Myrza Haıdar Dýlatı taǵylymy

Myrza Haıdar Dýlatıdiń «Tarıh-ı-Rashıdı» atty jaýhar eń­begi týraly buǵan deıin de bir­neshe maqala jazyp, konferensııa­larda baıandamalar jasaǵan bolsam da, ony qaıta paraqtap zerdeleı oqýyma sebep bolǵan Elbasynyń «Bo­la­shaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵy­rý» atty baǵdarlamalyq eń­be­gin­de kóterilgen kókeıkesti oı-pi­kir­ler edi.

Tarıhı sana degenimiz ǵasyrlar qoınaýynan búginge jetken tarıhı ádebıetter arqyly urpaqtan-ur­paqqa baǵdarsham bolyp aldy-ar­ty­myzdy jarqyratyp turatyn máń­gilik qubylys. Tarıh tek tarıh úshin jazylmaıdy. Onyń túpki ári bel­sendi qyzmeti urpaqtyń tarıhı sa­nasyn qalyptastyrýǵa yqpal etip, bolashaqqa baǵdar silteý bolsa ke­rek. Endeshe, «Tarıh-ı-Rashıdı» – mán-maǵynasy máńgi ólmeıtin, bú­gingi jas táýelsiz memleketimizdiń kósegesin qaıtsek kógertemiz dep tol­ǵanatyn barlyq qazaqtar úshin taǵy­lymdyq-tárbıelik mańyzy ora­san zor jádigerlerdiń biri. Rýha­nı jańǵyrýdyń tarıhı qaınar kó­zin osy asyl muradan tapqandaı bol­dym. 

Myrza Haıdar Dýlatıdiń «Tarıh-ı-Rashıdı» atty eńbeginde ja­zy­lýynsha, «1514 jyly erejep (radjıp) aıynda Sultan Saıd han Qash­qarda taqqa otyrǵan». Ol ózin Moǵol­stannyń uly hany dep jarııalady, astanasy Qashqar qalasy boldy. Kóp ótpeı astanasyn Jarkent qalasyna aýystyrdy. Osyǵan oraı bul handyq «Jarkent handyǵy» dep te, «Saıdııa handyǵy» dep te atalatyn bolǵan.

Sultan Saıd han shaǵataılyq Moǵolstan hany Tuǵlyq Temirdiń 8-urpaǵy edi. Saıd han Qashqar­dyń bıligin M.H.Dýlatıdiń nemere aǵa­sy Ábýbákir sultannan tartyp alǵan bolatyn.

Jarkent handyǵynyń alǵashqy kezindegi aýmaǵy «Tarıh-ı-Rashıdı-de» Shyǵysta Qytaı (Qytaıdy bılegen Chyń, Mıń dınastııasy) shekarasynan, Ońtústigi Qotanǵa deıingi ulan dalany qamtıtyndyǵy, al han­dyq dáýirlegen tusta Táńiri taýy­nyń tústigi men teristiginen asyp, Ystyqkóldi Balqash kóliniń oń­tús­tiginen Ferǵana oıpaty men Badahshana jáne Ýahandy kók­teı ótip, Tıbet pen Kashmırge deı­in-

gi keń-baıtaq óńirge bılik júr­gizgendigi belgili. «Jarkent han­dyǵy» dáýirlegen zaman Kereı men Jánibek handar negizin qalaǵan Qa­zaq handyǵynyń da barynsha kúsheıip, Ortalyq Azııadaǵy ás­ke­rı-saıası, ekonomıkalyq jáne má­de­nı oqıǵalarǵa tikeleı yqpal etip otyr­ǵany «Tarıh-ı-Rashıdıde» udaıy sóz bolyp otyrady.

Tarıhtan belgili bolǵandaı, «Jarkent handyǵy» qurylýdyń aldy-artyndaǵy Ortalyq Azııa­daǵy Shaıban men Shaǵataı sul­tan­darynyń arasyndaǵy taq talasy qozdyrǵan qandy qyrǵyn tutastaı 3 ǵasyrǵa sozylyp, qalalar qańyrap, dalalar ańyrap, halyq barynsha kúızeldi.

Moǵolstan aýmaǵynyń teristigi men batysynda kúsheıe bastaǵan Qazaq handyǵy men onyń shyǵys-oń­tústiginde boı kótergen «Jarkent handyǵynyń» tarıh sahnasyna shyǵýy Ortalyq Azııany jaılaǵan osyn­­daı kúızelisti jaǵdaıdy toq­ta­týǵa tikeleı áser etti. 

164 jylǵa sozylǵan (1514-1678 jyly) Jarkent handyǵy tusyn­da jaǵdaı túbirinen ózgerdi. Eń ma­ń­yzdysy, handyq aýmaǵynda ty­nyshtyq ornady, sharýashylyq jol­ǵa qoıylyp, halyq turmysy jaq­sardy. Oqý-aǵartý, mádenıet qar­qyndap ósti, damydy. Osyndaı ıgi­likti isterdiń basy-qasynda óz za­ma­nynyń asa bilimdar, kóregen ári ımandy kósemi, ákeli-balaly Sul­tan Saıd han men Ábdrashıd han­dar bolǵanyn, sol bir ıgilikti bas­tamany júzege asyrýǵa ózi de ba­rynsha at salysqanyn Myrza Haı­dar Dýlatı tebirene jazǵan bo­latyn.

M.H.Dýlatı tarıhı oqıǵa­lar­dy, tarıhı tulǵalardyń bet-beı­nesin qalaı ashyp, qalaı ber­gen­digi jóninde bylaı deıdi: «...Biz­diń shejireshilerdiń salty – urpaq­tar­dyń shejiresin qalaı bolsa dál sol qalpynda baıandap berý ke­rek. О́ıtkeni biz patshalardyń tek jaqsy ádetterin ǵana jazyp, jón­siz qylyqtaryn búgip qalmaı, álem jurty týraly tarıh saqtalyp qa­lý úshin, barlyq oqıǵany túgel baıan­dap qaldyrýǵa tıispiz. Keıingi ur­paq óz ata-babasyn áriden (qaıdan taralatynyn) bilip qana koımaı, sonymen qatar jaqsy minez ben unamsyz qylyqtyń qandaı paıda-zııan ákelerin baǵamdap otyratyn bolýy kerek. Bálkim, bul nasıhatty qabyldap, izgi isterge kiriser, ári keı­in ózin quran oqyp, eske alýy úshin tentek qylyqtardan boıyn aý­laq ustar».

Myrza Haıdar Dýlatı tarıh ja­zý­da ózi ustanǵan osy qaǵıdaǵa ba­rynsha adal boldy. О́ziniń nemere aǵasy bolsa da, zulymdyǵymen aty shyqqan Sultan Ábýbákir (48 jyl Qashqardy bılegen) qatarly qa­tygez handardy aıaýsyz ásh­ke­relep otyrady. Basqalarǵa qyl­ǵan ja­mandyq ózin tappaı qoı­maı­ty­nyn san taǵdyrlarmen dá­lel­deıdi.

M.H. Dýlatı patshalar jóninde by­laı oı tolǵaıdy:

«Shyn máninde opasyz dúnıe baı­lyqqa súıenbegen patsha naǵyz pat­sha, óıtkeni opasyz dúnıe ót­peli, turaqsyz. Baılyq degenimiz – ádi­let­tilik pen ıgiliktiń saltanat qu­rýy, ári ımandylyq baqyty – ju­maq baǵyna osy álemnen jetedi».

«Jarkent handyǵyn» quryp, ony gúldendirgen Sultan Saıd han men onyń taq murageri Rashıd Sul­tan (1533-1569 j.) jóninde sóz bolǵanda tarıhshy Myr­za Haı­dar erekshe qurmet, ma­daq-ma­rapattarmen aspandata ás­pet­teıdi.

«Tarıh-ı-Rashıdıdiń» 68-taraýynda: «Sultan Saıd han qadirli, baqytty jáne qýatty patsha edi. Ártúrli qasıet daryǵan, maqtan eterlik minez-qulyq boıyna bitken. ...Áńgimesi óte aıshyqty, túrikshe de, parsysha da sózge sheshen bolatyn. ...Onyń jomarttyǵynda shek joq edi. Men 24 jyl onyń qyzmetinde boldym. Ol erjúrektigimen de óz qatarlastary arasynda erek­she­lenetin. ...Men óz basym Moǵol uly­synda da, ózbekter men shaǵa­taı­lar­dan da, sol sııaqty quralaıdy kóz­ge atatyn mergen jandy kórgen emes­pin. ...Men mundaı jaratylysy márt jandy sırek kezdestirdim. ...Al bilimdarlyǵyna kelgende men oǵan teń keler kisi kórmedim. ... Par­sysha, túrikshe, arabsha óte saýatty, durys, minsiz jazatyn.

Túrki tilinde minsiz, ádemi ınsha-shyǵarma jazǵanda oǵan bas­qa­­lar­dyń teńesýi múmkin emes edi. О́leń shy­ǵarǵanda onyń kúsh-qýaty men da­rynyna teń keler adam óte sı­rek kez­desetin», dep aǵynan aqtaryla syr ashady.

Biz kórkem ádebıetti 70 jyl boıy Qazan tóńkerisiniń tetigi men te­­ger­­shigine baılap bergen sosıalı­zm dogmasy boıynsha baǵalap kel­dik.

Myrza Haıdar Dýlatı tamsana ulyqtaǵan Saıd han, Rashıd handar deńgeıine jetken segiz qyrly, bir syrly uly patshalar álem tarıhynda óte sırek kezdesetinin búgingi urpaq endi bile bastady. Tarıhshy men synshylar, ádette, óz zamandastary jóninde onsha ádil bola bermeıtini belgili. Al M.H.Dýlatı kerisinshe, onyń Sul­tan Saıd hannyń boıyndaǵy erekshe qasıetterin sanap taýysa almaı qı­nal­ǵandaı bolady. 

Osyndaı erekshe qabilet pen kisi­lik nuryna bólengen Saıd han «Jarkent handyǵyn» az ǵana jyl­dar ishinde órkendeýdiń she­gine jetkize aldy. Handyq aýma­ǵynda dıhanshylyq pen mal sharýa­shy­lyǵy barynsha damydy. Qalalar kórkeıtilip, joldar, kópirler, be­kinister qaıta jasalyp, baý-baq­shaly saltanat saraılary boı kó­ter­di. Mektep-medreseler kóptep ashyl­dy. Olar negizinen memleket pen ýáhipálerdiń qarajatyna súıe­ndi.

Saıd han ózi oqymysty, jan-jaqty jetilgen óner ıesi bol­ǵan­­dyqtan, Jarkent handyǵy aýma­ǵyn­da turatyn áıgili aqyn-jazý­shy­lardy, ónerpaz mýzykanttardy, hattattar men sáýletshilerdi han ordasyna aldyryp, olardyń shy­ǵar­mashylyqpen erkin, alańsyz aı­na­lysýyna barlyq jaǵdaıdy ja­sap beredi. Sondyqtan ol zaman­da handyq sheginen shalǵaıda jat­qan Buhara, Samarqand, Kash­mır, Úndistan qalalarynan oqymys­ty­lar men ónerpazdar jáne bilim, óner jolyn qýǵan jas talanttar Qash­qar men Jarkentke aǵylyp jata­tyn bolǵan. 

Ortalyq Azııaǵa dańqy ketken Qashqardaǵy «Handyq medrese» men Jarkent qalasyndaǵy «Handyq medrese» jáne sondaǵy «Dıýanhana» (mem­lekettik kitaphana) dál osy Jar­kent handyǵy tusynda boı kó­ter­gen bilim, ǵylym ordalary edi. Bul bilim ordalarynda óz za­ma­nynyń áıgili ǵulamalary Qy­dy­r­­han Iаrkendı qatarly ǵalym­dar sabaq beretin. Olar arab tili, parsy tili, urdý tili, esep, tarıh, ádebıet, mádenıet, medısına, astro­nomııa, aýyl sharýashylyǵy sala­sy bilimderin keńinen oqytyp, ma­mandar daıyndaıtyn.

Din ǵulamalary Islam negiz­deri men Quran kárim, hadıs, shá­rip­terden jan-jaqty habardar Islam fı­losoftary men bilgir teologtar­dy tárbıelep shyǵardy. Saıd han­nyń murager balasy Rashıd han tu­synda bul úrdister barynsha kór­keıip, kemeldene tústi.

M.H.Dýlatı ol jóninde bylaı dep jazdy: «Búginde, 453 (1546-1547 j.) jyly, mártebeli Saıd hannyń ornyna han taǵyna mura­geri Ábdirashıd han otyryp, bılik etýde. Bul «tarıhty» men, Mu­ham­med Haıdar paqyr, oǵan ar­nap mu­habasynda qadirli esimin áspet­tep jazdym». 

Ábdirashıd hannyń sózge ergish­ti­ginen memlekettiń talaı kórnekti tulǵalary zardap shekkenin, óziniń de Kabýl men Kashmırge ketýine sebepshi bolǵanyn ókine eske alsa da, Myrza Haıdar tarıhı shyndyq aldynda adal, ádil, shynshyl, ımandy qaıratker retinde ózin kórsete biledi. Ol bul týraly bylaı deıdi:

«Han isterdi taldap sheshýde, kisi tańdaýda osaldyq kórsetkenimen, densaýlyǵy myqty, sóz oraıyn taýyp sóıleýden qatarlarynan alda bo­latyn.

...Onyń márt qoldary alýan túr­li saz aspaptaryn sheber jan­dan­­dyryp oryndaıtyny son­sha­lyq, onyń janynda Sholpan Echangi áýenderi solǵyndanyp (Sholpan – baqyt juldyzy, avtor ony án­shi-sazger dep alǵan, aýd.) hám saz baǵynda saıraǵan bulbuldar áýe­ni kómeski tartyp qalatyn. Shara­pat­ty shabyty qarasózdiń ózin ja­qut jyr­ǵa aınaldyratyn. Onyń qabi­let daryny názik te talǵampaz sıpat baıqatatyn». 

Ár el tarıhshylary «Qashqar handyǵy», «Jarkent handyǵy», «Saıdııa handyǵy», «Saıdııa Moǵol mem­leketi» dep ataǵan eldiń mem­le­ket­tik qurylymy men saıası, mádenı ahýaly jáne halqynyń etnıkalyq qu­ramy jóninde bir-birine múldem ke­reǵar paıymdaýlar men topshylaýlar aıtyp keledi. Ásirese shyǵystúrkistandyq tarıhshy, áde­bıetshi ǵalymdardyń pikirleri tym oqshaý ári barynsha oǵashtaý qa­lyp­tasqanyn baıqaımyz. Endi son­daı pikirlerdiń bir-ekeýine toq­tala ketkendi jón kórip otyrmyz.

Birinshisi – Myrza Haıdardyń ózine atatek retinde qoldanǵan Dýlatı – Doǵlat ataýy jóninde Úrim­jide 1993 jyly jaryq kórgen «Uıǵyr ádebıeti tarıhynyń» II to­myn­da bylaı dep jazylǵan: Hıj­ranyń 615 jyly (1218 j.) Shyńǵys han Altynshahar raıonyna uıǵyrlardan Mańlaı Sývıe degen bir adamdy ýálı etti. Mańlaı Sývıeniń bir aıaǵy aqsaq (kemtar) bol­ǵandyqtan, Shyńǵys han ony «Doǵlat» deıtin. (Doǵlat – mońǵol tilinde «aqsaq» degen sóz – Á.R.). Osyǵan oraı 1224 jylǵa deıin alty shahardy bılegen Mańlaı Sývıe áýleti tarıhta Doǵlat áýleti (dınastııasy) dep atalady. Demek, Doǵlat áýletiniń 1-bıleýshisi – Mańlaı Sývıe. Mańlaı Sývıe Doǵlat bolady. Ol adam uıǵyr bolyp Shyńǵys hannyń jaqyn adamy edi».

Bul jazbalar tarıhı shyndyqqa saı kelmeıtinin basqa emes «Ta­rıh-ı-Rashıdıdiń» avtory M.H.Dýla­tı­diń ózi bylaısha joqqa shyǵarǵan bo­latyn.

Shyńǵys han tórt balasyna úles bergende: «Moǵolstandy to­lyq, qara qytaıdy, Túrkistan men Máýrenahrdy Shaǵataı han­ǵa berdi... Sol bólingen úleste Dýlat­tar­dyń úlesi Shaǵataı hanǵa tıdi. Shaǵataı han Dýlattarǵa Mańlaı Súbeni tapsyrdy. «Mańlaı Súbe» – «Kúngeı jaq» degen maǵynany bil­diredi». Mańlaı Súbe bir jaǵy Shash­pen, ekinshi jaǵy Shalysh, Ystyqkól jáne bir tarapy Sary uıǵyrlarmen shekaralasyp jatyr. Osy tórt taraptyń sheginde Qashqar men Qotan ornalasqan. Dýlattardyń osy ólkesine alǵash bılik etken Ámir Baıdahan (Baı­do­ǵan) edi. Ámir Baıdohannan (bul jer) rý­dan-rýǵa, ǵasyrdan-ǵa­syrǵa, perzent­ten-perzentke mu­ra­ǵa qalyp, joǵaryda baıan­dalǵan Myrza Ábý Bákirge ótken».

Tasqa basylǵan osy jazbalarǵa qar­sy qandaı ýáj aıtýǵa bolady? Osyn­shama bura tartý kimge, nege kerek boldy eken? Kezindegi jáne búgingi tańdaǵy ımperııalardyń «bu­ratanalardy buratanalarǵa qar­sy aıdap salý arqyly bólip al da bıleı ber» saıasaty bizdiń túrki ha­lyq­taryna ábden sińip ketkeni óki­nishti-aq. 

Tarıh ǵylymynda qalyptasqan osyn­daı usaq, qısyq, sondyqtan da asa zalaldy pikir aǵymy táýel­siz­dikke qoly áreń jetken búgingi túbi bir týysqan delinetin túrki halyqtary ǵalymdary arasynda da jıi boı kórsetip kele jatqany ókinishti-aq.

2002 jyly Túrkistan qalasynda ótken «Birinshi halyqaralyq túr­kologııa kongresi» qabyldaǵan qaý­lyda túrki halyqtaryn bir-biri­ne jaqyndastyryp, ortaq ta­rıh jasaýǵa shaqyrǵan saldar­ly usynystardyń keıbirin este­ri­ńiz­ge salaıyq. Onda: «bir júıege kel­ti­ril­gen ejelgi túrki halyqtary ta­rı­hy men kóne ádebıeti oqý baǵ­dar­lamalarynda kórinis tapsyn. Ejelgi túrkilerdiń tarıhy men ádebıeti boıynsha tarıh, fılosofııa, fılologııa fakýltetterinde ar­naıy kýrstan dáris berilsin. Orta ǵasyrlardaǵy ortaq ádebıet tý­raly ártúrli zertteýlerdi orta­lyqt­andyrýǵa, zertteý jemisterin bir­lesip paıdalanýǵa nazar aýdaryl­syn».

Ǵylymı konferensııalar men dabyraly kongrester ótki­zý­degi maqsat – týysqan túrki halyq­ta­ry­nyń basyn qaıtsek qosamyz, ortaq ǵy­lymı mindetterimizdi qalaı ju­my­la atqara alamyz degen izgi nı­etten bastaý alsa, basqosýlar ara­syndaǵy sabaqtastyq pen dástúr jal­ǵastyǵy aıqyndalýy kerek bolmaı ma? Ár jyldary ótip jatatyn M.H.Dýlatı oqýlary arasynda sondaı dástúrli sabaqtastyq bar ma? Bolsa qaısylar? Keleshek Dýlatı oqýlarynda qandaı jańalyq bolady dep kútemiz? M.H.Dýlatıdeı or­taq maqtanyshymyzdy óz deń­geı-dárejesinde tanyp bildik pe? M.H.Dýlatıdiń «Tarıh-ı-Ra­shıdı» atty uly eńbegin zerttep-zer­deleý arqyly jas táýelsiz túrki res­pýblıkalary búgingi ómirimizge qan­daı taǵylym-tárbıe ala alady? Orta ǵasyrda Eýro-Azııa men Ún­di-Qytaıdy dúr silkindirgen uly túrki qaǵanattary qaıda ketti? 

«Keden keden boldy, kedergi neden boldy» deıtin ataly sózge bú­gingi túrki týmalary baısaldy anyq­tama taba alsa ǵana «Dýlatı oqý­lary» óz maqsatyna jetken bo­lar edi. 

Uly oıshyl Myrza Haıdar tarıh jazýda bolsyn, basqa isterde bol­syn ustanar qaǵıdasyn bylaı tú­ıin­deıdi: «...Shyndyqtan sheginý qa­telik bolmaq. [áńgimeni baıandaýda] artyq nárselerge ustamdylyq ja­saý, sonymen qatar [oqıǵany] ja­zýda únsiz qalmaý – shyndyqty aı­týdaǵy paryz».

Tarıh tek tarıh úshin emes, biz­diń búginimiz ben erteńimiz úshin qyz­met etkende ǵana qundy ári mán­di bolmaq.

Bir ǵanıbeti, «Tarıh-ı-Rashı­dıdi» oqyp-zerdeleý, tanymdyq-ta­ǵy­lymdyq úlgi-ónege alý jo­lyn­­­daǵy «Dýlatı oqýlary» tekke ket­pegeni, óz jemisin bere bas­ta­ǵany edi.

Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bastamasymen Astanada shańyraq kótergen Halyq­ara­lyq túrki akademııasy qolǵa alǵan ıgi ister oǵan dálel bola alady. «Túrki halyqtary tarıhy» oqý­lyǵynyń dúnıege kelýi, ortaq «Túrki halyqtary ádebıeti» atty oqý­lyq pen hrestomatııasynyń jaryq­qa shyǵýy, M.H.Dýlatıdiń qaı­ta basylǵan «Tarıh-ı-Rashıdı­diń» kóp taralymmen shyǵýy, Túrki akade­mııasy basshylyǵynyń jige­rli jastar qatarynan tolyǵýy, t.b. ıgi ister qýantady.

Uly babamyz búgingi ǵylym jolyna túsken urpaqtaryna bylaısha til qatyp: «Sondyqtan ǵylymdy kúnkóristiń quraly retinde paıdalanyp, ony joǵary dárejege je­týge qoldanatyn ǵalymdardan aý­laq bolý kerek. ...Al zikir salyp, bıleıtin, qolyna túsken kez kel­gen nárseniń bárin alyp, tal­ǵaýsyz jeıtin dárýishterden saq bol­ǵan jón. Sýnnıt senimine nuq­san keltiretin Maǵrıfat pen taý­hıd­ti tyńdaýdan qashyq bolǵan lá­zim. Aqıqatty taný nurynyń paı­da bolýy úshin Allanyń elshisi Mu­ham­­medtiń [Allanyń oǵan sálemi bol­­syn] ustanǵan jolymen júrý ke­rek».

Bul úndeý sózdi barlyq ýa­qyt­­­taǵy barsha ǵalymdar men mú­min­­derge aıtylǵan ǵıbrat dep qa­byldaǵan jón bolar.

Álimǵazy DÁÝLETHAN,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty