El arasynda «soǵys – soǵysymen, al túski as – ýaqytynda» degen qaǵytpa bar. Eger «As – adamnyń arqaýy» degen halyq danalyǵyn qaperge alsaq, jaýapkershilik júgi qatardaǵy azamattardan anaǵurlym joǵary sarbazdardyń tamaǵynyń toq, kóıleginiń kók bolýyn strategııalyq mańyzdy sharttardyń qataryna qosýǵa bolady. Alaıda, búginde Qazaqstan áskeri «Memlekettik satyp alý týraly» zań talaptaryn oryndaımyz dep júrgende, jaýyngerlerge beriletin kúndelikti as máziriniń quny tym arzandap ketkeni anyqtalyp otyr. Al arzan as ylǵı da qunarly bola bermesi belgili.
Máselen, ýaqytynda Qazaq taǵamtaný akademııasy árbir jaýyngerdiń jumsaıtyn energııasyn esepke ala otyryp bekitip bergen as máziri boıynsha táýligine 4231 kılokalorııa beretin kúndelikti asqa qazir bar bolǵany 650-900 teńge jumsalyp otyr. Al Úkimetten bul maqsatqa 1225 teńge qaralǵan. Árıne, tender jarııalanyp, ony jeke kásipkerdiń jeńip alýynda eshqandaı zańsyzdyq joq. Tek joǵaryda atalǵan zań boıynsha belgili bir qyzmetke tómen baǵa usynǵan tulǵa jeńimpaz dep tanylatyndyǵy belgili. Demek, kásipkerler arasyndaǵy báseke sarbazdardyń qunarly taǵamdardan qaǵylýyna ákelýi bek múmkin.
Biraq jaýyngerlerdiń as-aýqaty strategııalyq mańyzdy bolǵandyqtan ári elimizdiń qorǵanys qabiletine áser etetindikten, mundaı únemdeý aqylǵa syıa bermeıdi. О́ıtkeni qunarly astyń naryqtaǵy quny belgili. Sondyqtan «Memlekettik satyp alý týraly» negizgi qujat qaıta qaralyp, túzelip, kúzeletin zańdardyń aldyńǵy qatarynda bolýy tıis. Saıyp kelgende bul keleńsizdik qaı tarapqa bolmasyn abyroı bermesi anyq.
Árbir memlekettiń kelbeti, halyqaralyq arenadaǵy qýaty men bedeli áskeriniń sapasymen ólshenetin bolsa, jaýyngerdiń jaraqty bolýyna onyń tamaqtanýynyń da áseri zor. Álemge áıgili qolbasshy Napoleon: «О́z áskerin asyrap-saqtaı almaǵan memleket ózgeniń áskerin asyraýǵa májbúr bolady» depti. Shúkir, Qazaqstannyń óz áskerin asyraýǵa da, tamaqtandyrýǵa da qaýqary jetedi. Tek temirdeı talap pen memlekettik turǵydaǵy sheshimder jetpeı otyr.
Osy máseleni kótergen depýtat Qudaıbergen Erjanǵa habarlasyp, áńgimelesý barysynda onyń mınıstr Sáken Jasuzaqovtyń jaýabyna múldem qanaǵattanbaǵandyǵyn bildik. Depýtat óz sózinde sarbazdardyń táýligine 650-900 teńgege toıyp tamaq iship júrgenine kúmán keltirdi.
– Tender sharttary men talaptaryna jaýyngerlerdiń bir aptalyq as mázirin kórsetip, qandaı taǵam bolýy kerektigi naqty kórsetilýi tıis. Áskerılerdiń jaı adamdarǵa qaraǵanda jaýapkershilikteri joǵary, qozǵalystary kóp. Jaýyngerlerimiz sapta júrip, tapsyrmalaryn oryndaý sátinde tamaq pen uıqyny oılamaıtyndaı bolýy kerek. Kez kelgen sátte qoldaryna qarý alyp, elin qorǵaıtyn azamattarǵa 1225 teńgelik taǵamnyń ózi az dep esepteımin.
Kez-kelgen sátte qoldaryna qarý alyp, elin qorǵaıtyn azamattarǵa 1225 teńgelik taǵamnyń ózi az dep esepteımin. Sol bolmashy aqshanyń ózi jyrymdalyp, tómen baǵa usynǵandar jeńip jatyr. Mysaly, bir sarbazdyń kúndelikti asyna tórt jumyrtqa qajet delik. Ony arzanǵa qaıdan almaq? Mundaıda ótpeı turǵan sapasyz ónimdi izdep tabýy múmkin ǵoı. Al arzan etti qaıdan ákeledi? Jaýyngerlerge aryq-turyq kóterem maldyń etin berip jatpaǵandyǵyna kim kepil? Nannyń sapasy da joǵary bolýy tıis. Al sapaly taǵam arzan bola ma? Eger as-aýqat arzan bolsa, halyqqa nege sol baǵamen usynbaımyz? Qazir Qytaıda kúrishtiń hımııalyq jolmen jasalyp jatqandyǵyn estidik. Olar kotlet quramynyń 70 paıyzyn keptirilgen nannan jasap jatyr. Al jaýyngerlik ashanaǵa osyndaı taǵamdar ákeliner bolsa, sarbazdardyń tostaǵandaryna quıylǵan taǵamdy jeýden basqa amaldary joq. Mınıstrdiń osy ózekti máselelerge kelgende anaǵan-mynaǵan siltep, dármensizdik kórsetkengi kóńilimnen shyqpady. Máselege memlekettik turǵyda qaraý kerek, – deıdi Májilis depýtaty.
Al Qazaq Taǵamtaný akademııasynyń zerthana meńgerýshisi Gúlnar Berdenovanyń aıtýynsha, atalmysh ǵylymı ortalyq Qorǵanys mınıstrliginiń tapsyrysy boıynsha ýaqytynda jaýyngerlerdiń, kýrsanttardyń tamaqtaný normasyn (ár taǵam óniminiń bir adamǵa shaqqandaǵy táýligine qajetti mólsheri) jasap bergen.
– Jaýyngerlerdiń tamaqtaný normasyn jasaýǵa eki jyldaı ýaqyt ketti. Biz túrli áskerı sala bólimsheleriniń barlyǵynda bolyp, árbir jaýyngerge arnaıy qural-jabdyq kıgizip, júktemesine sáıkes energııa shyǵyndaryn eseptedik. Sol arqyly qunarly, juǵymdy tamaqtaný normalary jasaldy. Qazaq Taǵamtaný akademııasy atalǵan tamaqtaný normalaryn ǵylymı turǵydan negizdeıdi, qarjylyq máselesimen aınalyspaıdy, – deıdi G.Berdenova.
Demek, arnaıy zańnyń talaptaryn oryndaý barysynda soldattyń dastarhany jutap qalmasa da, astyń qunary tómendep ketedi dep boljaýǵa bolatyndaı. Babalarymyz «arzannyń jiligi tatymaıdy» dep beker aıtpaǵan.
Mınıstr Sáken Jasuzaqov osy máseleniń asa ózekti bolyp turǵanyn moıyndaıdy. General-polkovnık qatardaǵy jaýyngerlerdiń jaıy týraly Premer-Mınıstrge hat jazǵandyǵyn aıtady.
«Bul – men úshin ózekti másele. Bıyl jaýyngerlerdi tamaqtandyrýǵa arnalǵan konkýrstarǵa 200-deı fırma qatysty. Nátıjesinde áskerı ınstıtýttardyń kópshiligi sol 650-900 teńge kóleminde tamaqtandyrýdy usynǵan fırmalarmen kelisimshartqa otyrdy. Bul durys emes. Meniń oıymsha, áskerılerdi tamaqtandyrý úderisin «Memlekettik satyp alý» týraly Zańnyń aıasynan shyǵarý qajet. Men osy máselelerdi kórsetip, Úkimet basshysyna hat joldadym», dedi S.Jasuzaqov.
Bul jaýapty estigen Májilis Tóraǵasynyń orynbasary Vladımır Bojko Otan qorǵaýshylardyń jaǵdaılaryna baılanysty únemdilik pen qıturqylyqqa jol berýge bolmaıtyndyǵyn ashyq aıtty. Tipti, Áskerı doktrınada kórsetilgen mindetterdi burmalaýǵa nemese oryndamaýǵa negiz joq ekendigin eskertti.
– Jaýyngerdiń kúndelikti tamaǵynyń quramy, qunarlyǵy eskerilip, aqshasy eseptelgen bolsa, artyq-aýys áńgimeniń ne keregi bar? Sarbazdar sol bólingen 1225 teńgege tolyqqandy tamaqtanýy tıis. Buǵan deıin oqýshylardy tamaqtandyrý máselesi ýshyǵyp, bir sheshimge kelgenbiz. Endi mine, jaýyngerlerdi de soǵan uryndyryp otyrmyz. Erteń osy máseleniń aýrýhanalarǵa kóshpesine kim kepil? Taǵamnyń baǵasyn túsire-túsire qunaryn azaıtyp, sarbazdardyń qur ásheıin toq júrýleri úshin saban shóp bergeli otyrmyz ba? – dedi V.Bojko.
Búginde álemdegi eń qýatty AQSh áskerinde jaýyngerlerdiń tamaqtanýyna erekshe kóńil bólinip, tutastaı ǵylymı-zertteý ortalyqtary jumyldyrylǵan. Tipti, qatardaǵy jaýyngerler men joǵary shendi ofıserlerdiń ózi bir qazannan as ishedi.
Kórshiles Reseıde 2011 jyly jaýyngerlerdi tamaqtandyrý salasy básekelestik ortaǵa berilgen soń sapasy arta túsken. Qazir reseılik sarbazdar «shved ústeli» úlgisimen tamaqtanyp, dastarhannan tańdaǵandaryn alyp jeıdi. Al qunary álemdik sarbazdar ashanasynyń kósh basyna shyqty. Álemdik tájirıbede sarbazdardy tamaqtandyrýda jyl mezgilderi, aýa raıynyń erekshelikteri esepke alynady. Qunarly taǵam demekshi, elimiz úshin ulttyq erekshelikterimiz eskerilse de artyq emes. Jaýyngerlerge kúndelikti qazy-qarta berilmese de, botqa men basqa taǵamdardyń qunaryn qadaǵalap otyrýǵa shamamyz jete me?
Endi Parlamentiń qaraýyndaǵy «Memlekettik satyp alý» týraly zańnyń ekinshi oqylymynda depýtattar erekshe nazarǵa alatyn máselelerdiń biri osy bolmaq. Al vedomstvolar arasyndaǵy hat almasýlar sarbazdarǵa azyq bolyp jarytpaıdy. Qurǵaq ýádeler de eshqashan qaryn toıdyrmaıdy.
Serik ÁBDIBEK, «Egemen Qazaqstan»