Naǵyz adam

Qoǵam qaıratkeri Bektenbaı Qosynovtyń týǵanyna 100 jyl Myna tynymsyz tirshilikte biletinder aldy­­nan qııa ótpeıtin, aıtqanyna qulaq túretin jandar bo­la­dy. Sondaı jandar qataryndaǵy Jetisý jurtshyly­ǵy qurmetteıtin eńbek ardageri Edigen Júnisbekov aǵa habarlasyp, marqum, qoǵam qaıratkeri Bektenbaı Ilipbaıulynyń týǵanyna 100 jyl tolatynyn eske saldy. Aǵanyń qarapaıymdylyǵy men bıik adamgershiligi jaıly úlkenderden estigenderim oıǵa oral­dy. Jazý úshin muraǵattardy jınastyryp, ul­­­tym dep týǵan azamattyń ómir deregine nazar aýdar­dym. Jaqyn júrip, aralasqan jandarmen pikirle­sýi­me týra keldi. Bári de ystyq yqylas bildirdi. Ásirese, Almaty oblysynyń qurmetti azama­ty, kóp jyl partııa qyzmetinde basshylyqta jú­rip Bektenbaı Ilipbaıulynyń kisiligi men kishiligine, qamqorlyǵyna bólengen Tastan Toqseıi­tov­tiń pikiri erekshe áser qaldyrdy. Uzyn boıly, úne­mi denesin tik ustap, jeke pikirin qalyptas­tyrǵan, kópirme sózden aýlaq aǵa bul joly da salmaqty oı órbitti. – Bektenbaı aǵa jaıly aıtý maǵan qıyn emes. Ol kisimen otyz jasqa tolmaǵan kezimde ta­nys­tym. Qasynda kóp júrdim. Bir-aq aǵanyń kisiligi men bıik adamgershiliginiń bar qyryn túgel qam­týym múmkin emes. Osy oraıda ertede ótken grek fılosofy Dıogenniń myna bir qasıetin aı­taı­yn. Ol kúndiz-túni qolyna shyraq alyp, adam­dar­dyń júzine úńile qaraýdy ádetine aınaldyrypty. Kórgender tańda­nysyn jasyrmaǵan. – Sen ne izdep júrsiń? – degen ǵoı. – Adam izdep júrmin. – Aınalańnyń bári adamdar emes pe? – Joq olar kópshilik qoı. Naǵyz adam ilýde bireý, – dep jaýap beripti. Mine, sondaı ilýde bir kezdesetin adam Bektenbaı Ilipbaıuly Qosynov aǵamyz desem artyq aıtpaǵanym. Sabyrmen sóıleıtin jan taǵy da ótken jyldaryn qımastyqpen jymııa eske aldy. – О́mir jolymda kóp tamasha jandarmen kezdestim. Olardyń ishinde meniń keleshegime úlken áser etken, tárbıelep, joǵary qyzmet satyla­ry­na jetelegen Bektenbaı aǵa. Maǵan aıtqan aqyly ómirlik ustanymyma aınalyp, osy ýaqytqa deıin qıyn-qystaý jerlerden ótip, elime, halqyma adal qyzmet etýime dańǵyl jol salǵanyn aıtý paryz. Bektenbaı aǵa úlken júrekti, elge tek jaq­sy­lyq oılaıtyn, rýlyq, taıpalyq bólisterden jo­ǵa­ry tur­ǵan, memlekettik dárejedegi iri tulǵa edi. Muhtar Áýezov, Qanysh Sátbaev, Muqan Tóle­baev, Ilııas Oma­rov, Evgenıı Brýsılovskıı, Qu­dys Qojamııa­rov­tarmen dostyq, joldastyq qa­rym-qatynasta bol­dy. Olardyń shańy­raq­asty­lyq qýanyshtarynyń qur­­­metti qonaǵy, syıly syrlastarynyń biri bol­ǵanyn kózben kórdim. Jáne olar da Bekeń úıinde jıi bola­tyn. Sol kezde aı­­tylǵan áń­gi­me­ler­­diń árqaı­sysy bir kisige ómirlik sa­­­baq bolardaı ta­ǵy­­lym­dy edi. Ultymyzdyń bir­týar uly Din­mu­hammed Qonaev ol kisimen árdaı­ym sa­­­nasyp, aǵa­nyń kóz­­­qarasyna mán bergen, qol­dap, jyly árip­tes­tik qaty­­nas­ta bolsa, qazaq­tyń da­ryndy ulda­ry­nyń qataryn­da­ǵy Asanbaı Asqa­­rov Bekeńniń usy­nys­­tary men óti­nish­­terin eki etpegenin de bilip óstik. Aǵany 1962 jyl­dan bajasy Hasen Rama­zan­uly Qaýba­sovtyń qyzyna úı­lengeninen bergi jyl­­dardaǵy qarym-qatynas ta esimnen ketpeıdi. Zýhra sheshemiz bizdi týǵan balalarynan kem kórgen joq. Búgingi kúnge deıin, jasymyz kelse de sol kisilerden kórgen jaqsylyǵymyzdy umyt­paı­myz. Aǵa­nyń ót­ken ómir jolynyń barshaǵa úlgi-ónege bo­lýyna Zýhra tátemniń eńbegi zor. Úlken shańy­raqtyń esigi áste jabyl­maıtyn, das­tarqany jı­yl­maıtyn. Kópshil bo­latyn. Sonyń arqasynda úlgili otbasy atanyp, búkil týǵan-tý­ystarynyń ǵana emes, ózin tanıtyndardyń aqyl­shysy, jón silteýshisi, qamqorshysy boldy. Son­dyqtan bolar aǵanyń Azaty da kelesheginen úl­ken úmit kúttirgen azamat bolyp ósip kele jat­qan­da, myna fánı ómirden erte ozdy. Allanyń jazýyna ne shara. «Ornynda bar ońalar» degen támsildi medeý etip, artynda qalǵandarǵa ómir bersin, dep tileımiz. Aǵa tiri bolǵanda júzge keler edi. Júzge jetpeı ketse de júz jasaıtynyn isimen dáleldep, sońyna óshpes iz qaldyrǵan taqýa jan. Azamat esimi eshqa­shan umytylmaıdy. Kóne úndilerdiń uǵymynda keshirilmeıtin «umytshaqtar» tórteý eken. Olar – ustazyn umytqan shákirt, úılengen soń ata-anasyn umytqan ul, maqsatyna jetken soń ózine kómek ja­saǵandardy umytqandar men dertinen aıyqqan soń ózin emdegen dárigerdi umytqandar, degen. Bektenbaı aǵa osy kúni el tanyǵan azamat­tar­dyń kóbine ustaz, ákesindeı qamqor, ósý jolynda jetektegen jebeýshi, ári qysylǵanda qolushyn berip, em bolardaı aqylyn janashyrlyqpen, dá­ri­gerdiń dá­rý­indeı daryta bilgen azamat. Endeshe, ol kisini umytý – keshirilmes kúná dep bilemin, degen Tastan aǵanyń úlken tebirenispen ortaǵa salǵan áńgimesi syı­lastyqtyń jibek jibin keıde mezgilsiz úzip alatyn sátterimizge sabaq bola­tyn­daı áser qaldyrdy. Iá, elin súıýdiń, qyzmetti jaýapkershilikpen atqa­­rýdyń úlgisi bolǵan azamat 1911 jyly bu­ryn­ǵy Qas­­keleń, qazirgi Qarasaı aýdanyndaǵy Áıteı aýy­lynda ómirge kelgen. Mektep-ınternatta saýatyn ashqan jas ózi ómir súrgen qo­ǵam­­­­­­nyń tynys-tir­shiligin túsinip, oqýda úzdik bilimimen tanylypty. Jáne joǵary senim júk­te­lip, 18 jasqa jańa tol­ǵanda Ile aýdandyq komsomol ko­mı­tetiniń hatshysy bolyp saılanady. Kóp uza­­maı Almaty oblystyq partııa komıtetiniń sheshimimen Lepsi aýdandyq jer qatynastary bóli­mi­niń bastyǵyna taǵaıyndalsa, 1934 jyly Más­keý­degi Shyǵys eńbekshileri Kommýnıstik ýnıversıtetine joldama alady. Atpal aza­mattyń bilim shy­ńyna qulash uryp, nárinen arman­syz sýsyn­da­ǵan kezi osy sátte bastalyp, jalǵas­qanyn kóremiz. 1938 jyly Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń I sessııasynda qyzmet­tegi jaýapkershiligi men bilgirligi eskerilip, Qazaq KSR Halkomy janyndaǵy óner bóliminiń basty­ǵy bolyp saılanady. Osy laýa­zym­da eńbek etken Bektenbaı Ilipbaıuly máde­nıe­ti­mizdiń órkendeýine ózindik qoltańbasyn qaldyrýǵa bar kúsh-jigerin, bilimin jumsaıdy. Uly Otan soǵysy bastalar al­dynda ol О́skemen qalalyq partııa komıtetiniń hat­shysy qyzmetin atqarǵan. Su­ra­pyl soǵys jylda­ryn­da da halyqtyń qıyndyqty jeńip, jeńisti jaq­yn­datýǵa ózindik úlesin qosýǵa basshylyq jasaǵany muraǵattarda jınaqtalypty. 1951 – 1955 jyldary Almatydaǵy Frýnze aý­dan­dyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp eńbek etse, buǵan deıin Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıteti uıymdastyrý bólimi kadrlar sektoryna jetekshilik jasaǵan. Osyndaı kezderi ol aınalasyna jaqsy, isker adamdardy toptastyryp, olardyń ósýine, qalyptasýyna birden bir sebepker bolǵanyn búginde biletinder umytpaı, rıza peıilmen aıtady. Bektenbaı Qosynov Almaty qalalyq atqarý komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary, Almaty qalalyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy qyzmetterin atqarǵan tusta da onyń shapaǵatyn kórip, tálim-tárbıesin alǵandar az emes eken. Úlkenge ini, kishige aǵa bolyp, sońyna óshpes iz qal­dyrǵan Bektenbaı aǵa 1961 – 1979 jyldary Qa­zaq KSR Joǵarǵy Keńesi Tóralqasy marapattaý bó­li­min basqarypty. Úlken júrekti, aınalasyna nur-shýaǵyn tókken azamattyń jaqsylyǵyn umyt­pa­ǵan­dar men balalary Tórebek, Almas, nemeresi Málik asyl azamattyń arýaǵyn qasterlep, 100 jyldyǵyn atap ótýdi mindet sanap, saýapty isti bastap otyr. Ilýde bir kezdesetin, jaqsy adamnyń úlgisi bol­ǵan azamat, qoǵam qaıratkeri Bektenbaı aǵanyń jar­qyn beınesi biletinderdiń jadynda osylaı jańǵyrdy. Kúmisjan BAIJAN. Almaty oblysy.