenin oılaǵysy da kelmeıdi. Anasy osy jaıtty qamyǵa baıandady.
О́mir árkimdi óz aǵysyna saldy. Bul da anasynyń jolyn qýyp joǵary oqý ornyn bitirdi. Turmys qurdy. Bir ul, bir qyzy bar. Balalyq shaǵy – bal dáýreni ótken óz otbasyna búginde ózi qonaq.
Jazǵy demalysqa shyǵa sala anasynyń jaǵdaıyn suraýǵa úıine kelgen. Esikten kire bergende eki kózi dombyǵyp isip ketken áıel úıden shyǵyp keledi eken. Júzi tanys sııaqty. Artynan anasy kórindi. Lezde bári arqa-jarqa boldy da qaldy. Esen-saýlyq surasqannan keıin jańaǵy úıden shyqqan áıeldiń kim ekenin surady.
– Qyzym, esińde me, bilmeımin, senderden bir synyp tómen oqyǵan Jasulan degen bala bar edi ǵoı. Sol jaqynda urlyq jasap túrmege túsken. Anasyna kezinde qansha eskertip edim. О́zime kiná artyp tyńdamap edi. Endi sol isine ókinip, keshirim surap kelipti. Sol kezde sizdi tyńdaǵanymda basqasha bolar edi dep óksıdi. Janym ashıdy-aq, biraq qoldan keler ne amal bar...
Tárbıe. Kózben kórip qolmen ustap bolmaıtyn, belgili bir júıe men qaǵıdaǵa da syımaıtyn uǵym.
Grek fılosofy Epıktet «Kúlli ǵajaıyptyń ishindegi eń tamashasy jaqsy tárbıelengen adam», depti. Endeshe balany qalaı tárbıeleý kerek. Keıbir ǵalymdar balany ana qursaǵynda-aq tárbıeleýdi jón kóredi. Durys ta shyǵar. Sonda bala qursaqta jaqsy tárbıe kórmedi nemese balalyq shaǵynda durys tárbıe berer adam bolmady dep qol silteı salýymyz kerek pe?!
Bala oınaý kerek, kúlý kerek, sabaq oqýy kerek. Bári de kerek. Biraq ár nársede shektik degen uǵym qoldanylýy kerek. Belgilengen ýaqytta sabaq oqý, úı jumysyna kómektesý kerek. Bir-eki saǵat kompıýter aldynda otyrsyn. Tańerteńgilik ýaqytta sportpen shuǵyldansyn. Dostarymen aralassyn. Bárine syrttaı qadaǵalaý qajet.
Mine, osylaısha kúndelikti belgilengen ýaqytta ártúrli jumyspen aınalysqan balanyń tárbıesiz bolyp ósýi múmkin emes. «Tárbıesi jamanǵa jaqsy ustazdan paıda joq», deıdi Saıf Saraı.
Adam balasyna bilim emes, eń aldymen tárbıe kerek ekenin «Tárbıesiz bergen bilim qumǵa sińgen sýmen teń», dep ál-Farabı de rastaǵan. Demek, bul turǵyda ustazdar qaýymyna artylar júk pen atqarylar mindettiń zor ekenin basa aıtqymyz keledi.
Jaqsykúl SÚLEIMENOVA, №21 jalpy orta mektebiniń beıindi oqý isi jónindegi orynbasary
TÚRKISTAN