О́zbekstan men Túrkııa: Jańa strategııalyq seriktester

О́zbekstan basshylyǵy Ortalyq Azııa, Reseı, Qytaı, Batys Eýropa elderimen qa­tar tili men mádenıeti uqsas, dini bir já­ne toqsan joldyń torabynda or­na­las­qan Túrkııamen ózara tıimdi ynty­maq­tastyqqa úlken mán berip otyr.

Túrkııa О́zbekstan táýelsizdigin alǵash moıyndaǵan memleket. Eki el arasynda má­ńgi dostyq pen yntymaqtastyq ke­li­sim­ge qol qoıylǵan. Basynda О́zbek­s­tan ekonomıkalyq damýdyń túr­kııa­lyq úl­­gisin qabyldaǵysy kelgen. Alaıda qos el­diń burynǵy basshylary arasynda saıası máselelerge baılanysty ózara se­nim ál­sirep, byltyrǵa deıin túıtkilder she­shi­min tappaı kelgen edi. 

2016 jyldyń sońynda R.T.Erdoǵan men Sh.Mırzııoevtiń Samarqandaǵy jo­ǵary deńgeıdegi kezdesýinen keıin eki­jaq­ty qarym-qatynas ózgerip, toń jibı bastady. Eki eldiń prezıdentteri, sondaı-aq Astana men Beıjińdegi sammıtterde kezdesip, ózara senim nyǵaıyp, úkimetter bas­shylary men mınıstrler, kásipkerler deń­geıindegi qatynastar turaqty qarqyn aldy. Tashkentte Túrkııa-О́zbekstan bir­les­ken ekonomıkalyq komıssııasy otyry­sy, bir jylda úsh bıznes-forým ótti. 

О́zbek tarapy túrik kapıtaly úshin ártúrli qolaıly jaǵdaı jasaýǵa daıyn ekendigin málimdedi. Tashkent Túrkııanyń óndiris jáne kásipkerlik tájirıbesine qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. 2016 jyly eki­jaqty taýar aınalymy 1,242 mlrd dol­lardy qurady. Túrkııa О́zbekstannyń syr­tqy saýdasynda 5-shi seriktes el bolyp tabylady. 2017 jyldyń alǵashqy jar­tysynda ekijaqty saýda 30 paıyzǵa ósip, 710 mln dollarǵa jetti. Sońǵy jar­ty jylda elde 20 túrik kompanııa­sy tirkelip, taǵy 53 fırma tirkeýge óti­nish be­ripti. Qazir О́zbekstanda túrik ınves­tor­larynyń qatysýymen 441 kásiporyn ju­mys isteıdi. Túrkııanyń osy kezge deı­in О́zbekstanǵa jasaǵan ınvestısııa kó­lemi 1 mlrd AQSh dollaryn quraǵan. Túrkııadaǵy kezdesýlerdiń nátı­je­sinde prezıdentter eki eldiń qatynasyn ja­ńa deńgeıge shyǵarǵan birlesken má­limdeme jasady. О́zbekstan aýyl sharýashylyǵy, óndiris, týrızm, tekstıl sııaqty salalardy jandandyrý úshin Túr­kııa­dan keletin ınvestısııa kólemin artty­rýdy kózdeıdi. Túrkııa О́zbekstanǵa teh­nıka, elektrondy buıymdar, jıhaz-jab­dyq, jartylaı daıyn ónimder, kó­lik, tekstıl, azyq-túlik, al О́zbekstan Túr­kııaǵa plastık ónimder, myrysh, maq­ta ónimderin eksporttaıdy. 

Tashkent ortaq jobalarǵa Túrkııanyń eń iri kompanııalaryn tartýdy maqsat tu­tady. Túriktiń «Ziraat» banki О́z­bek­stannyń UTBANK bankiniń aksııa­laryn tolyq ıelenip, 200 mln dollar qarajatty turǵyn úı qurylysyna quıýy múmkin. О́zbekstannyń syrtqy ekonomıkalyq qyzmet banki saýda jobalaryn qarjylandyrý maqsatynda «Türk Eximbank» bankimen 44 mln AQSh dollaryna teń eksport-nesıe týraly kelisimge qol qoıdy. 

Ystanbuldaǵy bıznes-forýmda jol ın­fraqurylymyn, iri energetıkalyq (óńdeý zaýyty) nysandardy salý, teks­tıl, elektr jabdyqtar, aýylsharýa­shy­lyq ónimderi, logıstıkalyq ortalyqtar sa­lý boıynsha jalpy quny 2-3,5 mlrd dol­lardy quraıtyn 30 birlesken joba týraly kelisilip, 22 qujatqa qol qoıyldy. О́zbekstan prezıdenti ekijaqty saýda-sat­tyqty 5-6 mlrd dollarǵa shyǵarý múm­kin­digin málimdedi. Sońǵy jarty jyldyń ishin­de eki el arasynda quny 2 mlrd dol­larǵa teń kelisimderge qol qoıylǵan.

О́zbek tarapy ımportty almastyrý já­ne eksportqa negizdelgen Azııa úlgi­sin­degi jańa ekonomıka qurýdy kóz­dep otyr. Eksportty túrlendirý úshin О́zbek­stan joǵary qosymsha quny bar taýarlar óndirip, ónerkásip, elektr ónimderi, po­lımer, mys, teri, mıneral, qurylys, to­qyma, kókónis, óńdelgen ónimder shy­ǵarýǵa múddeli. Ásirese oblystardaǵy iri ekonomıkalyq aımaqtarda sheteldik ka­pıtal úshin qolaıly jaǵdaı jasalyp, Túr­kııa­nyń iri bıznes ortalyǵy qurylady. Va­lıýta júıesiniń lıberaldandyrylyp, vı­za júıesiniń ońtaılandyrylýy da beker emes. 

Sapardyń aldynda Sh.Mırzııoev túrik kásipkerleri úshin vıza máselesin je­ńildetý týraly sheshim qabyldap, mu­nyń tek alǵashqy qadam ekenin aıtty. Budan by­laı О́zbekstanǵa bıznes nemese týrızm maq­satynda baratyn túrik azamattary sha­qyrýsyz bir aılyq týrıstik vıza nemese bir jyldyq vızany úsh-aq kúnde ala ala­tyn bolady. Eseptik kezeńde Túrkııaǵa bar­ǵan ózbek týrısteriniń sany 40 myńǵa jetip, al Túrkııaǵa kelgen ózbek azamattary 100 myń­nan asqan. 

Týrızm salasyna 300 myńnan 10 mln dollarǵa deıin ınvestısııa salatyn tú­rik kásipkerlerin 3-7 jyl salyq­tan bo­satý kózdelip otyr. Tashkent qala­syn­da quny 1 mlrd dollar bolatyn «Tashkent City» saýda-iskerlik ortalyǵy qu­ry­lysyn josparlaý mindeti túriktiń «Tabanlıoğlu Architects» fırmasyna tap­syrylyp, joba týrısterdi tartýdy maq­sat tutady. «Demir Grup» fırmasy atal­ǵan keshende týrıstik aımaqty salýǵa ki­rispek. Osy maqsatta «Inter Turizm» óz­bek-túrik birlesken týrızm ortalyǵy qu­rylatyn boldy. Túrik tarapy 2018 jy­ly Ystanbul-Samarqan arasynda áýe qatynasyn ashýǵa daıyn. Taraptardyń maqsaty dinı týrızmdi damytýmen qatar, Samarqan baǵytyndaǵy týrıstik jobalardy birlesip atqarý. Túrikterdiń qonaqúı bıznesin basqarý tájirıbesi ózbekterdiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrǵan sııaqty. Iаǵnı ózbekter túrikterden týrızm men óndiristi úırenýge nıet tanytyp, birlesip jobalar jasamaqshy. Tashkent túrikterdiń kómegimen týrızm sektorynyń negizin nyǵaıtyp, damytýǵa múddeli. 

Qorǵanys salasynda «Nurol Makina» men «UzAuto» arasyndaǵy áskerı-teh­nı­kalyq kelisimge sáıkes О́zbekstanda myń­ǵa jýyq «Ejder Yalçın 4x4» saýytty kólikteri shyǵarylatyn boldy. 2018 jyl­dar bastap ózbek áskerıleri Túrkııada bilimderin shyńdaıtyn boldy. 

О́zbek BAQ ókilderi Túrkııa sapary týraly jan-jaqty aqparat taratty. Syrtqy álemge endi ǵana ashylyp jatqan О́zbekstannyń prezıdenti Túr­kııany «halyqaralyq arenadaǵy senim­di jáne mańyzdy seriktes» dep atady. Túrkııanyń geosaıası ornalasýyn tıimdi paıdalanǵysy keletin Tashkent Túr­kııa­nyń Eýropa odaǵymen baılanys­taryna já­ne musylman álemindegi orny­na aı­ryqsha mán beredi. Sondyqtan Ba­­tysqa taý­ar jetkizý maqsatynda Túr­kııa­men dos­tyq qatynastardy damytý О́z­bek­stannyń ult­tyq múddesine tolyq sáı­kesedi. 

О́zbekstan – Qytaı, Reseı elderimen, Kaspıı sııaqty mańyzdy aımaqtarmen she­ka­ra­laspaıtyn teńizge jabyq el. Alaıda О́zbekstan uly Jibek jolynda árdaıym ma­ńyzdy mádenı ról atqarǵanyn eskersek, О́zbekstan men Túrkııanyń Qytaı-Eýropa jolyndaǵy úlken naryq­tar ekenin túsiný qı­yn emes. Qytaı-Qyrǵyzstan-О́zbekstan temir jol dálizin josparlaǵan Tashkent Túrikmenbashy kemejaıy arqyly Batys elderine júk tasymaldaýdy arttyrýdy qalaıdy. 

Osy maqsatta О́zbekstan premer-mınıstri A.Arıpov jýyrda Bakýde ashyl­ǵan «Baký-Tbılısı-Kars» temir jo­lynyń ashylý saltanatyna qatysty. Aldy­men Navoı-Túrikmenbashy temir jol ýchaskesi aıaqtalýy qajet. Bizdińshe, Tashkent Túrikmenstan-Ázerbaıjan-Túrkııa ar­qy­ly Batys naryǵyna shyqqysy ke­le­tin sııaqty. Osylaısha О́zbekstan Kas­pıı, Kavkaz ben Túrkııanyń kóliktik múm­kindikterine ashyq qyzyǵýshylyq ta­nytyp otyr. Osy rette «Baký-Tbı­lı­sı-Kars» temir joly О́zbekstan men Túrkııanyń saýda-ekonomıkalyq qa­ty­nas­tarynyń negizgi jol torabyna aı­na­lýy múmkin. Túrkııa tarapy eki el ara­synda qatynaıtyn júk kólikteri úshin qolaıly qozǵalys júıesi týraly Tash­kentke usynys jasady. 

Álemde gaz qory jóninen jetinshi oryn­ǵa ıe О́zbekstan Ortalyq Azııa gazyn Ázerbaıjan men Grýzııa arqyly Túr­kııa­ǵa, odan ári Eýropaǵa jetkizý úshin Ońtústik gaz dálizine qosylýǵa múddeli eke­nin bildirip otyr. 

Syrtqy saıasatta ekijaqty qatynastar men pragmatızmdi negizge alǵan Sh.Mır­zı­ıo­evtiń Túrkııaǵa jasaǵan sapary óza­ra yntymaqtastyqtyń negizgi sala­laryn anyq­taýǵa múmkindik berdi. О́zbekstan bas­shylyǵy jańa reformalar ar­qyly saıa­sı yqpalynyń turaqtylyǵyn qam­ta­masyz etý úshin eldiń jyldam eko­no­mıkalyq damýyn kózdegendikten kez kel­gen iri memleketterdiń ınvestısııa­syna muqtaj bolyp otyr. Sondyqtan atal­ǵan sapardy Tashkenttiń shetelmen baılanystardy damytý jospary retinde qarastyrǵan jón. Ázirge qol qoıylǵan qujattar yntymaqtastyqqa jańa qarqyn beredi degen úmit basym. Túrkııa men О́zbekstannyń jańa qarym-qatynasy Ortalyq Azııaǵa da belgili deńgeıde áser etetin bolady. Bizdińshe, túrki áleminde belsendilik pen yqpaldastyqtyń artqany aımaǵymyzdyń uzaq merzimdi keleshegi men birligi turǵysynan tıimdi. 

Janat MOMYNQULOV, sarapshy