Májilis Spıkeri Nurlan Nyǵmatýlınniń tóraǵalyǵymen ótken jalpy otyrysta depýtattar «Gaz jáne gazben jabdyqtaý týraly» zań jobasyna túzetýlerdi maquldady. Bul qujatqa Májilis depýtattary ózderi bastamashy bolǵan edi. Depýtattar, sondaı-aq saılaý týraly, kommersııalyq emes uıymdardyń qyzmeti, saqtandyrý jáne saqtandyrý qyzmeti, valıýtalyq retteý jáne valıýtalyq baqylaý jáne TMD Ekonomıkalyq sotynyń mártebesine qatysty qujattardy tutastaı maquldady.
G M T Opredelıt ıazykAzerbaıdjanskııAlbanskııAnglııskııArabskııArmıanskııAfrıkaansBaskskııBelorýsskııBengalskııBırmanskııBolgarskııBosnııskııVallııskııVengerskııVetnamskııGalısııskııGrecheskııGrýzınskııGýdjaratıDatskııZýlýIvrıtIgboIdıshIndonezııskııIrlandskııIslandskııIspanskııItalıanskııIorýbaKazahskııKannadaKatalanskııKıtaıskıı (Ýpr)Kıtaıskıı (Trad)KoreıskııKreolskıı (Gaıtı)KhmerskııLaosskııLatınskııLatyshskııLıtovskııMakedonskııMalagasııskııMalaıskııMalaııalamMaltııskııMaorıMarathıMongolskııNemeskııNepalıNıderlandskııNorvejskııPandjabıPersıdskııPolskııPortýgalskııRýmynskııRýsskııSebýanskııSerbskııSesotoSıngalskııSlovaskııSlovenskııSomalıSýahılıSýdanskııTagalskııTadjıkskııTaıskııTamılskııTelýgýTýreskııÝzbekskııÝkraınskııÝrdýFınskııFransýzskııHaýsaHındıHmongHorvatskııChevaCheshskııShvedskııEsperantoEstonskııIаvanskııIаponskıı AzerbaıdjanskııAlbanskııAnglııskııArabskııArmıanskııAfrıkaansBaskskııBelorýsskııBengalskııBırmanskııBolgarskııBosnııskııVallııskııVengerskııVetnamskııGalısııskııGrecheskııGrýzınskııGýdjaratıDatskııZýlýIvrıtIgboIdıshIndonezııskııIrlandskııIslandskııIspanskııItalıanskııIorýbaKazahskııKannadaKatalanskııKıtaıskıı (Ýpr)Kıtaıskıı (Trad)KoreıskııKreolskıı (Gaıtı)KhmerskııLaosskııLatınskııLatyshskııLıtovskııMakedonskııMalagasııskııMalaıskııMalaııalamMaltııskııMaorıMarathıMongolskııNemeskııNepalıNıderlandskııNorvejskııPandjabıPersıdskııPolskııPortýgalskııRýmynskııRýsskııSebýanskııSerbskııSesotoSıngalskııSlovaskııSlovenskııSomalıSýahılıSýdanskııTagalskııTadjıkskııTaıskııTamılskııTelýgýTýreskııÝzbekskııÝkraınskııÝrdýFınskııFransýzskııHaýsaHındıHmongHorvatskııChevaCheshskııShvedskııEsperantoEstonskııIаvanskııIаponskıı Zvýkovaıa fýnksııa ogranıchena 200 sımvolamı Nastroıkı : Istorııa : Obratnaıa svıaz : Donate Zakryt«Gaz jáne gazben jabdyqtaý týraly» zań jobasynyń dúnıege kelýine suıytylǵan munaı gaz naryǵyndaǵy ahýal sebep bolyp otyr. О́ıtkeni elimizdiń taýarlyq gazben gazdandyrylmaǵan óńirlerindegi turǵyndar men kásiporyndar tutynatyn, sondaı-aq kólik quraldaryna paıdalanylatyn kógildir otyn naryǵynda óndirýshi men tutynýshy múddesine saı emes keleńsizdikter qalyptasqan.
– Bizdiń elimizde suıytylǵan gazdyń bekitilgen shekti kóterme saýda baǵasy búgingi kúni, qosylǵan qun salyǵyn esepke almaǵanda, tonnasy 38437 teńgeni quraıdy. Usynylyp otyrǵan zań jobasynyń maqsaty – suıytylǵan munaı gazyn shyǵarý kólemin arttyrýǵa óndirýshilerdiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrý arqyly suıytylǵan munaı-gaz tapshylyǵyn bolǵyzbaý. Ol úshin sıfrlandyrý jáne bıznes úshin ákimshilik kedergilerdi qysqartý boıynsha júrgizilip jatqan saıasat sheńberinde shyǵynmen jumys istep otyrǵan zaýyttarǵa suıytylǵan munaı gazyn ishki naryqqa berýdi engizgennen keıin elektrondy saýda alańdary arqyly olardyń kiristiligin qamtamasyz etý kózdelgen, – dedi zań jobasyn tanystyrǵan Májilis depýtaty Baqtyqoja Izmuhambetov.
Baıandamashy elimizdiń ár óńirinde aýyq-aýyq baıqalyp turatyn gaz tapshylyǵynyń sebepterin de atap ótti. Máselen, qazir suıytylǵan gazdyń bólshek saýdadaǵy baǵasy kóterme saýdadaǵy baǵadan edáýir joǵary bolǵandyqtan, bul sala deldaldardyń maıly shelpegine aınalǵan. Tipti bólshek saýdadaǵy baǵanyń ózi kórshi elderdegi kóterme baǵadan da tómen bolǵandyqtan, gazdy zańsyz eksporttaýǵa qulshynyp otyrǵandar da az emes.
B.Izmuhambetov gaz óndiretin zaýyttar baǵanyń tómendigine baılanysty ishki naryqta shyǵynǵa ushyrap otyrǵandyǵyn da jetkizdi.
– Qazaqstandyq suıytylǵan gazdy óndirýshilerdiń tek 2017 jyly ǵana ala almaǵan kirisiniń kólemi 38 mlrd teńgeden astam somany quraıdy. Al endi negizgi kiris zaýyttan tutynýshyǵa deıin jetkizetin deldaldar tizbeginiń qaltalaryna túsip otyr. Mundaı jaǵdaıda zaýyttarǵa suıytylǵan gazdy ishki naryqqa berý, ásirese ony óndirý kólemin arttyrý múlde tıimsiz, – dedi depýtat.
Onyń aıtýynsha, elimizde óndiriletin gazdyń 72 paıyzy ishki naryqtyń suranysyn jaýyp otyr. Bul qalyp saqtalar bolsa 2019 jyly elimizde gazdyń tapshylyǵy sezile bastaýy múmkin.
Sondyqtan da suıytylǵan gazdyń shyǵarý kólemin arttyrý, óndirýshilerdiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrý arqyly suıytylǵan munaı-gaz tapshylyǵyn boldyrmaý maqsatyn kózdeıtin zań jobasy óndirýshi men tutynýshynyń múddesine saı keletindigin atap ótti.
Depýtattardyń paıymdaýynsha, gaz naryǵyn tártipke keltirýdiń birden-bir joly – zaýyttarǵa suıytylǵan munaı-gazdy ishki naryqqa elektrondy saýda alańdary arqyly berýdi engizý. Bul jańashyldyq kelesi jyldan bastap 2021 jylǵa deıin kezeń-kezeńmen engizilmek. Bastapqyda elektrondy alańǵa gazdyń 10-20 paıyzy shyǵarylyp, keıin tolyqtaı sandyq júıege kóshiriledi. Demek, bolashaqta qazirgi Energetıka mınıstrligi bekitip otyrǵan shektik baǵa túsinigi joıylady.
О́nerkásip kásiporyndary, avtokóliktik gaz quıý stansalary, gaz toltyrý beketteri gazdy qazirgideı deldaldardyń kómegine júginbeı-aq elektrondy saýda alańdarynda satyp alatyndyqtan, kógildir otyn baǵasynyń tómendeýi de joqqa shyǵarylmaıdy.
Depýtattar atalǵan «Gaz jáne gazben jabdyqtaý týraly» zań jobasyn birinshi oqylymda maquldady.
Tutas maquldanǵan jobalarJalpy otyrysta halyq qalaýlylary «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa túzetýler engizýge qatysty Konstıtýsııalyq zań jobasyn jumysqa qabyldady. Qujat jańa ınstıtýttardy engizýge, quqyqtyq olqylyqtar men qaıshylyqtardy joıý arqyly saılaý zańnamasyn jetildirýge baǵyttalǵan. Konstıtýsııalyq zańǵa usynylyp otyrǵan túzetýler barynsha ashyq ári demokratııalyq saılaý prosesin qamtamasyz etýge yqpal etpek. Bul rette saılaý máseleleri boıynsha túzetýlerge qatysty zań jobasy da jumysqa alyndy.
Osy kúni Májiliste birqatar zańnamalyq aktiler ekinshi oqylymda maquldandy. Onyń ishinde, kommersııalyq emes uıymdardyń qyzmetine qatysty zań jobasyn ekinshi oqylymǵa daıyndaý barysynda qoldanystaǵy zańnamaǵa, zań tehnıkasy qaǵıdalaryna sáıkes keltirýge baǵyttalǵan redaksııalyq-naqtylaý sıpatyndaǵy túzetýler engizilgen.
Aıta keterligi, «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń qurylýyn jáne jumys isteýin qamtamasyz etý úshin osy zań qoldanysqa engizilgen kúnnen bastap 5 jylǵa deıingi ótpeli kezeń atalǵan zańmen belgilendi, bul kezeń ótkennen keıin Úkimet UKP qatysýshylarynyń quramynan shyǵady. Osyǵan baılanysty Májilis depýtattary UKP-nyń Úkimetpen jáne memlekettik organdarmen ózara is-qımylynyń jańa nysanyn engizýge, óńirlik palatalarda aýdandyq keńester, salalyq keńester qalyptastyrý úshin quqyqtyq negiz qurýǵa, Úkimet ókilderiniń ulttyq kásipkerler palatasynyń basqarý organdary – sezd jáne tóralqa jumysyna qatysýy týraly normany alyp tastaýǵa qatysty túzetýler usyndy.
Sondaı-aq osy kúni Májilis saqtandyrý jáne saqtandyrý qyzmetine túzetýlerdi, sonymen qatar valıýtalyq retteý jáne valıýtalyq baqylaý týraly jáne oǵan ilespe zań jobalaryn ekinshi oqylymda maquldady.
Jalpy otyrysta 1992 jylǵy 6 shildedegi TMD Ekonomıkalyq sotynyń mártebesi týraly kelisimge ózgerister engizý týraly hattama depýtattar tarapynan qoldaýǵa ıe bolyp, Qazaqstan men Qytaı úkimetteri arasyndaǵy bizdiń elge tikeleı ınvestısııalar salýdy júzege asyratyn Qazaqstan-Qytaı óndiristik qýattarynyń yntymaqtastyǵy qory kirisiniń jekelegen túrlerin salyq salýdan bosatý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý boıynsha beıindi komıtetterge qorytyndy ázirleý merzimi belgilendi.
Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan»