Keshir bizdi, batyr baba!

О́z basym XVIII ǵasyrdaǵy jońǵarǵa qarsy azattyq soǵysy­nyń tarıhyn bir kisideı zerttep, qazaq hany Abylaı men bas qolbasy Qabanbaı ómirinen «Daraboz» atty qos tomdyq roman jazǵan kisimin. Al ımperııa kezinde sol Abylaıdyń da, Qaban­­baıdyń da atyn atatqyzbaı shek qoıylǵany belgili. Sol Qabanbaıdyń qazir jeti qalada eskertkishi tur. Jeke Qabanbaı ǵana emes, kezinde Abylaı tóńi­re­gine toptasqan basqa da ba­tyrlardyń eskertkishteri ár qalada ornap boldy deýge bolady. Al­dyn ala qor quryp, qarjy toptap, eskertkish soqqan – batyrdyń ur­paqtary.

Men sol batyrlardyń bári­niń derlik mereıtoılaryna qa­ty­syp, sóz sóılep, quttyq­ta­ǵan­ adammyn. Biraq, amal ne, sol qýanyshtarǵa ortaq bolyp júr­sem de, kóńilimde bir nárse­niń orny tolmaı, ózimnen-ózim qorlanyp júrýshi edim. Nege deısiz ǵoı? О́zge batyrlarǵa iz­deý­shi, joqtaýshy bolyp júre­tin jazýshynyń óz babasy Baı­murat batyrǵa búginge deıin bir belgi qoıylmapty ǵoı.

Baımurat – jaı bireý emes, men týyp-ósken tórtýyl taıpa­sy­nyń medet berer urany. Qol­ba­sy Qabanbaımen úzeńgi qa­ǵy­syp, birge soǵysqan áıgili ba­­­tyr­lardyń biri. Attanys, ne­ qor­ǵanys kezinde tórtýyl myń­­­­­dyǵyn bastap, qashanda tý tú­binde tabylǵan kisi. Baımurat ta – kókjal Baraq, batyr Baıan, er Jánibek, Berdiqoja, Oljabaı, Dáýletbaı, Shyńqoja batyrlar sııaqty Abylaıdyń úkilep ustaǵan seterler tobyna kiredi. Mólshermen 1710 jyly týyp, 1785 jyldarda qaıtys bolǵan. Ke­zinde jońǵardan bosaǵan Bar­qytbeldiń teriskeıi men kún­geıine óz ulysyn bastap baryp­ qonystandyrǵan rý kósemi. Súıe­gi Barqytbeldiń kúngeıinde, Shá­ýe­­shekten 50 shaqyrym jer­degi Kú­jibaı ańǵarynda jatyr.

Al osy Baımurat batyrǵa osy ýaqytqa deıin as berilmeı, es­­­kert­kish belgi ornatylmaı, es­ke­rý­siz qalýynyń sebebi ne? Menińshe, onyń sebebin tórtýyl taı­pa­synyń eshkimge uqsamaıtyn aıryq­sha taǵdyrynan, ylǵı da osy rýdyń basyna bult bolyp tóne­tin tarıhtyń tálkeginen izdeý kerek. Ol úshin, amal joq, kóne tarıh betterin az-kem aq­tarýǵa týra keledi.

Shejire boıynsha, toǵyz tań­ba­ly Naımannyń bir tańbasyn ıe­­lengen irgeli taıpanyń biri –­ tór­týyldar. Naıman ishinde: Qa­ra­kereı, Mataı, Sadyr, Tór­týyl tórteýin – báıbishe naıman­dar nemese «tórt Tólegetaı» dep te ataıdy. «Báıbishe naıman» deı­tin sebebi – bular Aqsopy Naı­man­nan qalǵan jalǵyz tuıaq – Belgibaı men Aqsulýdyń tuńǵy­shy Súıinishten taraıdy. Ákeleri Qytaı batyr erte qaıtys bolyp, atalary Tólegetaıdyń baýyrynda óskendikten, «tórt Tólegetaı» atanǵan.

Bulardyń keıingi taǵdyry Tór­týyldyń kórgen túsine, ony atalarynyń qalaı joryǵa­nyna baılanysty órbıdi. Tólege­taıdyń eń kenje nemeresi Tór­týyl atasyna kelip: «Túsimde jan-jaqqa shashyrap ketken qysy­raqtyń úıirin qansha qaıyr­sam da, basyn qosa almaı sharshap jatyp oıandym», depti. Sonda atasy: «Qap, áttegen-aı, urpaǵyń by­ty­rańqy bolady eken-aý», dep qat­ty qynjylǵan eken.

Ne kerek, sol Tólegetaı ata­sy­nyń aıtqany aına-qatesiz kel­di de turdy. Tórtýyl urpaq­tary, shynynda da, qonys jaǵy­nan bytyrańqy bolyp shyq­ty. Bólinip-jarylý kerek bolsa, nysanaǵa aldymen ili­ne­­tinin qaıtersiń. XVIII ǵasyr­da jońǵardan bosaǵan Tar­ba­ǵataı taýynyń kúngeıi men teris­keıinen, bir jaǵy Ertisti boılap, sonaý Altaıǵa deıin Baımurat babamyz qonysty oıyp turyp-aq alǵan eken. Keıin, Reseı men Qytaı qaǵanattary ózara enshi bóliskende, shekara syzyǵy Tar­baǵataıdyń qyr jonynan tar­tylypty da, tórtýyldar eki­ge bólinip qalypty. Orysqa baǵy­nyp, Zaısan, Marqakól óńi­rin mekendegender – «Ertis Tór­týyly» atandy da, Qytaı jaǵynda, Sháýeshek mańynda qalǵandar – «Kúngeı Tórtýyly» degen ataq aldy.

Ásili, tórtýyl taıpasy tórt rýdan turady: Aqbaraq, Aq­bo­lat, Andabaraq, Amanbaraq. She­kara syzyǵy tartylǵanda, Aq­ba­raq tutastaı, Aqbolat jartylaı Qytaıǵa qarap qaldy da, Andabaraq pen Aqbolattyń ta­ǵy bir bóligi Ertis boıynda qa­la berdi. Sonda, Amanbaraq qaı­da deısiz ǵoı? «Aqtaban shu­byryndy» kezinde naıman rýlary Altaı men Tarbaǵataıdy tastap, Arqa óńirine aýyp bardy emes pe? Keıin tórtýyldar óz jerine oralǵanda, Amanbaraqtar elge qaıtpaı, sol jaqta qalyp qoıady. Qazir olar Arǵyn ishinde tórtýyl atymen Súıindiktiń bir atasy sanalyp júr.

Qytaıǵa qaraǵan kúngeı tór­t­ýyldyń kórmegen qorlyǵy, tart­­­paǵan jábir-japasy joq deý­ge bolady. Baıaǵy Abylaı, Qa­banbaı zamanynda (1760 jyldar) jońǵardan bosaǵan Qulys­taı óńirinen qonys alǵan tór­týyldar Baımurat batyrdyń bas­taýynda jergilikti Qytaı óki­metine tıisti alman-salyǵyn tólep, beıbit jaǵdaıda turyp jatqan-dy. Keıin, qazaqtyń soryna qaraı, 1864 jyldar Qy­­taıdyń birneshe qalasynda «Dún­gender kóterilisi» degen bir pále burq ete qaldy. Gansý, Shyń­haı ólkelerin jaılaǵan on mıllıondaı dúngen mıl­lıard qytaıǵa jon kórsetip, oqta-tekte osylaı Gadaýat soǵysyn jarııalap turatyn ádeti bar. Mu­sylmannyń aq týyn kóterip kelgen soń, zııanynan basqa paıdasy joq sol kóteriliske qazaq rýlary da qosylyp ketedi. Tipti Báıjigit rýynyń batyrlary Manshyń áskerin túre qýyp, sonaý Manasqa deıin barypty. Alaıda kóp uzamaı dúngender joıylyp, kóterilis basylady da, Manshyń ókimeti bulǵaqqa qatysqan qazaqtardan kek alýǵa kirisedi. Jazalaýshy sherikter ózderinshe býdda uranyn kóterip, Qobyqtaǵy Shaǵan Kegen bastaǵan qal­maqtardy da qarýlandyryp, ózderine qosyp alady.

Qytaı-qalmaq sherikterinen quralǵan jazalaýshy polk eń aldymen kóteriliske qatyspaǵan, malyn semirtip jaılaýdan endi túsip jatqan tórtýyl taıpasyna soqtyǵady. Qarýsyz, beıbit el qorǵanyp úlgere almaıdy. A degende qarsy shapqan Oljabaı, Kempirbaı sekildi batyrlar bir­den oqqa ushady. Sherikter kó­zine kóringen qazaqty jas demeı, kári demeı, er-áıel demeı qy­lyshpen týraı beredi. Esi shyqqan jurt taý-tasqa, orman-toǵaıǵa tyǵylady. «Jaý kep qaldy» degende batysqa qaraı úrke kóshken tórtýyldar shekarany kókteı ótip, Qatynsýǵa kelip panalaıdy. Biraq jazalaý­shy ásker qazaq kóshiniń qyr sońynan qalmaıdy. 1864 jyly qyrkúıek aıynda túndeletip qýyp jetken jendetter alańsyz tańǵy uıqyda jatqan bosqyndardy oqqa baılap, tiri qalǵandaryn naızamen shanshyp, qylyshpen týrap shyǵady... Ne kerek, osy qandy qasapta tórtýyldyń ár rýynan úsh myńdaı tútin harap bolady. Bul – jaı el aýzyndaǵy áńgime emes, orys qujattarynda saqtalǵan belgili oqıǵa. Sol kúnderi Aıagózdegi Sergıopol qamalynyń bastyǵy Nıýhalov Semeı gýbernatoryna tótenshe málimet-hat joldaıdy. Sol hatta: Úrijar men Baqty beketi arasynda sumdyq qyrǵyn bolǵanyn, qytaı sherikteri Qatynsýdyń boıynda óz elinen qashyp ótken myńdaǵan adamdy qanǵa bóktirip qyryp salǵanyn habarlaıdy da, qazir adam etin jegen ıtter qutyryp, ári-beri ótken júrginshige shabatynyn aıtady. О́likterdiń múńkigen ıisinen aýrý taralý qaýpin eskertip, máıitterdi jınap kómýge, qu­tyrǵan ıtterdi atýǵa qosymsha qar­jy, oq-dári suraıdy... Bul sum­dyqtyń el esinde qalǵany sonsha, Muqanshy selosynan 25 shaqyrym jerdegi tórtýyldar qyrǵyn tapqan Qatynsýdyń boıy qazir de «Oıran» dep atalady...

Jaýgershilikte jan-jaqqa sha­shylyp ketken tórtýyldardy izdep taýyp, basyn qaıta quraý úshin meniń babam Symaıyl záńgi men Kerimbaı úkirdaıǵa on jyldaı ýaqyt kerek bolypty. Keıbir usaq rýlar múlde joıylyp, on shaqty ǵana úı qalǵan. El úrikkende taıpa kósemi Symaıyl záńgi Qaıyńbaı jáne Esim atty eki ulynan kóz jazyp qalǵanda, basqalarǵa ne sorym?! Záńgi óz­ balalaryn izdeı júrip, at jeter jerdegi jetim bala, jesir áıelge deıin túgel jınaǵan eken. Qyrǵynnan aman qalǵan, ata jaǵynan jaqyn birneshe sha­ńy­raqty biriktirgen. Iz-túzsiz joǵalǵandar qanshama! Sóıtse kóp aýyldar Tarbaǵataıdan qonys aýdarǵan Qyzaılardyń kó­shine ilesip, Ile ýálııatyna ótip ketipti.

Sóıtip atalarynyń kórgen túsine oraı, kúngeı tórtýylynyń byt-shyt bytyraǵan bir kezi osy eken. Áıtkenmen ómir qaıta jalǵasady. 1880 jyldary eki memleket arasyndaǵy shekara bekip, Manshyń ókimeti ózine qarasty qazaqtarǵa saılaý júr­gizgende, tórtýyldardyń sany úsh myń tútinge jetip, bir úkirdaı elge aınalady. Bul kezde joǵalǵan balalarynyń kúıiginen kúrt qartaıyp ketken Symaıyl záńgi «alǵashqy úkirdaı kim bolady?» degende jasy kishi Kerimbaıǵa jol beredi. Al keıin, el irgesi bútindelgende, kúngeıdegi tór­týyldar jeti záńgi (bolys) elge aınalady. Alty záńgi Aqbaraq, bir záńgi Aqbolat.

Budan keıingi oqıǵalar me­niń «Taǵdyr», «Sońǵy kósh», «Tań­ǵajaıyp dúnıe» atty romandarymda baıandalǵandyqtan, bul arada ony qaıtalap jatpaımyn. Endigi áńgime basqa bir kósh jaıynda. Sóıtsek tór­týyl taıpasynyń mańdaıyna jazylǵan «bytyraý» naýqany áli de bitpepti ǵoı... Olaı deıtinimiz, Qytaı shovınısteriniń jan-jaq­ty ezgisine shydamaǵan Sháýeshek tóńiregindegi tórtýyldar 1962 jyly kóktemde irge kóterip, atajurt Qazaqstanǵa túp qopa­ryla kóship ótti. Nebári bir aı­dyń ishinde (10 sáýirden – 1 mamyrǵa deıin) bosyp ótken qazaqtyń sany 200 myńnan asady. Sonyń júz myńnan astamy, sóz joq, tórtýyldar... Kók­temgi kókózek shaqta bir elden ekinshi elge qonys aýdarý ońaı sharýa emes. Bul, árıne, So­vet ókimetimen kúni buryn keli­simge kelip, kóshti aldyn ala daıyndaǵan azamattardyń arqasy. Atajurtqa kóshý ıdeıasyn bastaǵan, qysqasy sol kóshti uıym­dastyrǵan – osynyń aldynda Almatydan oqyp qaıtqan Qab­desh Jumadilov ekenin bul kúnde jurttyń bári biledi.

Jalpy, ult taǵdyrymen ól­shegende, bir mezgilde kóship ótken 200 myńdaı qazaq – Qa­zaqstannyń eńkeıip ketken eń­sesin bir kóterip tastaǵany anyq. Olar shekara boıyndaǵy tórt oblysqa: Shyǵys Qazaqstan, Semeı, Taldy­qorǵan, Almaty oblystaryna bytyraı jaıǵasty. О́ıtkeni ár sovhozǵa 40-50 úı­den bólinýge týra keldi. Eń bas­tysy, ashtyq qursaýynan qa­shyp qutylǵan halyq birden toq­shylyqqa kenelip edi. Ja­ńadan qosylǵan 200 myń halyqty Keńes memleketi shybyn shaqqan qurly elegen joq. Bir aıdyń ishinde eresekterdi túgel jumys­qa ornalastyryp, eki aıdyń ishin­de «Sovet Odaǵynyń azamaty» degen qyp-qyzyl pasport berdi. Demo­graf­tardyń aıtýynsha, sol jyly shekara­dan ótken 200 myń qazaq bul kúnde urpaǵymen mıllıonnan asqan kórinedi. Ony respýblıkadaǵy qazaq sanynyń 40 paıyzdan  70 paıyzǵa kóterilýi­nen-aq kórýge bolady.

Myna bizder elge el qosylyp, ult mereıiniń tasyǵanyna máz boldyq ta, rýlardyń tartqan «zııa­nyna» mán bermeýge tyrystyq. Sóıtsek rýlyq quramnyń bulaı­sha kúrt ózgerýi biraz qıyndyqtar týdyrady eken. Mysaly, bólinip- jarylǵan atalas aǵaıynnyń bir-birine jat bolýy, jastary birin-biri tanymaı, úılengende «jeti ata» zańynyń buzylýy, torqaly toı, topyraqty ólim kezinde bas qosa almaý... Bul da eshteńe emes, bizdiń tórtýyldar ata-babasyna as bere almaý, batyr babalaryna el qatarly eskertkish qoıa almaý qasiretine ushyrady. Tórtýyldyń urany bolǵan Baımurat batyrǵa búginge deıin eskertkish qoıa almaı júrgenimiz sodan.

Men batyr babanyń aldynda ózimdi kináli sanap, ishteı múji­lip júretinmin. Sebebi Baımurat batyrdyń ózi bastap baryp qonys­tandyrǵan el-jurtyn arada eki ǵasyr ótkende jyly ornynan qozǵap, Qazaqstanǵa kóshirip ákel­gen men ǵoı. Aqyrynda batyr babama eskertkish qoıatyn on sotyq jerdi kimnen surarymdy bil­meı, úmit úzip qoıǵanmyn... Sol úshin batyr babamyzdan ke­shirim suraǵannan basqa amal joq.

Biraq men tym asyǵys, ústirt oı­lap júr ekenmin. Qazaqstanǵa ózim bastap kelip, tarydaı shashyp jibergen Aqbaraqtyń ále­gimen júrip, tórtýyldyń ózge ba­la­laryn esten shyǵaryppyn. Sóı­tsem sonaý Altaıda, Zaısan men Marqakóldi mekendegen aǵa­­ıyn­darym – Andabaraq bar eken ǵoı. О́tken jyly aıaq astynan solar atqa qonsyn! Olardy oıatqan, tústerine kirip aıan bergen – batyr babamyzdyń ózi. Bizdiń tórtýyldar tús kórmeı júrmeıdi ǵoı. Qalıbek Altybaev degen inimiz bir kúni uıyqtap jatsa, túsinde Zaısan qalasynyń dál qaqpasynyń aldynda Baımurat babasy tur deıdi. О́ziniń tól tulpary Narqyzyldyń ústinde, bes qarýy boıynda. О́zi tym ashýly sııaqty ma, qalaı?

– Meni umytqan joqsyńdar ma? Men – babalaryń Baımurat batyrmyn ǵoı! – depti de, kózden ǵaıyp bolypty.

Uıqydan qýana oıanǵan Qa­lı­­­bek kórgen túsin erteńin­de jo­ra-joldastaryna, týys­qan­daryna aıtady ǵoı. So­dan ne kerek, babalaryn kenet eske alǵan An­dabaraqtar kóp uzamaı bas qosyp, Zaısan qala­­synda Baımurat batyrǵa eskertkish qoımaq bolyp sheshim qabyldaıdy. Aýdan ákimi orynbasaryn óz ishine alǵan qor qurady. «Daraboz» romanyndaǵy Baımurat batyr sýretteletin taraýlardy qaı­ta oqyp, ózderin tarıhpen qarýlandyrady. Mine, osydan keıin ǵana batyrdyń ómir­baıanyn naqtylaı túsý maqsatynda Qalıbek Altybaev bastaǵan bir top Almatydaǵy maǵan keledi ǵoı.

Zaısandyq tórtýyldardyń myna usynysyn estigende, qýan­­ǵanym sonsha, júregim jaryla jazdady. Neshe jyldan beri eńseni kótertpeı, ıyqtan basyp turǵan aýyr júk lezde­ sy­pyrylyp túskendeı boldy. O, ǵajap, tórtýyl urpaǵy jal­ǵyz Aqbaraqpen bitpeıdi eken-aý! Altaıda «zolotoı zapasym»­ Andabaraǵym bar eken-aý! Eskert­kishti qaıda ornatamyz deıtin emes, Zaısan degen menshikti qala­myz bar eken-aý! Men oılanbastan Anda­baraqtar tobyna qosyldym da kettim.

Osydan kóp jyl buryn Zaısan­ǵa bir barǵanym bar edi. Keńes dáýirindegi aýdan basshysynyń qyry-qabaǵy unamady ma, álde qaǵazbastylyqtan qol tımedi me, ol jaqqa ekinshi ret at basyn bura qoımappyn. Endi, mine, batyr babamyzdyń arýaǵy bizdi qaıta biriktirdi. Qazir men de «Baımurat batyr qorynyń» bir múshesimin. Almatyda, Astanada, Semeı men О́skemende qordyń bólimsheleri bar. Qordyń Zaısandaǵy esep-shotyna aqsha degen myń-myńdap aýdarylyp jatyr.

Músinshilerge tapsyrys beri­lip te qoıdy. Táńir jazsa, aldaǵy jazda Zaısan qalasynyń 150 jyldyq mereıtoıy qarsańynda babamyz Baımurat batyrdyń at ústindegi aıbyndy tulǵasy qala qaqpasynyń aldynda boı túzemek.

Qabdesh Jumadilov