Jańashyl Joldaý

Prezıdenttiń «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty Joldaýyn búgingideı sát sanap ózgerip jatqan dúnıede elimizdiń bolashaqtaǵy damý jolyn kórsetip bererlik óreli eńbek dep tanımyz. Jahandyq básekelestik jyldam ósip, álemde turaqsyzdyq sıpat alyp jatqan qazirgi kezeńde Prezıdent Joldaýynyń strategııalyq ózektiligi aıqyn.

Elimizdiń birinshi jańǵyrýy 1991-1997 jyldar arasynda, el táýelsizdigi naryq ekonomıkasyna kóshý sátimen tuspa-tus kelip, bu­rynǵy ekonomıkalyq baılanys­tar úzilip, ekonomıkany jańasha damytýǵa zamanaýı múmkindik­ter, halyqaralyq túsinikti baı­lanystar qalyptaspaı jatqan qıyn kezeńge tap kelip, óz jolymyzdy bastaýǵa, jańa, táýelsiz memleketimizdiń irgetasyn qalaýǵa barynsha talaptanǵanymyz jáne tez arada irgetasymyzdy bekitip, damý jolyna túskenimiz edi. Jańa is qashanda ońaı bolmaǵan, keshigý men qatelikterge urynbaı jetistikke jettik.

Ekinshi jańǵyrý «Qazaq­stan-2030» Strategııasynyń qa­byl­danýymen jáne jańa elorda – As­ta­nanyń salynýymen bastaldy. Bul talaptardy júzege asyrý, «Qazaqstan-2030» Strategııasyn túsiný men qabyldaýdyń ózi ońaı bolǵan joq.

Astanany kóshirýde de bastap­qyda onyń oryndalýyna sengen adamdar kóp bolmady. Biraq bú­gin­de elimizde ózindik órnegi bar, halyq sany 1 mıllıonǵa jýyq ásem qala boı kóterdi. Astana jańa Qazaqstannyń eldik bel­gi­sine jáne shynaıy maqta­ny­­shy­na aınaldy. El astanasy Arqa tósine aýysqaly beri mem­le­ke­ti­miz­diń ómirinde jańa beles – jasam­pazdyq belesi bastaldy. Asta­na­nyń kóshirilýi el ekonomıkasy úshin de kóp tıimdilik berdi. Ol qu­rylys salasyn damytyp, ony ózge salalarǵa lokomotıv retin­de paıdalanýǵa jol ashty. Asta­n­a­ǵa qarap boı túzep oblys orta­l­yq­tary da, qalalar men aýdan orta­lyqtary da, aýyldar da jańarýda.

Biz totalıtarlyq rejimnen shyqqan, temir perde artynda ózimizben-ózimiz bolyp, álemdik damý­dan jarty ǵasyrdan astam qa­lyp qoıǵan el edik. Álem el­derine qatarlasý úshin qýyp je­tip, basyp ozýǵa tıispiz. Esh­bir el bizdi qýyp jetip alsyn dep qarap turmaıdy, damı túsedi. Sondyqtan uzaq mer­zimdi keshendi baǵdarlamalar jasap, sony ustanyp júıeli túrde eń­bek­tenýimiz, alǵa jyljýymyz kerek.

Úshinshi jańǵyrýymyzdyń al­ǵy­sharty 2012 jyldyń sońyn­da «Qazaqstan - 2050» Strate­gııa­sy­nyń jarııalanýymen bastaldy. Alǵa jańa maqsat – Qazaqstannyń ozyq 30 eldiń qatarynda bolýy qo­ıyldy. Strategııany júzege asy­rý­dy «100 naqty qadam» Ult jos­­pary – bazasynda ótkizý qol­ǵa alyn­­dy. Prezıdentimiz Ult jos­pa­ryn­­daǵy 100 qadamnyń 60-y az ǵa­na jyldar ishinde atqaryl­ǵa­nyn óz Joldaýynda qanaǵat sezimimen jarııa etti.

Tórtinshi ónerkásiptik revolıý­sııa­nyń júzege asýyna bizde qabyldanyp, júzege asa bastaǵan Indýstrııalandyrý baǵdarlamasy men «Sıfrly Qazaqstan» keshen­di baǵdarlamasy, Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń 2025 jylǵa deıingi damýynyń keshendi strategııalyq jospary, basqa da ınnovasııalyq jobalar qyzmet etedi.

Ekonomıst retinde Prezıdent belgilegen on mindettiń úshinshi jáne jetinshi mindetteri óte ózekti dep sanaımyn. Úshinshi mindettegi Prezıdentimizdiń agroónerkásip keshenin qarqyndy damytý múm­kindigi jaıly usynystary der kezinde usynylyp tur. «Agrarlyq saıasat eńbek ónimdiligin túbegeıli arttyrýǵa jáne óńdelgen ónimniń eksportyn ulǵaıtýǵa baǵyttalýy kerek. ...Shıkizatty qaıta óń­deýdi qamtamasyz etip, álemdik na­ryq­t­arǵa joǵary sapaly da­ıyn ónim­men shyǵýymyz qajet. Bul má­seleni sheshýge barlyq ag­rarlyq keshenniń túbegeıli bet burýy mańyzdy. Agrarlyq ǵylymdy damytý máselesi bas­ty nazarda bolýǵa tıis. Ol eń al­dy­men jańa tehnologııalardy trans­fertteýmen jáne olardy otan­dyq jaǵdaıǵa beıimdeýmen aı­na­lysýy qajet», deýi – qo­ıyl­­ǵan mindetterdi oryndaý jo­ly. Ási­rese «Qazaqstanda jasal­ǵan» ta­bı­ǵı azyq-túlik bren­din qa­lyp­tas­tyrý elimizdi mu­naı ón­di­rýmen ǵana emes, jańa qyry­nan búkil álemge tanytýǵa jol ashady.

Bulaı deýimizge birneshe dále­limiz bar. О́tken shırek ǵasyr ishin­de biz bıdaı óndirýden tamasha tabystarǵa jettik. Biraq barlap qarasaq, bizdiń bıdaıymyzdy sa­typ alǵan elder, odan daıyn ónimd­er shyǵaryp, halyqaralyq ry­nokqa usynyp, birneshe ese tıim­di jetistikterge jetýde. Endi bıdaıdy óńdep, daıyn ónimder satýmen ózimiz aınalysýǵa tıispiz.

Ekinshi. Búkil álem qulaǵyn tigip otyrǵan gendik túrlen­diril­gen ónimdi (GMO) óndirý men tu­ty­nýǵa qatysty máselelerdi óz paıdamyzǵa sheshýge bizde múm­kindik mol. Keıbir elder ózderi ón­dirgen GMO ónimderdiń zııandy jaqtaryn baǵamdap, ol ónimderdi óz halqyna bermeı, tek shetelderge ǵana satyp, paıda tabýda. Osy oraıda bizde mol múmkindik bar. Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstr­liginiń Sý resýrstary ko­mı­teti mamandarynyń piki­rin­she, elimizde sýarmaly aýyl sharýa­shylyǵy jerin 3 mıllıon gek­tarǵa jetkizýge bolady. Osy­ǵan oraı álemdik talaptarǵa jáne halyqaralyq normatıvterge saı sýarmaly jerdi paıdalaný bo­ıynsha elimizdiń agroónerkásiptik kesheniniń aldynda turǵan maq­sattar men mindetterdi oryndaý úshin óz usynystarymdy jasaýdy jón sanadym:

1) Aýyl sharýashylyǵy jerin paıdalanýdy jaqsartý, onyń ishinde:

- jerdiń tozý (shóleıttený, bat­paq­taný, sorlaný, paıdalanbaı tas­tap ketý) jaǵdaılaryna tos­qaýyl qoıý;

- aýylsharýashylyq jer­leri­niń sapasyn arttyrý, ónimdiligin kóterý;

- aýyl sharýashylyǵynda úles­tik jer ıelerine jerdi jeke­men­shik­ke berýdi qoldaý jáne ony ba­ıyp­ty, ádil jáne adal uıym­dastyrý;

- sýarmaly jerdiń kólemin qa­zir­gi 1,4 mln gektardan 1990 jylǵy paı­dalanylǵan 2,4 mln gektarǵa jáne jaqyn onjyldyqta Aýyl sha­rýa­shylyǵy mınıstrliginiń Sý re­sýrs­tary komıtetiniń boljamyna saı 3-3,5 mıllıon gektarǵa jetkizý;

- aǵyn sý jetpeı qalǵan aýyl­sharýashylyq jerlerin birtindep zerdelep, onyń sebepterin taldap, qajet sharalar qoldaný (sý kózderin tıimdi paıdalaný, jańa sý kózderin ashý);

- sýarmaly jerlerdegi melıo­ra­sııalyq jáne ırrıgasııalyq is-sharalardy júrgizýdi shuǵyl jaqsartý.

Bul sharalardy júzege asyr­saq azyq-túlikti basqa elderden tasymaıtyn bolamyz. Sýarmaly jerdiń kólemin ulǵaıta otyryp, ony 2,5 mıllıon gektarǵa jet­kizsek, sonyń ár gektarynan orta eseppen 3 myń dollarlyq ónim shy­ǵar­saq, onda jylyna 7,5 mıllıard dollar tabys bolar edi. Aq­sha­syna qosa bir gektar sýarmaly jerge 2 adamnan eseptegenniń ózinde, 5 mıllıon eresek aýyl ada­myna jumys tabylady.

Sýarmaly gektardyń ónimdi­ligin, qunarlylyǵyn kóterý men paıdalaný tıimdiligin arttyrý úshin barlyq agrotehnıkalyq tásilderdi saqtaýmen birge ǵy-lymı negizdelgen melıoratıvtik is-sharalardy da tolyq atqarý qajet, ol úshin, ásirese buryn paı­da­lanylyp jaramsyzdan­ǵan jer­lerde sýlandyratyn jáne kol­l­ek­torlyq-kárizdik júıe­ni ta­zalaý, jańa tehnologııalar­dy engizý arqyly sýdy únemdeý;  jerdi kúrdeli jáne aǵymdaǵy tegis­teýden ótkizý; tik drenaj qu­dyq­tarynyń jumys isteýin qam­t­amasyz jáne jerdi tereń­detip qopsytý qajet.

Bul sharalardy atqarý úlken kólemde qarjyny talap etedi, sondyqtan aýyl sharýashylyǵy aınalymynan shyǵyp, paıdalanylmaı jatqan sýarmaly jerlerdi qalpyna keltirýdi jeńildetilgen nesıeleý men paıdalanýdaǵy sýarmaly jerlerdiń qunarlylyǵyn arttyrý maqsatynda, olardyń me­lıo­ratıvtik jaǵdaıyn jaq­­sar­týdy sýbsıdııalaý qajet dep sanaımyn. Ol úshin «Agro­óner­kásiptik keshendi jáne aýyl­dyq aýmaqtardy damytýdy mem­le­kettik retteý týraly» Qazaq­stan Respýblıkasynyń zańyna «aýyl sharýashylyǵy aınalymy­nan shyǵyp, paıdalanylmaı jatqan sýarmaly jerlerdi qal­pyna keltirýge» shyǵyndar qaras­ty­ratyn jáne «sýarmaly jerlerdi melıoratıvtik jaqsartý sharalaryn júrgizýdi» mindetteıtin qosymsha engizilýi tıis.

Sosyn joǵaryda aıtyp ótken gendik túrlendirilgen ónimderdi osy sýarmaly jerde óndirip, gendik túrlendirilgen azyq-túlik bıologııa salasyn­daǵy úlken jetistik sanalatyn myna zamanda qatardan qalmaı, biz de gendik túrlendirilgen azyq-túlik óndirýge tıispiz. Biraq osy máselege qatysty «Tamaq ónim­deriniń sapasy men qaýip­siz­digi týraly» jáne «Qazaq­stan Respýblıkasynyń ulttyq qaýip­sizdigi týraly» Qazaqstan Res­­pýblıkasynyń zańdarynda bel­gilengen gendik túrlendirilgen ónimniń aınalymyna qoıylatyn talaptary muqııat anyqtalǵan. Halyqaralyq qujattarda bizdiń zańnamadaǵydaı GMO ónim­derinde qandaı shekteýler bolatyny aıtylyp, qoraptaǵy nemese qujattardaǵy tańbalarynda ónimdegi GMO deńgeıi 0,9% bolyp bekitilgen. Eger biz óz ónim­derimizdi osy talapqa saı óndirsek jáne shyn máninde osylaı ekenin dáleldep, halyqaralyq rynok­qa usynsaq, bizdiń ónim­derimizdi rızalyqpen satyp alýshylar sany artady jáne sýarmaly jerden burynǵydan eki ese artyq paıda tabamyz.

Gendik túrlendirilgen ónimdi óndirý shetelden ákelý jáne satylý da qatań baqylaýda bolýy tek memlekettik tirkeýden ótkennen keıin ǵana júzege asyrylýy tıis.

Memleket egistikterde, ásirese sýarmaly jeri bar óńir­ler­de ózimiz­de óndiriletin azyq-túlik mol­­­shylyǵyn ózimiz jasaýy­myzǵa yq­pal etip, qoldaý shara­laryn naq­ty júrgizýi kerek. Aýyl­­­­sha­rýa­­shylyq jerleri tıim­di paı­­­­d­­a­lanylyp, kooperasııa, kólik-lo­gıs­­tıkasy jolǵa qoıy­lyp, jy­lyjaı, sý únemdeý teh­no­lo­gııa­­lary engizilip, baǵa qym­bat­ty­­ǵyn qoldan týyndatyp otyrǵan alyp­satarlar men deldaldarǵa tos­qaýyl qoıylǵany jón.

Gendik túrlendirilmegen taza ónimder shyǵaratyn óndirýshi jekemenshik ıelerine barynsha qoldaý kórsetilýi kerek. Bul – el halqyn otandyq taza ónimmen qamtamasyz etýdiń joly.

Joldaýdaǵy taǵy bir keshendi maqsat – adamı kapıtaldyń sapasyn arttyrý. Joldaýda bilim berýdi túbegeıli jaqsartý, stýdentterge bilim emes, dıplom ǵana berýdiń jolyn kesý  aza­mat­tyq qoǵamnyń irgeta­sy dep naq­tylanýy bizdiń ǵalym­dary­myzdy, oqytý­shy­larymyzdy oılandyrýy tıis. Bulaı jasaı almaıtyndar jol bosatyp, qolynan keletin iske aýyssyn. «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasyna oraı elektrondy formatqa kóshý  bilim berý salasyn da, medısına mekemelerin de, memlekettik basqarýdy da qaǵazbastylyqtan aryltyp, óz jumystaryn álemdik talaptarǵa saı uıymdastyrýǵa múmkindik berer edi.

Myrzageldi KEMEL, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor