Mańǵystaýda bir kezderi balyq sharýashylyǵy dúrildep turdy. Maldy negizgi kúnkóris kózi etken jergilikti turǵyndar balyqshylyq kásipti de tańsyq kórgen joq – ashyq aıdynǵa shyǵyp aý salyp, jelkenin jel kergen qaıyqtarymen nápaqasyn aıyrdy.
О́ńirdegi balyqshylyqtyń tarıhy tym áride jatyr deýge bolady. О́ıtkeni Qulaly aralynan tabylǵan balyq sharýashylyǵyna qoldanylatyn tas quraldardyń kezeńin ǵalymdar neolıt zamanyna meńzeıdi. 1558 jylǵy aǵylshyn jıhankezi A.Djenkınsonnyń, odan beridegi L.Beregtiń Kaspıı teńiziniń balyq baılyǵy, onyń Mańǵystaý túbegindegi ıgerilýi jaıly málimetteri Reseı saýdagerleriniń qyzyǵýshylyǵyn týdyryp, olar túbekti betke alady. «Aıdalada jatqan quıryq» degendeı, kele tumsyqtarynan mol baılyqqa keneledi. A.Kýtaısov, D.Korneev bastaǵan qazaqtardan jaldamaly jumysshylar ustap, balyq aýlaý jáne ony óńdeý, balyq ónimderi saýdasyn qyzdyrý, iri balyq kásiporyndar ashý isin Z.Dýbskıı, I.Abakov, S.Afanasev, M.Erıvansev, S.Klımov sekildi kópester jalǵastyrdy.
О́ńirdegi balyq aýlaý isiniń tarıhyna úńilsek, aldymen onshaqty otbasy bolyp kelgen orys kásipkerleriniń sany az ýaqyt ishinde eselep artyp, qaıyq-keme, aý-qarmaq syndy quraldary da kóbeıip, Kırıll, Orlov, Dolgıı atty aýyldary paıda boldy, shirkeýlerin de turǵyzyp úlgerdi. Qarqyn alǵan balyq sharýashylyǵy jaǵdaısyz qazaqtardyń teńiz jaǵalap, orystarǵa jaldana júrip nápaqasyn aıyrýyna sep boldy, bir jaǵynan balyq aýlaýmen birge onyń ónimderin óńdeý, kádege jaratý jáne satý joldaryn úırendi. Balyq sharýashylyǵynyń damýy óńirdegi kerýen jolynyń qaıta jandanýyna ákeldi – Hıýaǵa, Oralǵa, Astrahanǵa, Krasnovodskige balyq ónimderin, sondaı-aq ıtbalyq terisi men maıyn tasý qyzý júrdi. Kaspııdegi balyq aýlaý isiniń áleýeti, jaǵadaǵy jabaıy kásipkerlik jáne jekelegen kópesterdiń esepsiz baıýyn kórgen bılik bul máseleni dereý qolǵa alyp, teńiz balyǵyn zertteý, ony aýlaý isin zańdastyrý, josparlaý máselelerin kóterdi. Mańǵystaý ólkesinde balyq aýlaý isi XIX ǵasyrdyń sońy men XX ǵasyrdyń basynda sharyqtap, óńirdegi mal sharýashylyǵy men birge balyq sharýashylyǵyn aıaqtan turǵyzǵan, halyqtyń suranysy joǵary ónimderdi syrtqa shyǵaratyn negizgi óndirýshi mekenge aınaldyrdy.
Qazan tóńkerisiniń áserinen álsiregen kásipti úkimet qaıtadan qolǵa alyp, balyq aýlaýmen aınalysatyn mekemeler qura bastady. Osy jyldary Mańǵystaýda balyq zaýyttary, memlekettik balyq aýlaý bazasy, balyq kolhozdary, sondaı-aq balyq óńdeýmen, ıtbalyq aýlaýmen aınalysatyn ań-balyq tresi, Baýtın keme jóndeý zaýyty, motorly balyq aýlaý stansasy, júzbeli balyq zaýyttary quryldy. Fortta balyq konservi zaýyty salyndy. Maıshabaq aýlaný arnaıy tapsyryspen josparlanyp, fortta belgili ıhtıologtar yqylaspen jumys júrgizdi – B.Badamshın ózi qurǵan eksperımentaldy bazada ıtbalyq máselesin zertteýmen aınalyssa, Z.Baımyrzaev kefal balyǵyn ákelip Kaspıı teńizine jiberip, jersindirý isimen shuǵyldandy. Eki ǵalymnyń isi de nátıjesin bergendigine búginde el kýá.
Al balyq sharýashylyǵyn utymdy uıymdastyrýda, sondaı-aq keme kapıtany, balyqshylyq syndy eńbek salasynda joǵary sheberligimen, iskerligimen kózge túsken azamattar joǵary marapattarǵa qol jetkizip, biri Sosıalıstik Eńbek Eri atansa, biri Lenın ordenimen marapattalyp, endi biri «stahanovshy» atanyp, kelesi qazaq «KSRO-nyń eńbek sińirgen balyqshysy» belgisin omyraýyna taǵyp, qurmetke bólendi. Munyń bári bir kezderi qyzyl balyqtyń ishinen shyqqan ýyldyryqty qalaı qajetke jarataryn bilmeı, ótkir pyshaqpen balyqtyń ishin jaryp jiberip, ýyljyǵan ýyldyryqty ıtaıaqqa tóńkere salyp, ıtteri maıdan aıaqtaryn basa almaı qalǵan, turqy shaǵyn maıshabaqtardy «balyqtyń balasy, tııýge bolmaıdy, áli de óssin» dep sýǵa qaıta jibere salatyn aýyl qazaqtarynyń balyq kásibine ábden mashyqtanyp, ózindik tájirıbe jınap, sharýany úıirip alyp kete alǵandyǵynyń dáleli.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Mańǵystaýdaǵy «Shevchenko», «Telman», «Kırov», «Kalının», «Lenın», «Qyzyl Dolgıı», «Qulaly» jáne «Kaganovıch», «Fetısov», «3-shi ınternasıonal» balyq sharýashylyqtary maıdanǵa aýqymdy kómek uıymdastyrǵan kúshterdiń biri boldy. Derekter XIX ǵasyrdyń ortasynda óńirdiń 20 myńnan astam turǵyny balyqshylyq kásippen aınalysqan bolsa, soǵys jyldarynda 70 paıyzdan astam turǵyn osy kásippen kúneltkendigin aıtady.
Alaıda Fort-Shevchenko qalasynyń eńsesin kóterip, sandaǵan adamdy jumyspen qamtyp, azyq-túlik máselesin sheship «qyzyp» turǵan osy ádemi tirliktiń taǵy tý-talaqaıy shyqty. Saıası-áskerı qajettilik bazary qaınaǵan balyq sharýashylyǵynyń kúlin kókke ushyrdy. Mańǵystaýdaǵy atalmysh sharýa Astrahan arqyly júzege asyrylatyn boldy. Táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldary balyq sharýashylyǵynyń tamyryna qan júgirip, beti beri qaraýǵa baǵyt alǵandaı bolǵan edi, biraq turalaǵan ornynan áli tura almaı keledi. Kaspııdiń jaǵasynda otyryp, aýyz tushytyp balyq jeı almaý bardy baǵalamaý ma, isti uıymdastyra almaý nemese salǵyrttyq pa?! Áıteýir halyq balyq jegisi kelmeıdi, balyq kásipshiliginde jumys jasaǵysy kelmeıdi deý negizsiz. Taýarlyq balyq sharýashylyǵyn damytýǵa ne kedergi? Toǵandar nege salmaımyz? Ashyq teńizden balyq aýlaý máselesin nege memlekettik deńgeıde qolǵa almasqa? Múmkindik te, negiz de bar, asaý quryqtaǵandaı etip týlaǵan balyqtardy eldiń yrys-berekesine aınaldyrǵan atalarymyzdyń kásibin jandandyra alsaq jetip jatyr...
Sondaı-aq, Mańǵystaýda balyq sharýashylyǵymen birge tuz kásipshiligi de órkendegen bolatyn. Ketik, Qoshqar ata, Shopan ata, Oımasha, Tasorpa, Qaıly, Aqshaǵyl, Tuzbaıyr jáne Úshkempir jerlerinen birneshe myńdaǵan put tuz óndirilip, balyq óńdeý, saqtaý isinen bólek, turǵyndardyń kúndelikti tutynysyna berilgen. Al ıtbalyq máselesi – bólek áńgime.
Mańǵystaýda balyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirý – oılandyratyn da, sheshimin tabýy tıis te másele. Kaspııdiń qyzyl balyǵy – teńiz torýyldaǵan qaskóılerdiń kózqurty. Zańsyz jolmen balyq aýlap bala-shaǵasyn asyraǵan jerlester túgili, sý kóligimen syrttan sydyrtyp kelip, sý súzetin «qonaqtar» da az emes. Balyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirse, talaı adam jumyspen qamtylyp, el-jurt zańsyz aýlanǵan balyqtan jalap-juqtamaı, emin-erkin ernine tıgizer me edi?! Al bul kásipti shaǵyn sharýa kózine aınaldyryp otyrǵandar da, joba retinde arnaıy orynda ósirip, saýda aınalymyna túsirýdi kózdegender de – halyqtyń jappaı qoldanys-qajettiligin qanaǵattandyra almaıdy.
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan»
Mańǵystaý oblysy