Olımpıada koreılerdi tatýlastyra ma?

Olımpıada aldynda Sol­tústik Koreıanyń prezı­denti Kım Chen Yn el sportshylaryn básekege jiberýge jáne ońtús­tiktegi kórshilerimen bir­­ge synǵa túsirýge ázir eke­nin má­lim­degen-di. Onyń nátı­je­sin oıyndardyń ashylý sal­­ta­natynda tamashaladyq. Tuń­ǵysh ret KHDR men Ońtústik Koreıa sportshylary bir tý astynda alańǵa shy­ǵyp, hokkeıden sa­ıysqa tústi. Budan bólek, sal­tanatty sharaǵa Soltústik Koreıanyń bildeı eki laýazymdy dıplomaty – burynǵy syrtqy ister mınıstri Kım Ion Nam men el basshysy Kım Chen Ynnyń qa­ryn­dasy Kım Io-Iong qatysty. Eki el arasyndaǵy mundaı dıp­lo­matııalyq baı­la­nystyń ornaýy Olımpıa­danyń adamzatqa ákel­gen jaqsylyǵy men beıbit­shilikti nyǵaıtýdaǵy rólin aıqyn­daı túsedi.

Koreı túbegindegi shıele­nistiń keıingi kezde kúsheıip ketkeni belgili. KHDR tarapy 2017 jyly 70-ke jýyq bal­lıstıkalyq zymyran ushyrdy. Sonyń ekeýi – qurlyqaralyq ballıstıkalyq zymyran. Byl­tyr­ǵy qyrkúıekte bul el termo­ıadrolyq qarýdy synaq­tan sátti ótkizdi. Soltús­tik ­Ko­­­reıa­­nyń bul qadamyna ha­lyq­aralyq qo­ǵam­dastyq na­razylyq tanytyp, BUU Qaýipsizdik Keńesi elge sanksııa salý jóninde qarar qabyldaǵan-dy.

Máseleniń bulaı baǵyt alýy Soltústik Koreıany tara­zy­nyń bir basyna, halyq­aralyq qoǵamdastyqty ekinshi basyna shyǵaryp otyr. Alaıda keıingi oqıǵalar Phenıan bıliginiń kelissózderge ázir ekenin kórset­ti. Mysaly, Kım Io-Iong basta­ǵan delegasııa Seýldegi Kók úıde Ońtústik Koreıa pre­zıdenti Mýn Chje Inmen kez­desip, birqatar máselelerdi tal­qylady. Áńgi­me barysynda K.Iong ońtús­tiktegi kórshilerin óz eli­ne sha­qyrdy.

Áıtse de, Olımpıada ba­­ry­­­syn­daǵy kelissózder tú­bek­­tegi geosaıası jaǵdaıdy tu­raq­­tandyrýǵa áserin tıgizedi de­genge sený qıyn. Ońtústik Koreıa máseleni dıalog arqyly she­shýden úmittenedi. Biraq munyń qanshalyqty tıimdi bolaty­ny aldaǵy ýaqytta anyq­tal­maq. Keıbir sarapshylar KHDR-dyń bul qadamyn Olım­­pıadany paıdalanyp ýaqyt utyp, elge salynǵan sanksııa­ny jumsartýǵa talpynys dep baǵalap otyr.

Soltústik Koreıaǵa kú­dik­­­pen qa­raýdyń sebebi je­ter­lik. Birin­shiden, Kım Chen Yn rejiminiń Mýn Chje In ákim­­­­shiligimen ashyq dıalog ornatýǵa talpynysy olar­dyń ıadrolyq qarýdy ıgerý nıetinen bas tartty degendi bil­dirmeıdi. KHDR tarapy atom bombasyna qatysty jobasyn jalǵastyra beretinin talaı márte málimdegen-di. Onyń ústine Olımpıada aldynda Phenıanda keń kólemde áskerı parad ótkizip, áskerı kúshiniń qarymyn pash etti.

Qazirgi tańda BUU Sol­tústik Koreıaǵa qatysty sanksııa salý jónindegi qarar qa­byl­­daǵan. Soǵan sáıkes on­da ta­ýar eksporttaýǵa já­ne ımport­taýǵa tyıym sa­ly­n­­ǵan. Qysqa mer­zimde san­­ksııa KHDR-dyń saǵyn syn­dyrmaǵanymen, ýaqyt ótken saıyn eldegi ahýaldyń qıyn­daı beretini aıtpasa da túsi­nikti. Máselen, Reıter agent­tigi­ne suhbat bergen Phe­nıan­da tu­ratyn sheteldik azamat halyq­­tyń jaǵdaıy qıyn ekenin jetkiz­gen. Onyń aıtýynsha, meıram­ha­nalarǵa baratyndar men baǵa­ly taýarlar satyp ala­tyn­­dar sany kúrt azaıǵan. Ja­nar-jaǵarmaı quny aspandap, kólikter toqtap qalǵan kórinedi.

Ońtústik Koreıanyń biri­gý jónindegi mınıstrligi sol­tústiktegi kórshileriniń dele­­gasııasyn ákelgen keme qaı­tar jolǵa janarmaı quıyp berýdi ótingenin habarlady. Bildeı bir eldiń ókilderin ákelgen paromnyń mundaı suranysy eldegi jaǵdaıdyń múshkildigin kórsetetini anyq. Byltyr KHDR-dan qashqan sarbazdyń áreketi de shartarapty shýlat­qany esimizde. Jaraqat alǵan jaýyngerge operasııa jasaǵan hırýrgter onyń isheginen uzyndyǵy 27 santımetrge jýyq qurt tapqan. Keıinirek dárigerler munyń sebebin durys tamaqtanbaý men sanı­tarlyq talaptyń nashar bolýymen túsindirgen edi.

Endeshe Phenıan bıligi Olım­pıadany syltaýratyp, ózderine salynǵan sanksııany jumsartýǵa jáne halyqaralyq qoǵamdastyq pikirin ózgertýge talpynatyny anyq. Ázirge KHDR baıraqty básekege Oń­tús­tik Koreıamen birge qa­tys­sa da, ıadrolyq qarýdan bas tart­qan joq. Sondyqtan tú­bektegi túıt­kildiń túbegeıli sheshilýine áli erte sekildi.

Aımaqtaǵy qazirgi saıası ahýal Ońtústik Koreıany eki ottyń ortasynda qaldyryp otyr. El prezıdenti KHDR-ǵa shaqyrtý aldy. Seýl bıligi resmı sapar keı máseleler saqtalǵanda ǵana bolatynyn tuspaldap jetkizgen. Tipti kezdesý egjeı-tegjeıli uıym­­dastyrylsa da, Kım Chen Yn kórshi eldegi áriptesiniń jap­paı qyryp-joıatyn qarýdan bas tartý jónindegi usynysyna ke­­lise qoıýy ekitalaı. Alda-jal­­da ekijaqty áńgimede ortaq má­­­mi­lege qol jetpese, eki el ara­syn­daǵy qarym-qatynas qul­­dyraı túsetini beseneden belgili.

Olımpıada aldynda­ Mýn­ Chje In Aq úı basshysy Do­nald Tramptan jyl saıyn ót­ki­zi­letin AQSh pen Oń­tústik Koreıanyń birikken ás­kerı jattyǵý jıynyn keıinge shegerýdi surady. Seýl bıli­giniń pikirinshe, aqpan men naýryz aralyǵynda ótetin bul shara tatýlyqqa bastar jolǵa kedergi keltirýi yqtımal. Alaıda mundaı ótinish Aq úıge unaǵan joq. Máselen, Al Jazeera arnasy Olımpıadanyń ashylý saltanatyndaǵy AQSh-tyń vıse-prezıdenti Maık Pens­tiń kóńilsiz kelbetin Vashıng­tonnyń ustanymy ózgeshe eke­nin kórsetedi dep esep­teı­di. «Reıter» agenttigi Sol­tústik Koreıanyń delegaty sal­tanatty shara ótken ke­­shenge kirgende, basqa dıp­lomat­tar­dyń turyp qoshemet kór­setke­ni­ne, M.Penstiń ǵana ornynan tur­maǵanyna erekshe nazar aý­dar­ǵan. Agenttiktiń paıym­daýynsha, bul AQSh óki­liniń Soltústik Koreıadan kelgen delegasııaǵa oń qabaq tanytpaǵanyn bildiredi.

Sonymen qatar KHDR men Ońtústik Koreıanyń ortaq keli­simge umtylýy Japonııa­nyń da qıtyǵyna tıgen sy­ńaıly. «Kúnshyǵys eliniń» premer-mınıstri Sındzo Abe Seýl bı­ligin Olımpıada aıaq­tala salysymen áskerı jat­tyǵýdy jal­ǵastyrýǵa sha­qyrdy. «AQSh – Ońtústik Koreıa arasyndaǵy ortaq jat­tyǵýdy keıinge shegerýge bol­maıdy», degen edi S.Abe Kók úıde Ońtústik Koreıa prezıdentimen kezdesýde. Alaıda Mýn Chje In munyń ishki másele ekenin aıtyp, sypaıy túrde áriptesiniń usynysynan bas tartty. Jalpy, Japonııa bi­rikken áskerı jattyǵýǵa qa­tyspaıdy. Alaıda samýraı­lar eli úshin onyń mańyzy zor. О́ıtkeni KHDR ózderiniń bal­­lıstıkalyq zymyrandaryn Japonııa aspanynan birneshe márte ushyryp, búkil eldi ábigerge túsirgen bolatyn. Alda-jalda Soltústik Koreıamen kıkiljiń týa qalsa, Japonııa AQSh-tyń kómegine júginetini belgili. Endeshe Tokıo úshin amerıkalyq qa­rýly kúshterdiń saqadaı saı bol­ǵany kerek.

Aldaǵy ýaqyt Ońtústik Koreıa úshin mańyzdy bolmaq. Birinshiden, Seýl tarapy «ógizdi de óltirmeı, arbany da syndyrmaı» AQSh-tyń da, Japonııanyń da kóńilin tabýy tıis. Ekinshiden, eki aptadan keıin Olımpıada aıaqtalady. Odan keıin túbektegi túıtkil qalaı bolmaq? Soltústik Koreıa kelissózderdi odan ári jal­ǵastyrýǵa ázir me? Buǵan halyq­aralyq qoǵamdastyq qa­laı qaraıdy? Bul jaǵy ázirge jum­baq.

Abaı ASANKELDIULY,

«Egemen Qazaqstan»