ONJYLDYQTA OIDAǴYMYZ ORYNDALADY!

Nursultan NAZARBAEV: Taıaýdaǵy onjyldyqta turlaýly da teńdestirilgen damý jedel ártarap­tan­dyrý jáne ulttyq ekonomıkanyń básekege qabilettiligin arttyrý esebinen qamta­masyz etiletin bolady. Eńbek ónimdiliginiń keshendi artýy asa mańyzdy mindet bolyp taby­lady.

(Qazaqstan halqyna Joldaýynan)

ELDIŃ QAMY – ELBASYNYŃ JOLDAÝY Halqym kútken Elbasynyń Joldaýyn, Elbasymyz kútken Eldiń qoldaýyn, Bizge kerek túsinistik, parasat – Bári osy búgin aıtar tolǵaýym. Elbasynyń oılaıtyny – El qamy, Zııaly eldi tebirentý tolǵamy, Qazaq degen elge kerek árdaıym Eren birlik, yntymaqtyń bolǵany. Perzentimen terbetiler jer besik, Bul zamanda kúres kerek bel sheship, Elbasynyń Joldaýynda jyl saıyn, Bir jańalyq kóteredi eńsesin. Táýelsizdik! Saqtaý úshin ne kerek, Ana tilin aqtaý úshin ne kerek, Týǵan eli qalaı-qaıtip el bolar, Týǵan jeri qalaı-qaıtip kógeret?! Bar qasıet, barlyq shyndyq bar munda, Saıyn dala, asqar taýym, shalǵyn da, Bárin aıtyp tebirendi Elbasy, Týra aıtyp Týǵan Eli aldynda! Jalǵyz Otan! Qazaq degen jurt barda, Júregimen uǵynatyn ult barda, Jany aýyryp, aqtarylyp júrekpen, El aldynda shyndyq ózi shyqty alǵa! Qazaq edik túsken sansyz azapqa, Eńserdik te jettik búgin ǵajapqa, Esiginen syǵalatpas Eýropa Tórin ózi syılady ǵoı Qazaqqa! О́z qolynda Eldiń El bop ornaýy, О́z qolynda tildiń til bop tolǵaýy, Halqymyzdy oıǵa salar taǵy da, Eldiń qamy – Elbasynyń Joldaýy!.. Shómishbaı SARIEV, aqyn, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. ON JYLDYŃ OILY BELESI Jabal ERǴALIEV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,  Aqmola oblystyq máslıhatynyń depýtaty . Dóńgelengen dúnıe shartarabynyń kúni-túni tynymsyz soqqan júrek lúpiline qulaq túrip kórińiz. Adam balasy endigi arada ózin-ózi saqtap qalýdyń amalyn oılastyra bastaǵandaı. Búgingi adamzatty aýa raıynyń jylynyp bara jatqan­dyǵy da, máńgi muzdaqtardyń erýi de, tabıǵattyń túrli kataklızmderi de, túrli kózqarastar men pikirlerdiń kelispeýshiliginen bolyp jatqan qaqtyǵystar da oılandyryp, saqtan­dyra­dy. Oılanbasqa amalyń da joq sııaqty. О́ıtkeni, jer betin mekendep otyrǵan barsha halyqtyń ortaq taǵdyry bar. Ol – ómir súrý taǵdyry! Sol ómir súrýdiń qazirgi jaǵdaıy búgin jáne erteń, bolashaqta ne isteý kerek degen máseleni qaıyra-qaıyra alǵa tartatyny da bar. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń Joldaýy bizdi osy bir oılarǵa jetelegeni anyq. О́ıtkeni, Elbasy óziniń týǵan halqynan óziniń oıyn da, nıetin de jasyryp qalǵan joq. Dúnıe júzi ekonomıkasyn turalatqan jahandyq daǵdarystyń áli de basyla qoımaǵandyǵyn aıta kelip, Elbasy óz halqyn taıaýdaǵy on jyldyń belesine oı júgirtip, kóz tigýge shaqyrdy. Bul kúnderi Eýropadaǵy Qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq etip otyrǵan Qazaqstannyń álem aldyndaǵy abyroıy aspandap turǵandyǵy taǵy da aqıqat. Alaıda, sol abyroıdyń kókjıegin odan ári keńeıtip, biz óz táýelsizdigimizdiń 19 jylǵy kezeńinde qol jetkizgen barlyq tabystarymyzdy onan ári baıandy etýge múddelimiz. Ekonomıkanyń damýy jaǵynan Qazaqstan álemniń eshbir memleketinen kem túsip jatpaǵandyǵy taǵy da bar. Osyny aıta kelip, Elbasy óz Joldaýynda Qazaqstannyń jalpy ishki óniminiń ósimin arttyrý jáne eńbek ónimdiligin jaqsartý máselesin alǵa tartty. Bul oraıda Joldaýda bolashaqtyń ekonomıkasyna Prezıdentimiz aıryqsha toqtalyp ótti. Ásirese, ulttyq ınnovasııalyq júıeniń jańa baǵytpen damý qajettigi kóńilge úlken senim uıalatady. Astana qalasynda úsh jańa ǵylymı ortalyq qurylyp, olar osy zamanǵy ǵylymnyń jetistikterin onan ári damytý isimen shuǵyldanatyn bolady. Sondaı-aq, 2020 jylǵa deıingi ǵylymı tehnologııalyq damýdyń salaaralyq josparyn ázirleý jónindegi Elbasynyń tapsyrmasy bizdiń memleketimizdiń bolashaǵyn oılaǵandyqtyń bir belgisi ekeni anyq. Saýatty saýda saıasaty ekonomıkanyń básekege qabilettiligin arttyrý máselesin kózdep otyr. Sheteldik ınvestısııalar tartý arqyly Qazaqstannyń ındýstrııaldy memleketke aınalýyn qamtamasyz etý ulttyq strategııanyń negizgi ári mańyzdy bir baǵyty bolyp qala beredi. Elbasy óziniń Joldaýynda adam eldiń basty baılyǵy ekendigin aıta kelip, bıylǵy Joldaýynda da bilim berý, densaýlyq saqtaý, ómir sapasyn jaqsartý jáne áleýmettik qorǵaý júıelerin onan ári jetildirýdiń jańa mindetterin alǵa tartty. Ásirese, jumyssyzdyq deńgeıin azaıtý, ómir sapasy men deńgeıin jaqsartý, el halqynyń sanyn 2020 jyly 10 paıyzǵa ósirý úshin memlekettiń barlyq qajetti jaǵdaılardy jasaıtyndyǵy kóńilge qýanysh uıalatady. Sonymen birge, quqyqtyq reformany jetildirý máselesi jurtshylyqty eleń etkizdi. О́ıtkeni, adamnyń quqyn qorǵaý máselesinde áli de júıeni jetildirýdiń kóptegen ózekti máseleleri bar eken­digi ras. Ásirese, elimizdiń zańdaryn izgilendirip, olardyń sapasyn arttyrý qajettigin Elbasy erekshe atap kórsetti. Sóıtip, jańa quqyq qorǵaý júıesi jasalatyndyǵy árbir qazaqstandyqtardyń kóńilinen shyqqandyǵy taǵy da anyq. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev óziniń týǵan halqyn aldaǵy on jyldyń belesine jeteleıdi. On jyldyń mindetteri de aıqyn! On jyldyń baǵdarlamasy jáne de neniń qashan qalaı jasalatyndyǵy taǵy da anyq. Elbasynyń bıylǵy Joldaýyn on jyldyń oıly belesi deýge ábden bolady. Ásirese, ishki saıası turaqtylyqty saqtaý on jyldyń belgilenip otyrǵan mindetterin júzege asyrýdyń alǵysharty bolyp tabylady. Táýelsizdigimizdiń on toǵyz jylǵy tarıhynda el birliginiń, el ty­nysh­tyǵynyń qasıeti men mańyzdylyǵyna árqaısy­myzdyń kózimiz jetkendeı bolsa kerek. “Eliń tynysh bolsa, óziń de tynysh bolarsyń”, – degen qazaqy qaǵıdaǵa súıener bolsaq, halqymyzdyń birligi men yntymaǵy Qazaqstandy mekendep otyrǵan árbir ult pen ulystardyń búgingideı alańsyz ári baqýatty ómir súrýiniń alǵysharty, altyn ózegi ekendigi daý týdyrmaıtyn másele. Nursultan Ábishuly Nazarbaev tabysqa jetýdiń tórt qaǵıdatyn bas­shy­lyqqa alýdyń mindetin alǵa tartty. Elbasynyń aıtyp otyrǵan osy bir tórt qaǵıdaty elim dep soqqan ár jú­rek­ti dir etkizgendigi de anyq. Bizdiń eń basty qundylyǵymyz – Otanymyz ben Táýelsiz Qazaqstan ekendigin aıtqan Elbasynyń osy bir aýyz sózine ár qazaq balasy jáne de árbir qazaq­stan­dyq júginýge mindetti ǵoı dep oılaımyn. Biz­diń óz tirshiligimizde Otanymyzdan basqa qymbat ne nárse bolýy kerek?! Otannan asqan baılyq, Otannan asqan dáýlet, Otannan asqan baqyt joq ekendigin uǵyna bilgenimiz abzal. Endeshe, bárimiz bolyp óz Otanymyzdy, sol Otanymyzdyń táýelsizdigin saqtaý isine qyzmet etýge tıistimiz. Endigi arada Otanymyzdyń abyroıyn túsirer­lik­teı, táýelsizdigimizdiń irgesin shaıqaltatyndaı bos áńgimeler men negizsiz áreketterge jol bermeýge mindettimiz. Bul ult aldyndaǵy, urpaq aldyndaǵy paryzymyz ben qaryzymyz bolýy kerek. Tirshilik úshin jantalasyp jatqan álem kóshinen qalyp qoımaýdyń jaıyn oılaǵan Elbasynyń alǵa tartyp otyrǵan oıly on jylynyń mindetterin oryndaýdy árqaısymyz óz Otanymyzdyń aldyndaǵy óteýge tıisti azamattyq paryzymyzdaı qabyldanǵany jón. Otan úshin, táýelsiz Qazaqstan úshin bizdiń bárimiz de jaýaptymyz! Kókshetaý. BUL JOLDAÝ – JAŃA KEZEŃNIŃ BASTAÝY Jánibek KÁRIBJANOV, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisi Tóraǵasynyń orynbasary. Búgingi tańda Adamzatty alańdatyp otyrǵan jáıtter az emes. Sonyń biri retinde álemdik qar­jy daǵdarysynyń árbir memleketke, bar­lyq adam balasyna áser etýin aıtar edim. Osyn­daı kúrdeli kezeńde halyqty rýhtandyra­tyn, keleshekke degen úlken senimin ornyqtyra­tyn Prezıdent Joldaýynyń orny da, róli de erekshe. Elge arnalǵan osy Joldaýdyń “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qa­zaq­stannyń jańa múmkindikteri” dep atalýynda da tereń mán, úlken salmaq jatyr. Iаǵnı, bul – táýelsiz memleketimizdiń 2020 jylǵa deıingi damý kezeńin jan-jaqty qamtıtyn strategııalyq jospary. Elbasy Joldaýy jarııa etildi, basty ba­ǵyt­tar men maqsattar aıqyndaldy, endigi mindet – Memleket basshysy júktegen osy tapsyrmalardy oryndaý. On jyldyq merzimdi qamtıtyn mańyz­dy qujattyń mindetterin júzege asyrý Úkimettiń, Parlamenttiń al­dyn­da turǵan jaýapty da aýqymdy isterdiń negizi bolmaq. Qabyldaıtyn zańdarymyzdyń da, halyq bolyp jumyla kóteretin júgimizdiń de arqaýy – osy Joldaý. Álemdik qarjy daǵdarysy esigi­miz­di qaqqanda “Erteńimiz qalaı bolady?” dep qobaljymaǵan adam joq. Memleket bas­shy­la­ry, ǵalymdar, ekonomıster óz joldaryn usyn­dy. Bir el qıyndyqtan qınalmaı shyǵyp jat­sa, endi bir elder durys tańdaý jasaı almaı, qabyldaǵan baǵdarlamalary óz deńgeıinde iske aspaı, qarjy daǵdarysyna tereńdeı túsken­dikten, turǵyndarynyń narazylyǵyna ushyrap otyrǵany da málim. Sol tusta Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazar­baev barlyq jaýapkershilikti ózine alyp, eldiń birinshi kezekte atqaratyn isterin kóregen­dik­pen aıqyndap berdi. Kúrdeli kezeńde, álemdik qar­jy daǵdarysy ekonomıkamyzǵa qaýip tón­dirip turǵan sátte Elbasynyń ustanǵan saıasaty dańǵyl jol boldy. Biz sol jolmen júrdik, Memleket basshysynyń sara joly durys baǵyt bolyp shyqty. Osydan kelip shyǵatyn oı – jyl basynda jarııa etilgen osy Joldaýda kózdelgen maqsattardyń durys ekendigine jáne onyń oryndalatynyna bizdiń senimimiz mol! Qarjy daǵdarysyna qatysty qazir álemde árqalaı pikirsaıystar júrip jatyr, boljamdar aıtylýda. Bizdiń Prezıdentimiz osy Jol­daý­ynda “Qazaqstan qandaı baǵytta damýy kerek? Turaqtylyqqa qol jetkizýdiń joldary qandaı? Áleýmettik salany qalaı qoldaý qajet? Álem­dik qoǵamdastyq aldynda memleketimizdiń bede­lin qalaı arttyrý kerek?” degen sekildi halyq­tyń kókeıinde júrgen máselelerdiń bárine jaýap berdi. Eldi damytýdyń tek bir jyl emes, on jyl boıy qandaı baǵytta júrýi kerektigi jóninde jan-jaqty toqtaldy. Bul Joldaý Qazaqstannyń ishki jáne syrt­qy saıasaty týraly boldy. Biraq saraptap qara­saq, Elbasy sóziniń árbir túıininde áleýmettik baǵytqa tereń mán berý jónindegi negiz bar. El turǵyndarynyń turmysyn jaqsartý basty másele retinde qoıyldy. Ekonomıkanyń damýy ári qaraı da Qazaqstan azamattarynyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalatyn bolady. Bıylǵy sáýirdiń 1-inen bastap bıýdjettik uıymdar qyzmetkerleriniń jalaqysy men joǵary oqý oryndary stýdentteriniń shákir­t­aqy­sy 25 paıyzǵa ósetin boldy. Bul jańa­lyq­ty halqymyz qýana qabyl aldy. Elbasy mun­daı qadamǵa ótken jylǵy  el ekonomıkasynyń resessııadan ótip, tyǵyryqtan shyǵýynyń aıqyn belgisi ekenin, ósiminiń oń dınamıka kórsetkendikten baryp otyrǵanymyzdy aıtty. Soǵys ardagerleriniń áleýmettik jaǵdaıyn kóterý maqsatynda qarastyrylǵan ıgilikter respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterde az emes. Soǵan qosymsha Elbasynyń osy jolǵy aıtqany – el qarajatynan birjolǵy kómek retinde 65 myń teńge tólenetin boldy. Bul búgin­gi saltanat quryp turǵan beıbit ómirdi qam­tamasyz etken, oq pen ot keship júrip, qany­men, janymen Otandy qorǵaǵan ardaqty ardagerlerimizge Uly Jeńistiń 65 jyldyǵyna oraı jasalǵan memlekettik qamqorlyq dep bilemin. Budan bólek Elbasy óz sózinde soǵysqa qatysýshylarǵa teńestirilgen tulǵalarǵa, soǵys ardagerleriniń zaıyptaryna, soǵysta qaza bolǵan maıdangerlerdiń jubaılaryna, soǵys múgedekteriniń qosaqtaryna, soǵys jyldary tylda eńbek etkenderge de materıaldyq qol­daý­lar kórsetiletinin jetkizdi. Uly Otan soǵy­syna qatysýshylar men múgedekterine jeńil­dikpen jol júrý úshin 383 mln. teńge bólinip otyrǵanyn jarııa etti. Biz muny, árıne, aǵa urpaq ókilderine degen erekshe qurmet dep túsinemiz. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev eldiń ınvestısııalyq áleýetin arttyrý týraly arnaıy toqtaldy. Bul jerde 160-tan astam jobany júzege asyrý jóninde áńgime qozǵalyp otyr. Ol eldiń IJО́-niń 40 paıyzynan astamyn quraıtynyn, taıaý úsh jylda 200 myńnan astam jańa jumys oryndaryn ashýǵa múmkindik jasaıtynyn málim etti. El turǵyndarynyń 46 paıyzdan astamy aýyldyq jerlerde turady. Olar Jer-ananyń baılyǵy arqyly kún kórip, bala-shaǵasyn asyrap, qoǵamnyń damýyna, halqymyzdyń ulttyq qadir-qasıeti saqtalýyna úles qosyp otyr. Alaıda, aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek ónimdiligi tómen jaǵdaıda qalyp keledi. Elimizdiń IJО́-niń 6,1 paıyzyn ǵana quraıdy. Mundaı kórsetkish kóleminiń aýyldaǵy aǵaıynnyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa múmkindigi jete me? Másele osynda bolyp tur. Elbasy óz sózinde 2014 jylǵa qaraı agroónerkásiptik keshende ónimdilikti kem degende eki ese arttyrý bizdiń basty mindetterimizdiń biri ekenin aıtty. Sol arqyly aýylda turatyn halyqtyń ómirlik deńgeıin kótere alamyz. Aýyl men onyń turǵyndarynyń jaǵdaıyn jaqsartý úshin aýyl sharýashylyǵy taýarlary­nyń sapasyn arttyrý, jańa qural-jabdyqtar men jańa tehnologııalardy engizý, álemdik tá­jirıbeni paıdalaný mindeti alǵa qoıylyp otyr. Sonymen qatar, búgingi tańda ónimdilikti úste­me­leý úshin topyraqtyń qunarlylyǵyn art­tyrý, ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý óte mańyzdy. Búgingi tańda aýyl sharýashylyǵy óniminiń ónimdiligin arttyrý, uqsata bilip sapaly óńdeý ózekti másele bolyp otyr. О́ńdelgen kezde aýyl sharýashylyǵy óniminiń bastapqydaǵy baǵasy eki-úsh ese ósedi. Dıqandardyń mańdaı terin tógip ósirgen ónimin tıimdi jolmen ótkizý, satý júıesin jolǵa qoısaq, utarymyz kóp. Osy baǵytta jasalatyn qyrýar ister tur. Elbasy osynyń barlyǵyn bir sózben aıtyp túsindirdi. Ekinshiden, Prezıdent azyq-túlik qaýipsizdigine basa mán berip otyr. Eldi sapaly ári qaýipsiz azyq-túlikpen qamtamasyz etip, turǵynda­ry­myz­dyń tolyq suranysyn óteý qajet. Úshin­shi­den, otandyq aýyl sharýashylyǵy ónimderin shet­elge shyǵarýdyń pármenin arttyrý min­deti qoıyldy. Osyndaı bir júıe qalyptasqan bolsa, ótken jylǵydaı, ıaǵnı mol ónim bergen as­tyq­ty qaıda ótkizeri­miz­di bilmeı, áýre-sar­sańǵa túsetindeı jaǵ­daı bolmas edi. Qandaı ónim óndirsek te, ózimizdi qamtyp, óńdeý jumystaryn júıeli júrgizip, artyq ónimdi eksportqa shyǵarýǵa daıyn bolýymyz kerek. Kelesi bir másele – shaǵyn jáne orta kásip­ker­likti damytý. Elbasy óz Joldaýynda Úki­met­ke 2011 jyly kásipkerlerdiń qyzmetpen aı­nalysýyna ruqsat beriletin qujattardy júr­gizýge baılanysty operasııalyq shyǵyndardy 30 paıyzǵa, al 2015 jyly taǵy da 30 paıyzǵa qys­qartýdy tapsyrdy. Osynyń barlyǵy sha­ǵyn kásipkerliktiń shyn máninde damýyna jol ashady. Elbasy atalǵan salany damytý úshin bir­qa­tar elderdiń tájirıbelerine súıenip, ózimizdiń erekshelikterimizdi eskere otyryp, ındýstrııa­lyq parkter qurý qajettigi jaıly paıymdy oı aıtty. Qyzmetin jańa bastaǵysy kelgen ká­sipker úshin jer alýǵa, qajetti kommýnıka­sııa­lyq júıelerge, jol tartýǵa, elektr jelisine qo­sylýǵa kóp ýaqyty ketedi. Sondyqtan ındýs­trııalyq parkter kommýnıkasııalyq júıemen qamtylýy kerek. Shyǵys Qazaqstan oblysynda qyzmette júrgenimde biz bul máseleni, ıaǵnı bıznesti da­mytý aımaǵyn quryp, jumys isteý tájirıbesin qolǵa alǵan edik. О́kinishke qaraı, qarjy daǵ­da­rysyna baılanysty ol bastama toqtap qal­dy. Qazir ındýstrııalyq parkter qurýǵa múm­kindik bar. Elimizdiń barlyq óńirinde sol aı­maq­tyń erekshelikterine oraı júzege asyrylýy tıis dep esepteımin. Eger 2006 jylǵy halyqqa arnaǵan Jol­daýynda Qazaqstannyń básekege qabiletti 50 eldiń qataryna ený kerektigi aıtylsa, bul joly 2020 jylǵa deıin Qazaqstan eń qolaıly bız­nes­ti damytýǵa barlyq jaǵdaıdy jasaǵan 50 el­diń qataryna enýi kerek ekenin jarııa etti. Ol úshin osy salanyń damýyna jol ashý, memleket tarapynan qoldaý kórsetý, qarjylyq júıeniń ornyqty jumys isteýin qamtamasyz etý, zań­dar­dy rettep, senimdi quqyqtyq ortany qalyp­tas­tyrý qajet ekeni aıtylyp, Úkimetke naqty tapsyrmalar berildi. Elbasy bilim berý salasynda atqarylýǵa tıisti birinshi kezektegi máselelerdi ashyp berdi. Iаǵnı, mektepke deıingi baldyrǵandardy tolyq qamtý úshin elimizde tuńǵysh ret “Balapan” baǵ­darlamasy qabyldanbaq. Osy arnaıy baǵdarla­many Úkimettiń ákimdermen birge daıyndap, ús­timizdegi jyldyń birinshi jartyjyldyǵynan bastap júzege asyrýy jóninde tapsyrma berildi. Kásiptik-tehnıkalyq bilim berý salasy el ekonomıkasynyq suranystaryna sáıkes mamandardy tárbıelep shyǵarýy qajet. О́tken jyly naýryzdyń 27-sinde osyǵan oraı Máji­liste “Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy tehnıka­lyq jáne kásiptik bilim berýdiń Memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrýdy zańnamalyq turǵydan qamtamasyz etý týraly” parlamenttik tyńdaý bolyp ótti. Kóterilgen másele tóńire­ginde depýtattyq korpýstyń usynystary Úkimetke joldandy. О́kinishke qaraı, elimizde jumyssyzdyq bar, sonymen qatar, mamandardy qajet etip otyrǵan jumys oryndary da bar ekeni anyq. Orta býyndaǵy qajetti mamandar­dy daıarlaý  – ózekti máseleniń biri. Prezıdent osy jáıtterdi ashyp aıtty. Biz endi osyǵan basa nazar aýdarýymyz kerek. Elimizdiń joǵary oqý oryndary álemdik ýnıversıtetterdiń deńgeıine jetýi tıis ekeni óte oryndy aıtyldy. Jáne de bilim men ǵy­lym salasyn jańa zaman talaptaryna saı ret­teý úshin bıylǵy jyldyń birinshi toqsanynda-aq Parlamentke zań jobasyn usyný jóninde Úkimettiń aldyna mindetteme qoıyldy. Qazir Májilis qabyrǵasynda “Bilim tý­raly” Zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” jańa zań jobasy qaralyp ja­tyr. Joldaýǵa oraı jańa tolyqtyrýlar en­gi­zilip, zaman talabyna jaýap beretin zań bolyp shyǵýy kerek. Bilim men ǵylymdy bir-birinen ajyratýǵa bolmaıdy. Sondyqtan ǵylym sa­la­syn órkendetýge, onyń zańdyq negizin ny­ǵaıtýǵa basa mán berilýi qajet dep esepteımin. Elbasy ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdar­la­ma tóńireginde keleli oılar aıtyp, bul salaǵa jańa kózqaras kerek ekenin eskertti. Baǵdarla­ma­ny daıyndaǵan kezde basty ustanǵan qaǵıda – bul qujattyń burynǵy qabyldanǵan nus­qa­la­ryna sáıkes bolmaıtyny anyqtaldy. О́ıt­keni, álemdik qarjy daǵdarysy ekonomıkany qurýdy, tipti oılaý, maqsat qoıý júıemizdiń ózin ózgertý qajettigin dáleldep berdi. Qarjy daǵdarysy ıpotekadan bastaldy desek te, kóptegen elderdiń qarjy, bank júıesindegi oryn alǵan qatelikterdiń te saldaryn esepten shyǵarýǵa bolmaıdy. Osyny eskersek, bizdiń elge ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlama jasaý ońaıǵa soqqan joq. Keleshek ýaqytta qandaı qarjy júıesin qurýymyz kerek, onyń qan­daı tásilderi tıimdi bolady? Sonyń bar­ly­ǵyn saraptap, keshendi baǵdarlamany júzege asy­ra bilsek, elimizdiń turaqty damýyna qol jetkizemiz. О́ıtkeni, bizdiń elde ár túrli qarjylyq sekiristerge tótep bere alatyn júıe bolýy qajet. Aldymyzdaǵy mindetterdiń biri qarjy, eko­nomıka júıelerinde memlekettik retteý men naryq zańdylyqtarynyń ara salmaǵyn tabýy­myz kerek. Kezinde Japonııa naryq ekono­mı­kasyna kóshkende osy máseleni sheship alýǵa basa mán berdi. Álemdik tájirıbe bar, sony jańa zamanǵa laıyqty túrde iske asyra bilýimiz kerek. Jýyrda el Prezıdenti bank jetekshile­rine tek ózderine qatysty qyzmetpen aınaly­sýy tıis ekenin aıtty. Iаǵnı, qarjyǵa qatysy bar dep bankterge saqtandyrý, sol sııaqty bas­qa salalardyń qyzmetimen aınalyspaýy tıis jáne qosalqy qurylymdary bolmaýy kerek eke­nin eskertti. Jalpy, árbir qurylym ózine tán ispen aınalyssa, nátıje joǵary deńgeıde bolmaq. Sońǵy kezderi tabıǵı monopolııalardy retteýge qatysty másele bizdiń qoǵamda jıi kóte­rilip júr. О́ıtkeni, bul – búkil halyqqa tikeleı qatysty sala. Búgingi tańda tarıfterdi ret­teýde Úkimet tikeleı qatysyp, baǵanyń yryq­syz ósip ketýine jol bermeýi kerek. My­saly, qazirgi ýaqytta Úkimet janarmaıdyń baǵasyn retteýge kiristi. Sol sekildi tarıfterdi bir júıege keltirýdi qolǵa aldy. Osy oraıda baǵalardy, tarıfterdi retteý máselesine de baıyppen qaraǵan jón. Alynǵan sheshimder bıznestiń aıaǵyna tusaý bolmaýy kerek. Sondyqtan sheshilýge tıisti máseleler jeterlik. Elbasy ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamany salaaralyq balans jasaý kerek­tigin aıtty. Bul qujat ındıkatıvti jospar­lardy jasaýǵa negiz bolady, ınvestısııanyń baǵyttaryn belgileıdi. Memlekette iske asatyn jobalar, shyǵarylatyn ónimder kólemi ózimizge jetkilikti jáne eksportqa shyǵarýǵa múmkindik barda ǵana qolǵa alynýy kerek. Buǵan qatysty da tájirıbe bar. О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary Keńes Odaǵynyń ǵalymdary osyndaı tájirıbeni usynǵanmen, ol kezinde durys paıdalanylmady. Qazir ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdar­lamany iske asyrýǵa el bolyp kóp kúsh-jiger jum­saýymyz kerek. Belgili bir mekemeler neme­se jaýapty adamdar oryndaıdy dep qarap otyrýǵa bolmaıdy. Bárimiz osy maqsatta jumylýymyz qajet. Bul iste “Jumyla kótergen júk jeńil” degen halyqtyq qaǵıdany basshy­lyqqa alǵan durys. Eldiń álem aldyndaǵy abyroıyn arttyrýǵa qatysty Memleket basshysy syndarly oı­lary­men bólisti. Qazaqstannyń EQYU-ǵa tór­aǵalyǵy  álem halyqtarynyń órkendeýi  men qaýipsizdigin  damytýǵa baǵyttalatynyn aıtty. El aldynda úlken jaýapkershilik turǵanyna basa toqtalyp ótti. Qazaqstandaǵy yntymaq, álemdegi beıbitshilik pen qaýipsizdik máseleleri jaıly tereń tolǵandy. Qaı el de jeke-dara ómir súrmeıtini belgili. Qazaqstan da álemniń kóptegen elderimen yn­ty­maqtastyq baılanys ornatty. Sonyń ishinde tıimdi saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynasty órkendetý maqsatynda Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs bir Kedendik odaqqa birigip otyr. Bul qadam da Elbasynyń kóregendik saıasaty ekeni anyq. Biz shetel ónimderi basyp ketedi degen úreıden aýlaq bolýymyz kerek. О́ıtkeni, bar­lyq elge de básekege qabiletti, sapasy joǵary, baǵasy qymbat emes, alǵan ónimine laıyqty taýar­lar qajet. Al basqa elderdiń taýarlary­men sapasy jaǵynan da, baǵasy jaǵynan da básekege túsý bizdiń eldiń taýar óndirýshilerin jańasha jumys isteýge, bylaısha aıtqanda, ósip-jetilýine baǵyttaıdy. Biraq alǵashqy kezde ósip kele jatqan kásipkerlikti memleket tarapynan qorǵaý jáne qoldaý da qajet. Elbasy Joldaýyna sáıkes Úkimet taıaý kúnderi jedel qarqynmen jumys istep, aldaǵy on jyl ishinde, sonymen qatar, bes jyldyqtar arasynda qandaı mańyzdy ister atqarylýy kerek ekenin elep-ekshep, naqty baǵdarlamalar daıyndap, ony oryndaýdyń joldaryn bekitedi degen senimim bar. О́ıtkeni, Prezıdent Joldaýynda aıqyndalǵan baǵdarlardyń oryndalýy da qatań baqylaýda bolatyny osy joly erekshe aıtyldy. Bul eldi damytýdaǵy naqty isterdiń júzege asýyna alyp keletin birden-bir jol ekeni anyq. Úkimet jyl saıyn eldiń damý josparyn, úsh jyldyq respýblıkalyq bıýdjet josparyn daıyndap, Parlamentke usynady. Endigi jerde úsh jyldyq bıýdjet josparlary osy on jyl kezeńdi qamtıtyn Elbasy Joldaýynyń negizinde daıyndalatyn bolady. Qoǵamdy alǵa bastyratyn oń ózerister jasaý úshin Parlament aldyna da jańa mindetter qoıyldy. О́tken jyly daǵdarysqa qarsy is-sharalardy atqarýǵa negiz bolatyn zańdar qabyldandy. Endi daǵdarystan keıingi ýaqytta el damýy úshin kerek zańdardy qabyldaý min­deti tur. Ol úshin depýtattyq korpýs elge qajet­ti, qoǵamǵa tez kirigip, jumys istep ketetin mańyzdy zańdardy sapaly da der kezinde qa­byl­daýy qajet. Onyń ishinde elimizde ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamanyń júzege asýyna qoldaý jasaıtyn zańdar bolmaq. Memlekettik basqarý, bıýdjet júıesi, qarjy sektoryn retteý, bankter týraly zańdarǵa óz­ge­rister engizý, aksıonerlik qoǵamdar týraly, energııa únemdeý, aýyl sharýashylyǵynyń júıe­sine qatysty jáne basqa da zańnamalyq akti­lerdi qabyldaý – depýtattar mindeti. Úkimet taıaý ýaqytta jańa Joldaýǵa sáıkes zań jobalaryn usynady degen oıdamyz. Parla­ment­shiler Qazaqstannyń keleshegin aıqyn­daı­tyn zańdardyń ómirge kelýine atsalysatyny anyq. Elbasy óziniń Joldaýynda elimizdegi bılik partııasyna qaratyp, biz búkil qoǵamdy, par­tııanyń barlyq múshelerin aldaǵy onjyldyq mindetterin túsindirý men iske asyrýǵa jumyl­dyryp, is júzinde bul jumysqa jetekshilik etetin jáne ony óziniń baǵdarlamasy jasaıtyn “Nur Otan” partııasynyń múshelerine úlken úmit artamyz, dedi. Sóıtip, ózi Tóraǵasy bolyp tabylatyn saıası qurylymǵa senim bildirdi. Biz de osy senim údesinen shyǵý jolynda qoly­myzdan kelgenniń bárin jasaýǵa tıispiz. Memleket basshysy jańa onjyldyqta biz­ge demokratııalyq memlekettegi quqyq qorǵaý qyzmetiniń joǵary halyqaralyq  standart­ta­ry­na sáıkes keletin jańa qu­qyq qorǵaý júıesi qajet ekenin erekshe atap ótti. Osy oraıda Prezıdent Ákimshiligine, Úkimetke, Joǵarǵy Sotqa, quqyq qorǵaý or­gandaryna quqyqtyq keńistikti jetildirý boıynsha júıelik jumysqa shuǵyl kirisýdi tapsyrdy. Osyǵan baılanysty quqyq qor­ǵaý júıelerin reformalaý jónindegi zańdar jo­balary Parlamentke jaqyn arada engizilýi qajet. Eń bastysy, Qazaqstannyń aldynda el eko­no­mıkasynyń turaqty damýyna qol jetkizý maq­saty tur. Ekonomıkasyn bir qalypty saqtaǵan eldiń halqy da senimdi bolady. О́rkenıetke qol jetkizgen elder sekildi Qazaqstan da turaq­ty­ly­ǵy qalyptasqan memleketke aınalýy tıis. Bul Joldaý jańa kezeńniń bastaýy boldy. О́tkendi saraptap, búgingi jetistigimizdi baǵalap, aldaǵy el bolyp atqaratyn keleli isterge kóz sholyp otyrmyz. Elbasy Joldaýynan túıgen oıymyz osyndaı. О́RKENDI ISTER — О́ŃIRLIK DAMÝ BASTAÝY Nurjan ÁShIMBETOV, Petropavl qalasynyń ákimi. Elbasy N.Nazarbaevtyń bıyl­ǵy Joldaýyn Petropavl qalasy­nyń turǵyndary da qanaǵat sezim­men qarsy alyp, óz qoldaýlaryn bildirýde. Men shahardyń  shaǵyn aýdandarynda ótip jatqan esepti kezdesýlerimdi osynaý tarıhı qu­jat­tan bastap, jıynǵa qatysýshy­lardyń úlken qyzyǵýshylyqpen ún qosýynyń kýási bolyp júrmin. Muhıttyń arǵy jaǵynan bas­tal­ǵan qarjy daǵdarysy kezinde kóbimizdiń tuıyqqa tirelgendeı kúı keshkenimiz ras. Áleýeti kúshti degen memleketterdiń ekonomıkasy tura­lap qalǵan sátte biz esimizdi tez jı­dyq. Jasampazdyqqa jumyla kirisip, ekonomıkamyz serpindi damı tústi. Munyń bári tuńǵysh Pre­zıdentimizdiń jahandyq qıyn­dyqty aldyn ala boljap, naqty sharalar qoldana bilýiniń arqasy. Osylaısha, jańa onjyldyǵymyzda da eńsemiz kóterilip, ál-aýqatymyz, turmys-tirshiligimiz jaqsardy. Jetken jetistikterimizdi álem jurty moıyndady. BUU-nyń óziniń 2009 jylǵy baıandamasynda Qazaq­standy adam áleýetiniń joǵary deńgeıli elder qataryna jatqyzýy — sonyń aıqyn dáleli. Qazaqstannyń aldaǵy múm­kin­dikteri, alǵa qoıyp otyrǵan asý­la­ry budan da zor. Ony Elbasy óz Joldaýynda jan-jaqty aıtyp berdi. 2020 jylǵa deıingi damý  strategııasyn belgilegende durys sheshimder qabyldaýdyń mańyzy zor ekenin erekshe atap kórsetti. Joldaýda jańalyqtar kóp-aq. Solardyń ishinde  óńirlik damý re­formalaryn usyný arqyly árta­rap­tandyrýǵa qol jetkizý mindeti kún tártibine erekshe qoıylyp otyrǵanyn atap ótken jón. Soǵan oraı, máselen, soltústikte agrar­lyq ındýstrııaǵa basymdyq berý, AО́K-ni damytý aıryqsha mańyzdy. ÁKK-ni jergilikti atqarýshy or­gan­dar qaramaǵyna berý is júzinde bıznesti órkendetýge yqpal eteri daýsyz. Búginde ekonomıkany ártarap­tan­dyrmaı bolmaıdy. Bul – ómir talaby. Onsyz is alǵa baspaıdy. Álemniń básekege qabiletti elý eliniń qataryna enýdiń týra joly – osy. Prezıdent el damýynyń jańa múmkindikteri ındýstrııalyq damýda jatqanyn aıta kelip, onyń negizgi úsh baǵytyn aıqyndap berdi. Negizgi salmaq eńbek ónimdiliginiń artýyna túsetinin qadap aıtty. Shynynda da solaı. Prezıdenttiń bul tapsyrmalary Petropavldaǵy  aýyr ónerkásip salasyn órken­de­týdi qamtamasyz etýge keń múm­kin­dikter bereri sózsiz. Byltyr bul ba­ǵyttaǵy kásiporyndar 13,2 mıl­lıard teńgeniń ónimderin shyǵardy. Bul 2008 jylmen salystyrǵanda 1,3 ese kóp. “ZIKSTO” AQ  ótken jyly 230 vagon qurastyrsa, bıyl­ǵy mejesi – 400. “Munaımash” zaýytynda  óndiris kólemi 1,3 ese ósip, 1,5 mıllıard teńgeni qurady. Mine, istiń kózin tapqandar osy zamanǵy tehnologııalardy óndiriske engize otyryp, eńbek ónimdiligin arttyra bildi. Jasyratyny joq, bul kórsetkish boıynsha elimiz áli de artta qalyp keledi. Qazaqstanda bir qyzmetker jylyna 17 myń dollardyń ónimin óndirse, damyǵan elderde  5 eseden asyp túsedi eken. Nursultan Ábishulynyń tapsyrma­sy­men Úkimettiń jedel ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq damýdyń mem­le­kettik baǵdarlamasyn jasaýy  alda atqarylatyn is-qımyl jos­parymyzdyń qanshalyqty mańyz­dy ekenin ańǵartsa kerek. Joldaýda qamtylǵan máseleler jetip artylady. Árqaısysy jeke áńgime taqyryby dese de bolady. Men keıbirine ǵana toqtalyp óttim. Eń bastysy, kemel bolashaǵy­myzdyń jarqyn betterin aıqyndap bergen Joldaý soltústikqazaq­stan­dyqtardyń da eren eńbek qulshynysyn týdyryp otyr. Soltústik Qazaqstan oblysy. HALYQQA TÚSINDIRÝGE SALMAQTY KО́ZQARAS Memleket basshysynyń Joldaýyn halyqqa túsindirý jónindegi aqparattyq-nasıhattyq jumystardy uıymdastyrý boıynsha “Nur Otan” HDP osy sharalardy talqylaý úshin “Elbasy Joldaýy: jańa tapsyrmalar men basymdyqtar” taqyrybynda semınar-jınalys ótkizdi. 1 aqpan kúni Astana qalasynda partııanyń aımaqtyq fılıaldary tóraǵalarynyń ıdeologııa másele­le­ri jónindegi orynbasarlarynyń qatysýymen “Elbasy Joldaýy: jańa tapsyrmalar men basym­dyq­tar” taqyrybynda respýblıkalyq ıdeologııalyq semınar-jınalys  ótti. Osy is-shara aımaqtarda asa sa­pa­ly jáne tereńdetilgen túsindirme jumysyn uıymdastyrý úshin Elba­sy Joldaýy shyqqannan keıin bir­den ótkizildi. Onda Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Prezıdenti N.Na­zar­baevtyń 29 qańtardaǵy “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múm­kindikteri” taqyrybyndaǵy Qazaq­stan halqyna Joldaýyn túsindirý jáne júzege asyrý jóninde par­tııa­nyń aqparattyq-nasıhattyq áre­ke­tiniń negizgi baǵyttary talqylandy. Túsindirme jumysynyń uıymdas­ty­rylýyndaǵy negizgi ádistemelik qadamdar jóninde sóz qozǵalyp, bastaýysh partııa uıymdarymen ju­mys isteýdiń negizgi baǵyttary qurylatyn boldy. Semınar-jınalys partııa hat­shysy  E.Qarınniń tóraǵalyq etýi­men ótti. Ol óz sózinde “Jańa on­jyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múm­kin­dikteri” atty Elbasynyń Jol­daýyna strategııalyq sıpat bere­tindigin atap ótti. Ol burynǵydaı damý, ıgilik, ál-aýqat qundylyqtar bazasyna súıenedi. Sonymen birge, partııa hatshysy halyq arasynda Joldaýdy túsindirý qadamyn óz­gertý kerektigi jóninde usynys aıtty. Onyń pikirinshe, maqsatty toptardyń arasynda qarapaıym túsindirýden “ketip”, tereń talqylaýlarǵa den qoıý qajet”. “Egemen-aqparat”. О́ZGERISTI KEZEŃNIŃ BASTAÝLARY Erjan KEZBAEV, “Mataı” sharýa qojalyǵynyń basshysy. Egemen elimizdiń erteńine degen senimdilik sezimin boıymyzǵa uıalatyp kele jatqan Elbasy­myz­dyń Qazaqstan halqyna Joldaýyn jyl saıyn asyǵa kútetinimiz ras. Sebebi, Nursultan Ábishulynyń jyl saıynǵy joldaýlarynda táýelsiz memleketimizdiń bola­shaq­taǵy ekonomıkalyq-áleýmettik damýynyń, saıası turaqtylyǵynyń tuǵyryn bekitýge baǵyttalǵan is-jospary aıqyndalady. Al bul – ár qazaqstandyq úshin óte mańyz­dy. Joldaýlarda aıqyndalǵan ba­ǵyttar men atqarylmaq jumys­tar­dyń merziminde júzege asyp, halqymyzdyń turmys-tirshiligi jaqsara túskenin dáleldep jatý artyq. Joldaýda qamtylǵan is-sha­ralardyń salmaqtylyǵyn osydan ańǵarýǵa bolady. Elbasynyń Qazaqstan halqyna arnaǵan bıylǵy Joldaýyn tele­dı­dardan kórip, el Prezıdentiniń sózi men isi sabaqtas óriletinine tánti bol­dym. Onda aldaǵy onjyl­dyq­ta eli­mizdiń qandaı bıikterdi qalaı baǵyndyratyny jan-jaqty baıan­daldy. Qoǵamdyq ómirdiń ár salasy boıynsha basym baǵyttardy júzege asyrý joldaryn aıqyndaǵan bul qujat elimizdiń daǵdarysty eńserip, erkin damýǵa qadam basqanyn dá­lel­deı tústi. О́tken jyly júzege asyrylǵan “Jol kartasy” baǵ­dar­lamasynyń qaıtarymdy bolǵanyn estidik, el erteńine negizdelgen jańa baǵdarlamalardyń da oń óz­geristerge jetkizetinine   senim­di­miz. Ásirese, aýyl sharýashylyǵyn damytý baǵy­tynda alǵa qoıylyp otyrǵan min­detter aýqymdy. Desek te, qazirgideı Úkimettiń qoldaý jaǵ­daıynda jasalyp jatqan sharýalar ony jú­zege asyrýdyń negizi qa­lan­ǵanyn ańǵartady. Qazirdiń ózinde aýyl sharýashylyǵy ónimderin álemdik standartqa saı óńdeıtin kásip­oryn­dar qatary jyl saıyn kóbeıip ke­ledi. Sondaı-aq, ózimizdi ózimiz azyq-túlikpen qamtamasyz etýdiń sátti qadamdary jasalýda. Iri qalalar mańynda azyq-túlik beldeýin jasaý sonyń bir úlgisi ǵana. Men bas­qaratyn sharýa qoja­ly­ǵynda asyl tuqymdy qyrdyń qy­zyl sıyry, qoı, jylqy  ósi­ri­ledi, egin salamyz. Sharýamyz ja­man emes. Sońǵy jyldary Úkimet  salany damytýǵa qar­jylaı jeńil­dikter jasap otyr. Mundaı qol­daý­dyń alda jalǵa­satynyn estip, qa­nat­tanyp qaldyq. Elbasymyz ustanǵan sara saıa­sattyń arqasynda aýyldyq jerdiń ajary kirip, sharýa adamynyń tur­mysy túzele bastaǵany da shyndyq. Elbasy aıtqandaı, qaı salada da árkim eldikti túsinip ómir súrse, er­teńimiz budan da jarqyn bola­ty­ny­na senim mol. Joldaýdaǵy joba-josparlar, oı-túıinder túsingen adamǵa osyny ańǵartady. Aqtóbe oblysy. BASTY BAILYQ DENSAÝLYQ DESEK... Dámetken IBRAEVA, joǵary sanatty dáriger, “Qurmet” ordeniniń ıegeri. Elimiz egemendikke qol sozǵan betten bastap, táýelsiz jas memleketimizde áleýmettik másele­lerge, sonyń ishinde halqymyz aıtqandaı, basty baılyq – densaýlyq degen qaǵıdaǵa oraı medı­sı­nany damytýǵa erekshe kóńil bólinip keledi. Sonyń aıǵaǵyndaı, Semeıde egemendiktiń eleń- alań shaǵynyń ózinde konsýltasııalyq dıagnos­tıkalyq ortalyq ashyldy. Ile osy ortalyqqa Japonııa sııaqty damyǵan elderden medısınanyń ozyq qural-jabdyqtary kele bastady. Sonyń nátıjesinde qazirde ortalyq  osy óńirdegi birden-bir irgeli emdeý mekemesi bolyp tabylady. Al mundaı ortalyqtyń Semeı atom polıgony­nan zardap shekken aımaqqa qanshalyqty qajet ekeni aıtpasa da túsinikti. Meniń de atalǵan orta­lyqta jumys isteı bastaǵanyma jıyrma jylǵa jýyqtap qaldy. Munyń aldynda elde qyzmet etip keldik. Jalpy, medısına salasynda eńbek ete bastaǵanyma jarty ǵasyrǵa jýyqtap qaldy. О́tken jylǵy táýelsizdik merekesinde táýelsiz mem­lekettiń “Qurmet” ordenimen marapattaldym. Muny men maqtan úshin emes, egemen elde medı­sına salasy qyzmetkerlerine jasalyp jatqan qamqorlyq, qurmettiń bir mysaly retinde tilge tıek etip otyrmyn. Odan ári jalǵastyryp aıtsam, jalaqymyz jyl saıyn óse túsip keledi. Al muny óz basym jalpy qazaqstandyqtarǵa jasalyp otyrǵan qamqorlyq dep túsinemin. О́ıt­keni, biz alańsyz eńbek etsek, densaýlyq saqtaý salasy da ilgerileı túsedi. Elbasy sonyń bir aıǵaǵyndaı, qazaqstandyqtarǵa arnaǵan bıylǵy Joldaýynda elimizde medısına salasyn barynsha damyta otyryp, el halqynyń orta jasyn taıaý jyldarda 72-ge deıin jetkizý mindetin alǵa qoıdy. “Bizde jer de, jer baılyǵy da jetkilikti. Tek halyq sany az. Álemdegi irgeli elge aınalý úshin kóbeıýimiz kerek”, dedi Memleket basshysy. Sonyń bári úshinshi baılyqqa, ıaǵnı halyqtyń densaýlyǵyna baılanysty ekendigi aıtpasa da túsinikti. Adam janynyń arashashysy dep atalatyn biz, dárigerler qaýymy sol úshin kúresetin bolamyz. Semeı.