Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda sapaly jumyspen qamtý jáne áleýmettik qamsyzdandyrýdyń ádiletti júıesin qurýǵa baılanysty birqatar mańyzdy tapsyrma júktegeni málim. Osy rette Qazaqstan Respýblıkasy Kásipodaqtar federasııasy tóraǵasynyń orynbasary, belgili áleýmettanýshy Erlan SAIROVPEN áńgimelesken edik.
– Erlan Bıahmetuly, Elbasy Qazaqstan halqyna Joldaýynda ózin ózi jumyspen qamtyǵandarǵa, jańadan kásibin bastaýshylarǵa qoldaý kórsetý kerektigin aıtty. Bul iske Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi atústi qaraǵanyn da jetkizdi. Bul rette qandaı tetikterdi usynýǵa bolady?
– Iá, elimizde áleýmettik standarttar halyqaralyq dárejege jetý úshin eń aldymen, ózin ózi jumyspen qamtyp júrgen azamattarǵa kóńil bólý kerek. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimetterine súıensek, qazirgi ýaqytta elimizde 8,5 mıllıon shamasynda eńbekpen qamtylǵan azamat bolsa, sonyń ishinde 2,5 mıllıonǵa jýyq adam ózin ózi jumyspen qamtyp otyr. Iаǵnı eńbekpen qamtylǵandardyń 25 paıyzǵa jýyǵy ózin ózi eńbekpen qamtyǵandarǵa jatady. Jalpy, ózin ózi jumyspen qamtý máselesi halyqaralyq tájirıbede bar. Biraq bizde ózin ózi jumyspen qamtyǵan sanattaǵy azamattardyń kópshiliginiń eńbegi men eńbeginiń nátıjesi, ıgiligi onyń ári qaraıǵy áleýmettik damýyna jete me degen saýal týady. Resmı derekterge súıensek, árıne, ózin ózi jumyspen qamtyǵan azamattarymyz ózi men otbasyn asyrap otyr. Biraq qanshalyqty sapaly deńgeıde asyraýda? Bul – úlken másele. Sondyqtan Elbasynyń bıylǵy Joldaýynda aıtqan baılamdary óte ózekti. Memleket tarapynan osy kategorııadaǵy azamattarǵa belgili deńgeıde áleýmettik kepildik kerek. Sebebi, birinshiden, el ekonomıkasy qurylymynyń ózinde birqatar sáıkessizdik bar. Mysaly, elimizdiń ekonomıkasy damyǵan, azamattary túgel derlik jumys istep júrgen bolsa, eldegi salyq tólemderi de ártarapty bolýy kerek. Onyń ishinde orta bıznes ókilderi, jeke kásipkerlermen birge ózińiz aıtyp otyrǵan ózin ózi jumyspen qamtyǵan azamattar da salyq tólep otyrýy tıis edi. Al búgingi bıýdjettiń qurylymy olaı emestigin kórsetedi. Qazirgi Qazaqstan bıýdjetin tek qana iri jáne shıkizatqa baǵyttalǵan 60-70 kompanııa ǵana beredi. Bul elimizdegi basqa azamattardyń ekonomıkalyq ómirdegi ornyn anyqtap otyr. Iаǵnı olar Qazaqstan ekonomıkasyna kóp jaǵdaıda aralaspaıdy. Mine, biz otandyq bıýdjettiń qurylymynan-aq eldegi áleýmettik jaǵdaıdy bilemiz, túsinemiz. Sondyqtan búgingi tańda elimizdegi áleýmettik damý strategııasyn ózgertý kerek. Eń aldymen, 2,5 mıllıon ózin ózi jumyspen qamtyǵan azamattardyń ómir súrý standarttaryn ózgertý úshin ne isteý kerek? Bul rette memleketten belgili bir deńgeıde sýbsıdııa qarastyrý kerek pe, álde shaǵyn nesıe berýdi oılastyrǵan jón be, múmkin aýyldyq jerlerde tegin jer telimin berýdi sheshý kerek bolar?.. Iаǵnı biz 2,5 mıllıon adamdy elimizdiń ekonomıkalyq aınalymyna engizýimiz kerek. Shyny kerek, qazir olar Qazaqstannyń ekonomıkalyq aınalymynan tys ómir súrip jatyr. Bul jerde osy sebepten túrli másele týyndaıdy. Birinshiden, áleýmettik pessımızm. Shynyn aıtý kerek, olar jumys istep júrgen joq, belgili áleýmettik ortada júrgen joq, aýylda, aýdanda bolsyn, turǵylyqty jeriniń ekonomıkalyq damýyna kúsh-qýatyn jumsap júrgen joq. Sondyqtan olarda áleýmettik pessımızm sezimi paıda bolady. Búginde biz sol sanattaǵy azamattardy basqa azamattarmen birge elimizdiń ıgiligin jasaýǵa qabiletti kúshke aınaldyrýymyz kerek. Bul memlekettik jáne kvazımemlekettik qurylymdardyń eń negizgi jumysy. Eger elimizdi Eýropa, Soltústik Amerıka elderiniń áleýmettik damý deńgeıine jetkizýge tyrysatyn bolsaq, eń aldymen, qoǵamnyń, áleýmettiń psıhologııasyn, adamdardyń kózqarasyn zertteýimiz tıis. Ekinshiden, Dúnıejúzilik damý bankiniń málimetterimen salystyra qarasaq, Qazaqstandaǵy sol 2,5 mıllıon adam kedeılerdiń qataryna qosylady. Al bizdegi kedeılik shetelderdegi kedeılik deńgeıinen de tómen. Máselen, bizdegi tómengi kúnkóris deńgeıi 28 myń teńgeni bóletin bolsaq, kúnine 1-2 dollardan ǵana keledi eken. Bul halyqaralyq dárejedegi kedeılikten 2-3 ese tómen. Halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn osydan da kórýge bolady. Al kedeılik áleýmettik faktor ǵana emes, elimizdiń damýyna keri áserin tıgizetin rýhanı-ekonomıkalyq kategorııa. Sondyqtan osy sanattaǵy azamattardy ekonomıkalyq aınalymǵa qosý úlken shara. Eger muny is júzine asyra alsaq, elimizde áleýmettik jańǵyrtý máseleleriniń birazy sheshiledi deýge bolar edi. О́kinishke qaraı, bul áli sheshilgen joq.
– Elektrondy eńbek bırjasy týraly ne aıtasyz? Álemde osy júıege kóshken memleketterde jumyssyzdyq máselesi qanshalyqty sheshimin tapqan?
– Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi elektrondy bırjany engizdi. Bul álemdik tájirıbege sáıkes, sonyń ishinde elimizdegi aıtarlyqtaı jańashyldyq deýge bolady. Ár azamat óziniń smartfonynan búkil Qazaqstanda qandaı bos jumys orny bar ekenin kóre alady. Sondaı-aq atalǵan jańalyqtyń bir jaqsy qyry, azamat óziniń kompıýterinen nemese smartfonynan bırjaǵa kiretin bolsa, respýblıka boıynsha mamandyǵyna sáıkes keletin vakansııanyń barlyǵy qoldanýshyǵa keledi. Bul jumys izdep júrgen azamattarmen keri baılanystyń úlken bir ádisi.
Sondyqtan osy tájirıbeni ári qaraı jetildiretin bolsa, kóptegen áleýmettik másele sheshiledi. О́ıtkeni ózderińiz bilesizder, azamattardyń basym bóligi eńbek bırjasyna bara bermeıdi. Sebebi senbeıdi. Ekinshiden, bir-eki márte barǵannan keıin bırjanyń áleýmettik turpatyn sezinedi de, qaıta barmaıdy. Sol sebepti azamattarǵa sıfrly tehnologııa óte qolaıly. Muny ári qaraı damytý kerek.
– Al eńbek kitapshalaryn elektrondy formatqa kóshirý qandaı nátıje bermek?
– Biz dúnıejúzilik qaǵıdalar men úderisterge saı bolýymyz kerek dep jatyrmyz. Azamattardyń jeke qujattary qazir halyqaralyq deńgeıde elektrondy júıede qoldanylady. Sondyqtan bul jumystar da elimizdiń sıfrly tehnologııalarǵa kóshýiniń alǵysharttarynyń biri bolýy yqtımal. Elektrondy eńbek kitapshalaryn búginde órkenıetti damyǵan elderdiń barlyǵy derlik qoldanady.
– Memleket áleýmettik mindettemelerin tolyqtaı oryndap otyrǵanyn aıtty. Al kásipodaqtar federasııasyndaǵy jaǵdaılar ony qanshalyqty rastaıdy? Qazir áleýmettik tólemder, járdemaqylar men eńbekaqylar ósirilgenin bilemiz. Bul eńbek qatynastaryndaǵy shıelenisti jaǵdaılardy retteýge baǵyttalǵan ba?
– Búgingi tańda memleket halyqtyń aldyndaǵy áleýmettik tólemaqy mindettemelerin tolyqtaı oryndap otyr. Biraq bul jerde áleýmettik tólemaqylarmen qatar jumys berýshilerdiń, iri bıznes ókilderiniń jaýapkershiligin arttyrý kerek. Sońǵy kezderi qoǵamdyq landshaft ózgerip keledi. Qazirgi tańda iri kásiporyndarda jumys istep júrgen eńbek adamdarynyń kásiporynnyń damý strategııasyna, menedjmentine aralasýy sol jerdegi turaqtylyqty saqtaıdy. Eńbekkerler sol kásiporynnyń bir pushpaǵyn ılep júrgenin jáne bir bóligi ekenin sezinedi. Qazaqstandaǵy áleýmettik qatynastardy da osyndaı eńbek standarttaryna jetkizý kerek. Árbir kásiporynnyń ishinde másele bar. Birinshi, eńbek qaýipsizdigin saqtaý. Ekinshi, sol jerdegi azamattardyń ózin ózi sezinýi. Úshinshi, kásiporyn ákimshiligi men eńbekkerleri arasyndaǵy adamı qarym-qatynas. Mine, biz osy úsh faktordy is júzine asyratyn bolsaq, Qazaqstandaǵy iri kásiporyndardaǵy áleýmettik shıelenis faktory tómendeıtin bolady. Osy máselege kóńil aýdarý kerek. Biz eńbek qatynastaryn túzeımiz dep jatyrmyz. Biraq óndiristegi adam ólimi, múgedektikke dýshar bolýy kezdespeı qalmaıdy. Shyny kerek, keıde óndiristegi adamdardyń kásiptik kıimmen qamtylýynyń ózi úlken másele. Osy ispetti usaq-túıek dúnıeniń ózinen erteń úlken problema týyndaýy múmkin. Sondyqtan memlekettik organdar men kásipodaqtardyń eń negizgi máselesi – osy problemalardy sheshý, aldyn alý. Zańda kóp másele qarastyrylǵan. Elimizdegi ujymdyq sharttardy alaıyq. Bir eńbekker kásiporyn jetekshilerinen ujymdyq shartty surasa, basshylyq onyń talabyn oryndaýǵa mindetti. Ujymdyq shartta jumys ýaqyty, kestesi, qosymsha áleýmettik jeńildikter qarastyrylady. Bizdiń kóptegen azamattar zańǵa shorqaq bolǵandyqtan ujymdyq shartty suramaıdy, talap etpeıdi. Sondaı-aq Eńbek kodeksinde óndiristik keńester qurý týraly qarastyrylǵan. Oǵan kásipodaq músheleri, menedjment ókilderi jáne jumysshylar enip, ónerkásip sıklin birlesip qarastyra alady. Biraq kóptegen óndiris orny atalǵan máselege salaq qaraıdy. Bir ǵana mysal keltirýge bolady. Elimizde 12 myńnan asa óndiristik keńes qurylǵan, sonyń 10 myńnan astamy óndiriske múldem qatysy joq mekemelerde qurylyp, tek 1,5 myńnan astamy tikeleı óndiristik mekemelerde qurylǵan. Nelikten? Menedjment pen ortańqol basshylar qarsylyq kórsetedi. Sondyqtan iri kásiporyndar menedjmentiniń eńbek jáne áleýmettik qatynastardaǵy jaýapkershiligin arttyrý qajet.
Eń negizgisi, Elbasy adam kapıtalyn damytý jóninde oı órbitti. Bul zaman aǵymyna sáıkes keleli oı. Osy turǵyda bir máselege basa nazar aýdarý kerek tárizdi. Jalpy, álemde, sonyń ishinde bizde eldiń ál-aýqatyn anyqtaıtyn bir ǵana ındıkator bar. Bul – ishki jalpy ónimniń ósimi. Osy jerde bir másele bar. Eger Qazaqstanda 2016 jyly IJО́ ósimi 2 paıyz bolsa, sol ósimdi elimizdegi árbir úı sharýashylyǵy sezinýi qajet. Olaı bolmaǵanda, memlekettiń statıstıka organdaryna, jalpy esepke senim azaıady. Bul dúnıejúzilik úrdis. Jalpy, ónimniń ósimi men azamattardyń áleýmettik sezimi sáıkes kelmeıdi. Osy turǵyda bizde ár azamattyń áleýmettik turpatyn anyqtaýǵa qabiletti standarttar engizý óte ózekti. Mine, Elbasy Joldaýy aıasynda biz osy máselelerge basa kóńil bólsek, azamattardyń áleýmettik damýy arta túsetindigi anyq.
Áńgimelesken Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan»