О́tken jyly dúnıe júzindegi ekonomıkasy damyǵan memleketterdiń, sondaı-aq Qazaqstanmen qońsylas qonǵan birqatar elderdiń ekonomıkasynda oń ózgerister oryn aldy. Elimizdiń 2017 jylǵy áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna, respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýynyń aldyn-ala qorytyndysyna kóz júgirtsek, osy oń ózgeristerden Qazaqstan da tys qalmaǵanyn baıqaýǵa bolady.
Byltyr elimizdegi ishki jalpy ónimniń kólemi aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 4 paıyzǵa ósti. Investısııalyq kapıtal da aıtarlyqtaı ulǵaıyp, 5,5 paıyzdyq ósim tirkeldi. Ekonomıkadaǵy ósimge «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasynyń jáne Memlekettik ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń aıasynda júzege asyrylyp jatqan jobalardyń arqasynda qol jetkizildi deýge bolady.
El Úkimetiniń habarlaýynsha, ónerkásip salasy, kólik, baılanys, saýda, aýyl sharýashylyǵy jáne qurylys salalary qarqyndy damyp kele jatqany baıqalady. Ásirese ónerkásiptik óndiris kólemi 7,1 paıyzǵa ósken. Ken óndirý ónerkásibi men ken oryndaryn ıgerýde 9,3 paıyzdyq ósim tirkelse, munaı óndirý 10,5 paıyzǵa, tabıǵı gaz óndirý 10,1 paıyzǵa, temir rýdasyn shyǵarý 6,9 paıyzǵa, kómir men lıgnıt óndirý 6 paıyzǵa artqan. Iаǵnı tabıǵı gaz, metall rýdasy, kómir men lıgnıt óndirýdiń qarqyn alǵany, sondaı-aq munaı ónimderi men metallýrgııa ónerkásibi ónimderin shyǵarýdyń jolǵa qoıylǵany ishki jalpy ónimniń ulǵaıýyna aıtarlyqtaı yqpal etti deýge bolady. Máselen, 4 paıyzdyq ósimniń jartysynan astamy shıkizat óndirisi men óńdeý ónerkásibiniń úlesine tıetinini osyny ańǵartady.
Makroekonomıkalyq zertteýler ortalyǵy dırektorynyń orynbasary Qýanysh Beısenǵazınniń aıtýynsha, shıkizattyń dúnıejúzilik baǵasynyń birshama kóterilgeni, onyń ishinde kómirsýteginiń baǵamy jyl sońyna qaraı 60 dollardan asyp túskeni ishki jalpy ónimniń ósimine erekshe yqpal etti. 2017 jyly Qazaqstanda munaı ónerkásibi birshama damydy deýge tolyq negiz bar.
О́ńdeýshi saladaǵy 5,1 paıyzdyq ósimge farmasevtıka, toqyma buıymdar, qaǵaz jáne qaǵaz ónimderi, azyq-túlik ónimderiniń kóptep shyǵaryla bastaǵany serpin bergenin atap ótý kerek. Máselen, bul kórsetkish farmasevtıka salasynda 41,8 paıyzǵa, toqyma buıymdar shyǵarýda 11,2 paıyzǵa, qaǵaz ben qaǵaz ónimderin shyǵarý isinde 5,6 paıyzǵa, munaı ónimderin óndirýde 5,1 paıyzǵa, azyq-túlik jáne sýsyn óndiristerinde 4,1 jáne 4 paıyzǵa teń. Jıhaz shyǵarý isindegi ósim kólemi 9,4 paıyzdy, metallýrgııa ónerkásibinde 5,9 paıyz, mashına jasaý salasynda 5,6 paıyzdy quraǵanyn aıta keteıik. Búgingi tańda ónerkásip ónimderin óndirý isinde Atyraý oblysy aldyńǵy qatardan kórinip otyr.
Ulttyq ekonomıka mınıstri Tımýr Súleımenov keltirgen derekterge kóz jibersek, ekonomıkamyzdyń draıveri bolýǵa tıis aýyl sharýashylyǵy salasynda da birshama jaqsy nátıjeler bar.
– Aýyl sharýashylyǵyndaǵy ósim 3,7 paıyzdy qurady. О́simdik sharýashylyǵyndaǵy shyǵarylym 2016 jylǵy deńgeıde saqtaldy. Mal sharýashylyǵy ónimderiniń kólemi 3,9 paıyzǵa artty,– deıdi mınıstr. Elimizdiń 14 oblysynda aýyl sharýashylyǵy ilgerilep keledi deýge bolady. Osy salanyń damý qarqyny boıynsha Mańǵystaý, Pavlodar, Jambyl, Aqtóbe oblystary kósh bastap tur.
Úkimette keltirilgen derekter boıynsha, 2017 jyly ınvestısııalyq kapıtal aıtarlyqtaı ulǵaıǵany baıqalady. Onyń ózi ekonomıkalyq belsendilikti qamtamasyz etetin basty faktorlardyń biri ekenin eskersek, bul óte mańyzdy. Sonymen, ótken jyly negizgi kapıtalǵa quıylǵan ınvestısııalardyń jalpy kólemi 65,4 paıyzǵa ósipti.
Shymkent munaı óńdeý zaýytyndaǵy jańǵyrtý jáne rekonstrýksııalaý jumystary, «Teńiz» ken ornynda úshinshi býynǵy zaýyt qurylysy, Atyraý munaı óńdeý zaýytyndaǵy shıkizatty tereńdetip óńdeý kesheni kórsetkishtiń joǵarylaýyna negiz bolǵan.
О́tken jyly qurylys sektorynda da oń ózgerister tirkelip, 1,9 paıyz ósimge qol jetkizdik. Bir aıta keterligi, qurylys salasy elimizdiń barlyq oblysynda derlik qarqyn alyp keledi. Ásirese, Qostanaı, Aqmola, Qyzylorda, Aqtóbe oblystary úlken jetistikterge jetken. Al turǵyn úılerdi tapsyrý qarqyny boıynsha Batys Qazaqstan, Ońtústik Qazaqstan, Qostanaı, Pavlodar syndy oblystar aldyńǵy orynnan kórindi.
Qazaqstannyń syrtqy saýdasynyń kólemi ótken jyldyń 9 aıynda 69,5 mıllıard AQSh dollaryna jýyqtapty. Bul aldyńǵy jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 25,1 paıyzǵa artyq. Iаǵnı, 2017 jyly eksport 31 paıyzǵa, ımport 15 paıyzǵa ósken. Jalpy, syrtqy saýdadaǵy áriptesterimizdiń qatary kóbeıe túskenin jáne olarmen aradaǵy saýda qatynastary jyl sanap qanat jaıyp kele jatqanyn atap ótken jón. Búgingi tańda Reseı, Qytaı, Italııa, Nıderland, Fransııa, Shveısarııa, О́zbekstan, Germanııa, Túrkııa jáne Ispanııa elderi syrtqy saýdadaǵy basty áriptesterimizdiń qataryna jatady. Reseı, Qytaı elderimen aradaǵy ekonomıkalyq baılanystardyń áýel bastan jolǵa qoıylǵany belgili. Joǵaryda tilge tıek etilgen on eldiń ishinde О́zbekstanmen aradaǵy baılanys ótken jyldan bastap burynǵydan da bekı tústi. Kórshiles elmen aradaǵy saýda-sattyqta eksporttyń úlesi 30 paıyzǵa, ımport kólemi 27 paıyzǵa óskeni osyny ańǵartady.
О́tken jyly ósim baıqalǵan salalardy aıtqanda kólik salasyna toqtala ketken jón. Kólik qyzmetteriniń kólemi 4,8 paıyzǵa, júk tasymaldaý qarqyny 5,2 paıyzǵa, jolaýshylar tasymaldaýdaǵy ósim 1,7 paıyzǵa artty. Sońǵy jyldary elimizdiń tranzıttik áleýeti de aıtarlyqtaı kúsheıip keledi. Máselen, «Batys Eýropa – Batys Qytaı» tranzıttik kólik dáliziniń tıimdiligi artyp, tasymal kólemi aıtarlyqtaı ulǵaıǵan. Aqtaý teńiz porty, «Qorǵas» qurlyq porty arqyly ótetin konteınerlik tasymaldyń aýqymy da arta túsýde.
Ekonomıkanyń alǵa basýy áleýmettik saladaǵy ahýalǵa oń áserin tıgizetini túsinikti. Olaı bolsa, 4 paıyzdyq ósim kórsetkishi halyqtyń turmysyn jaqsartýǵa da yqpal etýge tıis.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»