Darhan Myńbaı: «Táýel­sizdik dáýiri» – tutas bir kezeń­niń qundy dáýirnamasy

О́tken jyldyń sońynda Prezıdentimiz búkil halyqqa ta­ǵy bir erekshe syı – tól tarı­hy­myzǵa zor úles bolyp qosy­latyn «Táýelsizdik dáýiri» atty kitabyn tartý etti. Onyń jaryq kórýi – Táýelsizdigimizdiń 26 jyldyǵyna tamasha syılyq qana emes, Otanymyz úshin aıtýly oqıǵa boldy. 

Kitaptyń qundylyǵy – tá­ýelsizdik alǵannan bergi qıyn da kúrdeli sátterimizdiń, jeńisti de jemisti kúnderimizdiń, aıqyn úderistegi qalyptasý, órkendeý satylarynyń, qazaqstandyq memlekettik qurylys pen damý, tatýlyq pen birlik modeliniń jan-jaqty tarazylanǵan, egjeı-tegjeıli saraptalǵan shejiresi ekendiginde.

Zerdelep oqyǵan jan «Tá­ýel­sizdik dáýiri» tap qazir zárý kitap ekenin uǵary anyq. О́ıt­­keni ol bizdiń eń bir shıryq­­qan jáne betburysty sátter­de «bir atanyń balasyndaı, bir qoldyń salasyndaı» jumy­lyp, qanshama qıyndyqty eńser­genimizdi eske túsirip, halyqtyń jadyn jańǵyrtady, júregine senim uıalatady. 

Qozǵalys – damýdyń negizgi belgisi. Aǵynsyz sýdyń – ómirge nár beretin qunardan aıy­rylatyny, qımylsyz qalý­dyń – tirshilik ıesi ósip-ónýin­iń toqtaǵanyn bildiretini sııaqty, memleket ómirinde de jetistikterge qanaǵattanyp, bosańsyp, toqmeıilsýge bolmaıdy. Elbasynyń halyq aldyna jyl saıyn jańa mindet qoıyp, bir bıikten soń kelesi bıikti baǵyndyrýǵa jeteleýiniń astary – máńgilik qozǵalys fılosofııasyna baryp tireledi. Sondyqtan da elimiz Ult kóshbasshysynyń jetekshiligimen memleketti, qoǵamdy, ekonomıkany eń aý­qymdy modernızasııalaýǵa – úshinshi jańǵyrtýǵa kiristi. Bul jolda belgilengen meje – Qazaq­standy álemniń eń ozyq damyǵan otyz eli qataryna engizý. 

Ekonomıkadaǵy, kons­tı­tý­sııalyq qurylystaǵy refor­malyq ózgerister men qoǵam­dyq sanaǵa qozǵaý salyp, rýhanı jańǵyrtý qatar júzege asyrýǵa táýekel dep kiristik. Bul týraly Memleket basshysy: «Memlekettik aǵzany qalyptastyratyn «bazalyq matrısa» «onyń ár elementiniń naqty berilgen parametrlerge sáıkes tolyqqandy damýyn qamtamasyz etedi jáne onyń úzdiksiz jumys isteýine kepildik beredi» dep atap kórsetti. 

Atalǵan kitaptyń jáne bir qundylyǵy – munda tek óz elimiz úshin ǵana ómirsheń máse­leler qozǵalmaı, álemdik qaýym­dastyqty qamtıtyn ózekti jaı­lardyń taldanýynda der edik. Qazirgi japa-tarmaǵaı áske­rı kúsh-qýatyn kórsetýge um­tylýshylar qaıta paıda bolyp, geosaıası teketires ýshyǵa túsken, etnosaralyq jáne konfessııaaralyq shıelenister, bosqyndar legi artqan álemde Qazaqstannyń «beıbit ómirdiń besigi» bolýǵa umtylysy qaı jaǵynan da qurmetke laıyq. Ult kóshbasshysynyń túrli etnos pen din ókilderi mekendegen elimizde qoǵamdyq kelisimdi saqtaý jó­nin­degi ónege bastamalary ǵana emes, árbir pikiri álemdik qaýym­dastyq tarapynan joǵary baǵa alǵanyn maqtanyshpen aıtamyz. Halyqtyń myń jyldyq «yn­tymaq – oq ótpes saýyt, ta­tý­lyq – tamasha saýlyq» dana­lyǵy – búgingi Qazaqstan aqıqa­ty. 

Táýelsizdik tańyn oń-solyn tanyǵan azamat shaǵynda qarsy alyp, memleketshildik pen otanshyldyqty nyǵaıtýǵa atsalysyp, óz salasynda Elbasy bastamalaryn júzege asyrýǵa quzyret-qabiletine qaraı úles qosyp júrgen jandar úshin bul kitaptyń úıreter ónegesi de, berer bilimi de, qalyptastyrar talǵamy da aıryqsha. Eńbektegi bólim, taraý attary da oqyrmanǵa oı salady. «Evolıýsııa – revolıýsııa emes», «áýeli – ekonomıka, sonan soń – saıasat», «adam kapıtalyna úmit artý», «strategııalyq memlekettik jos­parlaý», «ultaralyq tatýlyq pen kelisim», «qazaqstandyq biregeılik pen qazaqstandyq patrıotızm» – biz úshin jaı sózder emes, árbir azamattyń júregine etene jaqyn, damýdyń qazaqstandyq modelin sıpattaıtyn tuǵyrly tirkester, bekem dińgekter, altyn ustyndar. 

Kitaptyń «Memleketimizdiń dúnıege kelýi. Qazaqstannyń birinshi jańǵyrýy» dep atalatyn alǵashqy bólimi 1991-1995 jyldar aralyǵyndaǵy tarıhı oqıǵalardy qamtıdy. Ol – táýelsizdik dáýiriniń bastapqy, eń qıyn jyldary edi. Jáne bul qıyndyq bizdiń elde ǵana emes, táýelsizdigin endi jarııalaǵan kórshiles elderge – sovetten kindik úzip shyqqan jurttarǵa da tán bolatyn. Solardyń ishinen alǵa sýyryla shyqqan Qazaqstannyń Ortalyq Azııa óńiri kóshbasshy eline aınalýy – Elbasymyzdyń óńirlik qaýipsizdik pen tatýlyqty oılaǵan kóregen, syndarly saıasatynyń arqasy ekendigi shırek ǵasyr ishinde halyqaralyq deńgeıde talaı moıyndaldy. 

Qazaqstan halqy Assam­bleıasy osy birinshi jańǵyrtý kezeńinde-aq turaqtandyrýshy ról atqarǵany – tarıhı shyn­dyq. Tatý elge tynyshtyq pen toqshylyq násip bolatyny­na ózimizdi de, ózgeni de kámil sendire bilgen N.Á.Nazarbaev­tyń qaıratkerlik feno­meni – jańa álemdigi jańa Qazaq­stannyń irgetasy. Assambleıa el birligin saqtaý baǵytynda jańa Konstıtýsııany qabyldaý jáne Prezıdenttiń ókilettigin 2000 jyldyń 1 jeltoqsanyna deıin uzartý boıynsha referendýmdarǵa bastamashylyq jasaǵany belgili. Solardyń negizinde bul jyldarda til, azamattyq biregeılik, mádenıet salasynda qoǵamdyq kelisim men jalpyulttyq birliktiń qazaqstandyq úlgisi qalanǵan bolatyn. 

Memleket basshysynyń qazaq halqyna, onyń tiline, mádenıeti men dástúrine qatysty tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirý boıynsha Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan-aq júr­gizgen orasan zor jumysy erekshe nazar aýdarýǵa laıyq. So­nyń arqasynda qazaq halqy memlekettiń, sondaı-aq eli­mizde turatyn barsha etnostar­dyń taǵdyry úshin tarıhı jaýap­kershilikti óz moınyna alyp otyr. Álemdi rýhanı kelisimge sha­qyrǵan kóne kitaptarda «Kim­niń nesibesi kóp bolsa, sodan suraý da kóp bolmaq» – dep jazylǵany da beker emes. «Qazaq ultynyń tutastyǵynyń negizgi bastaýy», «memleketke óziniń atyn bergen halyqtyń ejelgi, baı tili», «biriktirýshi faktor» dep sıpattalǵan ana tilimiz Qazaqstan halqynyń birigýine uıytqy bolyp, tarıhı jańa tuǵyrǵa kóterilip, memlekettik til mártebesin aldy. 

Ekinshi jańǵyrtý baıandalatyn «Uly betburys», «Qazaqstannyń ekinshi jań­ǵy­rýy» taraýlarynda Pre­zı­denttiń tikeleı basshylyǵymen eksklıýzıvtik qazaqstandyq bir­lik pen kelisimniń úlgisi, onyń qaǵıdattary men biregeıliktiń irge qalar negizderi qalaısha qalyptasqany baıyptalǵan. Bul jerden etnosaralyq qatynastardyń shıelenisýine baılanysty qaýipterdi joıýdaǵy memleketshil izdenister týraly bile alamyz. 

Búginde búkil el bolyp atap ótetin «Qazaqstan halqy­nyń birligi kúni», «Saıası qýǵyn-súrgin jáne ashtyq qurban­daryn eske alý kúni» sııaqty qas­terli kúnder men qasıetti dástúrlerdiń negizi de osy kezeńde qalanǵan. Birlik pen jal­pyulttyq kelisim, birlik pen ulttyq tarıh, birlik pen ur­paqtar sabaqtastyǵy jylda­rynyń ótkizilýi, Almatyda alǵashq­y Dostyq úıi paıda bolýy, basqa da aıtýly is-shara­lar – Qazaqstannyń birlik jo­lyn­daǵy eldik jón-jobalary. 

Memleket basshysy «Tá­ýelsizdik dáýirinde» tatýlyq pen kelisim saıasaty aıa­synda Assambleıanyń shoǵyr­lan­dy­rýshy faktorǵa, qazirgi qa­zaq­stan­dyqtardyń biregeıligin qa­lyp­tastyrý ınstıtýtyna aınal­ǵanyn, jańǵyrtýdyń úsh ke­zeń­indegi turaqtylyq tuǵyr­na­masyna keńinen toqtalyp ótedi.  Sondaı-aq Assambleıa ataý­yndaǵy «halyqtar» (halyq­tary) uǵymy men sózi naqty­lanyp, 2007 jyly etnostar múd­desiniń birtutastyǵyn aıqyn­daıtyn «halyq» (halqy) bolyp ózgergeni, onyń konstıtýsııalyq mártebege jáne kepildi par­lamenttik ókildikke ıe bol­ǵany, Assambleıa týraly zań qabyldanǵany atap kórsetiledi.

Tap osy kezeńde Memleket basshysy ulttyq saıasattyń negiz-qaǵıdattaryn tujyrymdap, iske asyrdy. Atap aıtsaq:  a) etnostyq, konfessııalyq, mádenı, tildik áralýandyq;  á) etnostardyń mádenıeti men tilin damytýǵa baǵyttalǵan memleket qamqorlyǵy;  b) toleranttylyq pen jaýapkershilik qundylyǵy; v) qazaq ultynyń ju­myl­dyrýshy róli;  g) Qazaqstan halqynyń birligi. 

Halyqtyń toptasýynyń osy kezeńin Prezıdent «Maqsattar men is-qımyldardyń, aqyl-oı men júrektiń birligi» dep sıpattaıdy. Elbasynyń jalpyhalyqtyq birlik pen qoǵamdyq kelisimdi saqtaýǵa jumsaǵan kúsh-jigeri qazaqstandyq modeldiń BUU, EQYU, AО́SShK, ShYU sııaq­ty halyqaralyq ınstıtýttar deńgeıinde tanylyp, moıyndalýyna ıgi yqpal etti. Árıne, kitapta taldanǵan eldiń damý barysy, ekonomıkada qol jetken tabystar men saıasattaǵy ta­ny­maldyq, halyqaralyq arena­daǵy bedel – basqa da Qazaq­stan jolynyń basynda Ult kóshbasshysynyń táýekel­shildigi, batyldyǵy, parasaty, tájirıbesi, mańdaı teri tur­ǵa­nyn otandyq oqyrman da shetel­dik oqyrman da qapysyz tanıdy. 

Prezıdenttiń astanany ta­rıhı-mádenı toǵyz joldyń torabyndaǵy Arqa tósine kóshi­rýdegi kópke málim saıası-eko­nomıkalyq sebepterdiń ishin­de, bizdińshe, Nursultan Ábish­ulynyń alystan oılaıtyn, ult tanymyndaǵy «jańa qonys – jańa is», «baısaldy kósh – eldiń quty» degen senimi men úmiti turdy. Iаǵnı halyqty jańa sapaǵa, siresken eskilikti silkip tastap, jańasha oılaýǵa, jańasha áreket jasaýǵa – rýhanı jańǵyrýǵa bastaý nıeti jatyr.   Eldiń ekonomıkalyq qýaty artyp, memleketimiz birneshe iri halyqaralyq uıymnyń múshesi bolýmen birge, onyń tóraǵalyq tizginin ustaǵany – Otanymyzdyń oljasy. Álemdi alańdatqan halyqaralyq shıe­lenisterdi sheshilýde, sonyń ishinde sońǵy Reseı-Túrkııa qarym-qatynasyndaǵy teke­tiresti retteýde, Sırııa túıinin tar­qatýda bitimgerlik tanytýda Qazaqstan ustanymy, mámi­le­gerligi kitaptyń «Qalyptasqan memleket» bóliminde dáıekti baıandalady.

Syrtqy saıasat pen ha­lyq­aralyq qatynastar salasynda shırek ǵasyr ishindegi óre men óris, tyǵyryqtan jol izdeý, óńir jáne álem qaýipsizdiginiń amaly hám nátıjesi Memleket basshysy kitabynda: «Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes ókili bolyp saılanýy bizdiń tarıhı jeńisimiz. Bul – Qazaqstan halqynyń ese­ıýi­niń aıǵaǵy, eńbek sińir­gen ult­tyń tabysy», – dep baǵa­lanady. 

Ekonomıkalyq, saıası reformalardan keıin rýhanı jańǵyrýǵa jol ashylǵanda, el aldynda mindet-maqsattar mejesi bıikteı tústi. Sonyń biri – Qazaqstannyń mártebesin arttyryp, mereıin ósirgen EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi. Mamandandyrylǵan kórme ótkizilgen kezeńde shetelden kelgen qonaqtarǵa Otanymyzdyń deńgeıin, bolmys-bitimin, arman-múddesin tanytatyn is-sharalarǵa memlekettik organdar men qoǵamdyq uıymdar birlese hám belsene atsalysty. Qazaqstan halqy Assambleıasy el ómirindegi eleýli oqıǵaǵa arnap «Beıbitshilik jáne kelisim energııasy» is-sharalar josparyn qabyldap, oraıly júzege asyrdy.

Assambleıa men óńirlerdegi sáıkes qurylymdar ynty­maqtastyqta uıymdastyrǵan elimizdegi etnosaralyq tatýlyq pen kelisimdi keńinen tanystyrǵan keshendi sharaǵa alys jáne taıaý shetel qonaqtary, sonyń ishinde saıası repressııa jyldary qazaq jerinen pana tapqandardyń urpaqtary, osynda týyp-ósip, keıin tarıhı otanyna oralǵan etnos ókilderi kóptep qatysty. EKSPO saıabaǵynda, «Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy» monýmenti alańynda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń beı­bitshilik jáne kelisim saıajoly paıda boldy. Jańa mádenı nysannyń saltanatty ashylýyna qatysqan sheteldik qonaqtar, dıplomatııalyq korpýs ókilderi muny «Qazaqstandaǵy qoǵamdyq kelisim men etnosaralyq tatý­lyqtyń rámizi» dep qabyl­daıtyndaryn jetkizip jatty. 

Kitaptyń úshinshi jańǵyrtý kezeńi týraly bóliminde jańa qazaqstandyq otanshyldyqtyń mán-maǵynasy, erekshiligi ashylady. Bul – táýekel men múmkindik teńdigi jáne el taǵdyryna degen ortaq jaýapkershiliktiń belgisi. Bul – «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń basymdyqtary, al Elbasy usynǵan yntymaq pen tatýlyqtyń «bir halyq – bir el – bir taǵdyr» degen zamanaýı formýlasy «Máńgilik el» jalpyulttyq patrıottyq ıdeıasynda kórinis tapty. Qazaqstan halqy Assambleıasy jyly – bes ınstıtýttyq reformany jáne onyń «Biregeılik pen birlik» atty tórtinshi baǵytyn iske asyrýdyń alǵashqy jyly boldy. 

Qoǵamdyq sananyń jań­ǵyrýy áleýmet sanasynyń jań­ǵyrýynan, adamdardyń boıynda qaıyrymdylyq, ádildik, izgilik, meıirimdilik sııaqty qasıetterdiń nyq ornyǵýynan bastalady. Memleket bas­shysynyń bastamasymen bizdiń elde «Qaıyrymdylyq kerýeni» qozǵalysy bastaý alyp, diline, dinine, tiline qaramaı bar­sha otandastarymyzdyń bir-bi­rine degen adaldy­ǵynyń, dosty­ǵynyń, baýyrmashyl­dyǵy­nyń, súıispenshiliginiń merekesi – Alǵys aıtý kúnimen naqty­landy. Ýaqyt ótken saıyn bizdiń biregeıligimiz ben birligimizdiń basqa da tyń nyshandary jańa qyrynan kórine bereri sósiz.

Qaı zamanda da el tarı­hyndaǵy sheshýshi dáýirdi keń qamtyp, tereń taldaǵan eńbek joǵary baǵalanǵan. «Táýel­sizdik dáýiri» – osy deńgeı­degi kitap. Ol – tutas bir kezeń­niń qundy dáýirnamasy. Sarap­shylar tarıhı pýblısıstı­ka janrynda jazylǵan eńbekti jaı ǵana kitap emes, N.Á.Nazarbaevtyń memleket tarıhy men bolashaǵyna degen avtorlyq kózqarasyn kórsetetin týyndy dep baǵalaýda. Jáne onyń basqa eńbekten ereksheligi – kitapty tarıhı memlekettik reformalardyń basynda turǵan, árbir sheshýshi sátti aqylynan, parasatynan, júreginen, tájirı­besinen ótkizgen tulǵanyń ózi jazǵanynda. 

«Táýelsizdik dáýirin» oqy­ǵan, zerdelegen jan onyń jańa tarıh boıynsha ári oqý qura­ly, ári hrestomatııa bola alaty­nyna kóz jetkizedi. Eńbek­tiń irgeliligi, derekterdiń naqty­lyǵy, dáıek­terdiń moldyǵy, qury­lymy­nyń júıeliligi, tiliniń túsinik­tiligi – eltaný baǵy­tyndaǵy, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarla­masy aıasyndaǵy ju­mys­tardyń nusqaýlyǵy, oqýly­ǵy derlik qasıeti. 

Baıandy birlik pen baısaldy tirliktiń mán-mańyzyn jete túsinetin birtutas Qazaqstan halqy Memleket basshysynyń jańa eńbeginen taǵylym da, tanym da ala beretinine senimdimiz.

Darhan MYŃBAI,  Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary – Hatshylyq meńgerýshisi