Seıit pen Kópen
2008 jyly jazýshy-satırık Seıit Kenjeahmetuly uly Jasulanmen Qytaıǵa issaparmen ketip bara jatyp, Almatyda Kópen Ámirbek inisiniń úıine toqtaıdy. Qonaqasy daıyn bop, Kópen et týrap turyp áńgimege aralasa beredi. Muny kórip otyrǵan Kópenniń jary: «Ákel, men týraıyn, sen as úıden pyshaq alyp kel» dep Kópendi jumsap jiberedi. Kópen as úıden pyshaǵyn alyp kelip et týraýǵa kirisip, Seıit aǵasyna «bul qalaı boldy?» degende, Seıit: – Elýden asqan soń áıeliń shesheń sekildi bolyp ketedi, ol bir jerge jumsaǵanda júgirip baryp oryndap kelgiń kelip turady, – degen eken.
Aq pen araq – Sekeń bir jyldary Jambyl oblysyndaǵy Shý aýdany Kalının atyndaǵy kolhozǵa Ydyrys degen qarttyń úıine quda bolyp barady. Úı ıesi, aýyl azamattary aqyndy barynsha syılap, ishimdiktiń túr-túrin usynady. Ishimdikpen, shylymmen jany qas aqyn beıtanys jerde «ishpeıtin edim» demeıdi. Dál sol kúni ıaǵnı juma bolsa, juma kúni, senbi bolsa, «senbi kúni ishpeıtin edim» deıtin syltaýyn aıtyp, konıakqa qol sozbaıdy. Sol kezde bireý: – Quda, múmkin aq ishetin shyǵarsyz? – dep qalypty. – Ony maǵan kim berip otyr? – depti aqyn. Dastarqan basshysy dereý aq araq quıyp usynady. – Bul ne? – depti Sekeń. – Aq qoı. – Jigitter, túrleriń qazaq sııaqty, isteriń orys sııaqty. Muny qazaq «aq» demeıdi, «araq» deıdi. «Aq» dep biz qymyzdy, shubatty, aırandy aıtamyz. Al men «aq» degenge qymyz beredi eken dep dámetip qalyp edim, – depti semser tildi aqyn.
Tókenge tóte óleń
– Seıit tyǵyz sharýasy bolyp teatr dırektory Tóken Eltebaevty izdeıdi. Teatrdaǵylar «mádenıet basqarmasyna ketti» deıdi. Ondaǵylar «mýzeıge ketti» deıdi. Onda barsa, mýzeı bastyǵy bir áıelmen ketti deıdi. Buǵan yza bolǵan Sekeń: – Taptyrmaısyń izdese, Qýyp júrmin iz kese. Dos-jarandy umyttyń Ne páleń bar qyz dese? – dep qaǵaz jazyp jiberipti.
Tóbege otyrý Arqalyqta jańa úı berilip, odan Seıitke joǵary, Sabyrjanǵa bir qabat tómennen páter tıipti. – Ekeýińiz nege bir qabattan almaǵansyńdar? – dep surapty Jumaǵalı. – Men Sabyrjannyń tóbesinde otyrýym kerek qoı, – depti Seıit.
Jasulan SEIITULY ASTANA
*****
«Aıǵa ushpasam jer joq...»
Jer telimin ala almadym, Qur sandalyp alańdadym. Qaıda barsam birdeme dámetkendeı, Ár esikti kúzetip aıaldadym. Syltaý syrǵyp ońar emes, Zań sheńberi tolar emes. Jeri tegin desedi ǵoı, Aıǵa ushpasam bolar emes.
Bir kúndik «án»
«Elý-alpys án jazamyn ár jyly, Kózin ashyp mahabbatyń tań nury. Eń aldymen kelinshegim tyńdasa, Balqyp-shalqyp «áldı» bolyp qalǵydy. Sazym qandaı ul-qyzymdy baýraıdy, Júrekterin álde bir kúsh jaýlaıdy. Deıdi bireý jazǵanymdy jazǵyryp, «Qyrǵyz, tatar ánderinen aýmaıdy». «Kúnshildik» dep sezinemin ony men, Án saparym kele jatyr ońymen. Qarańdarshy «hıtke» aınaldym ózim de, Nurǵısa men Shámshilerdiń jolymen...» – Dep maqtandy «kompozıtor» jar salyp, Teris qarap «qol soǵady» barsha jurt. Án-kúıiniń bir-aq kúndik ómiri, О́zin-ózi jarnamalar qanshalyq?!.
«AI-95»
«AI-95» benzıni, Aıǵa shapshyp qutyryp tur. Baǵasy ýdaı bolsa da, Basyn bermeı sonshama, «Kelseń kel» dep jutynyp tur. Arzan benzın «jylamsaq» Birde bar da, birde joq, Keıbir kezde múlde joq, Munaı óńdeý zaýyttary «Remont» dep sytylyp tur, Qara halyq utylyp tur.
Ázirbaıjan QONARBAEV
Mańǵystaý oblysy *****
Suraq – jaýap
– Bes bankiden kredıt alypsyz. Tóleýi qıyn emes pe? – Op-ońaı. Alǵashqy alǵanymdy sońǵy alǵanymmen jaýyp tastaımyn. – Kinálimin, myrzam! – Neni búldirdiń? – Mashınańyzdy aýdaryp aldym. – Traktordy órtegende de osylaı qınalmaǵan bolatynsyń?.. – Sheteldiń kınosynan kórgenderim ǵoı, kádege jarap jatqan...
– Para bermeı jumysqa turǵan adamdy estidiń be? – Qulaǵym kereń bolsyn. – Kóshede myń dollar taýyp alǵan adamnyń ony egesine qaıtarǵanyn kórdiń be? – Kózim shyqsyn. – Jaqyn jyldarda kereń de bolmaısyń, kóziń de shyqpaıdy, ýaıymdamaı ómir súre ber.
Jetkergen ÁBDIREIULY Qyzylorda oblysy
*****
Endi ne qyl deısińder?.. (Shaqpa tildi Shaqarbektiń monology)
Jurt meni syrtymnan «tili ashy, betalbaty sóıleıtin adam» dep sógetin kórinedi. Nege olaı deıtinderin túsinbeımin, óıtkeni meniń tilimnen jamandyq kórip, zardap shekken eshkimdi kórgen emespin. Endeshe olar nege orynsyz jala jaýyp, adamnyń júıkesine shı júgirtedi? Jasyratyny joq, men ózim ájeptáýir qaljyńbas adammyn. Keıde, ásirese «birer júzdi» qaǵyp alǵan ýaqytta tóńirektegi jurtty kóńildendireıin degen oımen azdap ázil aıtatynym bar. Búgingi halyq kóp oqyǵan saıyn topastanyp, doǵaldanyp ketken syńaıly. Olaı deıtinim, qaljyńdy týra maǵynasynda túsinip, ezý tartatyndardyń sany kúnnen-kúnge azaıyp bara jatqandaı. Bir sózińdi kótermeı jaǵalasa ketetin «nervnyılarǵa» ne dersiń? Onyń ústine áıelim de attaǵan saıyn aqyl aıtyp: – Aýzyńa ıe bol, jónsiz sóıleme! Qaljyń seniń ne teńiń?! – dep qyjyrtady da otyrady. Já, áńgimeniń týra mazmunyna kósheıin. Bir kúni aıaldamada aıaǵyn áreń basyp sendelektegen bir qatty qyzý jigit jolyqty. Betine biraz qarap turdym da: – Baýyrym, jańa jylda nege mas kisi bolyp kıinbeısiń? Túriń qatty uqsaıdy eken, – degenim sol, álgi nemeniń tirilip ketip, maǵan qona túskeni. Men ózim orta boıly ǵana qaǵylez adammyn, sol arada turǵan azamattar arashalamasa álginiń qolynan ajal tabýym da múmkin edi. «Sonshalyqty shamdanatyndaı ne aıttym oǵan?» – dep áli kúnge basym qatyp júr. О́tken Naýryz meıramynda naýryz kóje ishýge О́mesh degen dosymnyń úıine bardyq. El jıylǵansha ekeýmiz áıelderge baıqatpaı monshaǵa kirip bir jartyny «jáýkemdep» tastadyq. Dastarqan basyna kelgende ájeptáýir kóńildi bolatynmyn. Dál aldymda otyrǵan túıeniń jarty etindeı beıtanys báıbisheniń «kójeleriń dámdi eken» dep biriniń artynan birin qylǵytqany unamaı qaldy da, ázil aıtpaq nıetpen: – Sanap otyrmyn, osymen jetinshi keseni jónelttińiz. Abaılańyz, andaǵy tyrsyldap áreń syıyp otyrǵan kóılegińiz tigis-tigisinen setineı jónelmesin, – dep yrjıdym. Álgi paqyryń da «ıýmor» degen túsinik atymen joq eken, «Meni asyrap júrgen sen be ediń, ne ottap otyrsyń, sumyraı?!» – dep aıǵaıǵa bassyn kelip. Áıelim dyryldatqan kúıi syrtqa súırep alyp shyqpaǵanda aıýdaı nemeniń meni tútip tastaýy ábden múmkin edi. Úıge kelgen soń báıbishemniń zirkili men oıbaıyn biraz ýaqyt tyńdaýǵa týra kelgenin nesine jasyraıyn... Taǵy birde máslıhatqa depýtat bolǵaly júrgen kandıdat aǵamyzben kezdesý bolyp, soǵan qatysqan edik. О́zim qasqaıyp eń alda otyrǵanmyn. Kópten tanys aǵamyz eger depýtat bolyp saılanǵan jaǵdaıda bar jaqsylyqty basymyzǵa úıip-tógetinin aıtyp, biraz jerge kósildi. «Kimde suraq bar?» – degende oıyma elden estigen bir jaıdyń sap ete qalǵany bar emes pe. Qol kóterip edim, basqarýshy sózdi bere qoıdy. – Aǵa, – dedim men, – osy siz raıpony basqarǵanda moınyńyzǵa bálen júz metr kezdeme minip, shyǵyp qalǵanyńyz ras pa? Jurt dý kúldi. Aǵamyzdyń reńi órt sóndirgendeı qabaryp, odan soń bozaryp, bir kezde shıqandaı qyzardy. Sol kezde ol ornynan atyp turyp: – Myna aqymaqty kim shaqyrǵan, munda? Men seni sotqa beremin, álgi aıtqanyńdy dáleldep moınyma qoımasań, túrmede shirısiń, ıttiń balasy! – dep shart ketti. Tanysy kóp, súıeýi myqty neme deýshi edi, «qaıdan ǵana aıttym álgi sózdi?» dep mańaıdan bezdim. Sodan beri ishkenim boıyma sińbeı qatty ýaıymdap júrmin. Jyl aınalyp Naýryz merekesi taǵy kelip qalypty. «Irgedegi kórshiniń úıi naýryzkójege shaqyryp jatyr. Biraz adam jıylatyn sııaqty. Pátshaǵar, aýzyńa ıe bolyp, jylannyń tilindeı tilińdi tistep otyr. Áıtpese, taǵy bir áńgime taýyp alarsyń», – dep báıbishem tań atpaı eskertip qoıǵan. Men aıtaıyn dep aıtpaımyn ǵoı, qapyda aýzymnan shyǵyp ketedi keıbir sózder. Minezim solaı bolsa ne isteıin? Álde ishkendi qoıǵanym jón be? Ne qyl deısizder maǵan, halaıyq?!
Hasen ZAKARIIа
Shyǵys Qazaqstan oblysy
*****
Áke-bala ájiń-gújińi
Ákesi balasyna: – Nege búgin mektepke barmadyń? – Apaıyma syılyq jasadym. – Qandaı syılyq? – Búgin – apaıdyń týǵan kúni. fsyn dedim. * * * Keshke jumystan kelgen ata-anasy balasyna: – Myna kitaptardyń barlyǵyn nege ashyp-shashyp qoıǵansyń? – Endi ózderińiz ǵoı, «ómiri kitaptyń betin ashpaısyń» deıtin... * * * Ákesi balasyna: – Sabaǵyń durys pa? – Bári jaqsy. – Sonda da erteń mektebińe baramyn. – Qaıdaǵy mektep, men stýdentpin ǵoı, áke... * * * Erjetip qalǵan ul ákesinen surapty: – Kezdesip júrgen qyzymnyń shyn máninde men týraly ne oılaıtynyn qalaı bilsem eken? – Oǵan úılen, – depti ákesi kúrsinip.
*****
Aýyldyń aıtqyshtary
Tepe-teńdikti saqtaý
Mal bordaqylaý alańynda jumys isteıtin Tursymat kúnige keshke úıine jarty qap jem arqalap qaıtatyn kórinedi. Oǵan basshy, qosshylardyń da kózi úırengen, eshteńe deı qoımaıdy, týra bir solaı bolýy tıis sekildi. Bir kúni sovhozǵa jańadan bas zootehnık bolyp taǵaıyndalǵan Erdaly Orazov jumysshynyń myna qylyǵyn baıqap, eskertý jasaıdy. Sonda sózden tosylmaıtyn Tursekeń; – E, bul meniń parsańym ǵoı, – depti de qabyn arqalap kete beripti. Zootehnık ań-tań turyp qalady, «parsań» degeni ne pále?! Sóıtse, onysy tarazyny teńestirip turatyn tetik eken, ıaǵnı, tepe-teńdigimdi saqtap, aýytqymaı júrýim úshin jarty qap jem kerek degendi túsindirgeni.
Gradýsy «kúshti» vıno
О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynyń sońy bolsa kerek. Qarjy tapshylyǵy, iri sharýashylyqtar taraǵan, óndiris joq... Bir jıynda Jańaqorǵan aýdanynyń ákimi aýdannyń aldaǵy josparlaryn ortaǵa salyp: «Keńes aýylynan pálen gektar júzim egemiz, uzatpaı vıno jasaıtyn zaýyt iske qosylady, sol kezde konveıer ústinde vıno bótelkeleri byl-laı jyljyp ketip bara jatady...» dep qolymen kólbeý baǵytty kórsete keremet áserli aıtsa kerek. «Byl-aı...» dep ákimniń kórsetken qolynyń baǵytyna kózimen ere elitken aldyńǵy jaqta otyrǵan qarııa kisi jantaıa qısaıyp bara jatady. Sonda onyń janynda otyrǵan Qanjarbek: – Baıqańyz, vınomyzdyń gradýsy da kúshti kórinedi, aldymyz masaıa bastadyq, – deıtin kórinedi qýaqylanyp. Ahaý kerim, oıbaı belim...
О́tken ǵasyrdyń elýinshi jyldary Jańaqorǵandaǵy Ábdikerim shaldyń balasy kelin túsiredi. Aýyl adamdarynyń kolhoz jumysynan bosamaıtyn kezi. Bir kúni esik aldyndaǵy qudyqty tazalamaqqa atasy ishine túsedi de, kelini syrtta qaýǵa tartyp turady. Shelekke laı toltyrǵansha jas kelinshek syrtta yńyldap óleń aıtatyn kórinedi. Qansha degenmen jas adam ǵoı: «Ahaý kerim, burań belim...» deıdi atasynyń esimi qapelimde aýzyna ilinip. Sonda shal qudyq ishinde turyp jótkirinip: – Oıbaı, belim! – dep qoıatyn kórinedi óziniń bar ekendigin bildirip.
Nurmahan ELTAI
Qyzylorda oblysy
Múıisti júrgizetin Berik SADYR