TASQALADA SEMENT ZAÝYTY SALYNA MA?

Batys Qazaqstan oblysy­nyń Tasqala aýdany aýmaǵynda sement zaýyty salynady eken degen sózdiń taraǵanyna alty jyl ótipti. Búgingi zymyran ýaqyt ólshemimen alǵanda alty jyl ájeptáýir ýaqyt. Tipti bul merzimniń ishinde bir emes, birneshe zaýyt turǵyzýǵa da bolady. Alaıda, turǵyzylǵan nemese salynyp jatqan sement zaýytyn kóre almaı batysqazaqstandyqtar ań-tań kúıde júr. Taqyrypqa shyǵarylyp otyrǵan saýal aqpan aıynyń 5-i kúni oblys ákiminiń elge esep bergen kezinde  qoıylǵan edi. “Egemen Qazaqstannyń” Batys Qazaqstan oblysyndaǵy tilshisi Temir Qusaıyn Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Baqtyqoja Izmuhambetovke: – Siz buǵan ne deısiz? – Sóz joq, sonaý 2004 jyly belgilengen sement zaýyty qu­ry­lysy jobasy – quptaýǵa tur­arlyq  óte jaqsy joba. Eń bas­ty­sy – elge kerek joba. Ol óńir­de qurylys ındýstrııasy­nyń órkendeýine mol úles qosa alar edi. Onyń ústine sońǵy ýaqytta sement baǵasy joǵa­ry qurylys materıalyna aı­nal­dy. Atalǵan joba iske asqan jaǵ­daıda osy aspandap ketken baǵa­ny tómendetýge de áserin tıgizgen bolar edi. Alaıda, kez kelgen joba ke­shendi kózqaras turǵysynan jan-jaqty oılastyrylmasa, ol to­lyq iske aspaı, jartykesh kúıin­de qalyp qoımaq. Mundaı jo­ba­lardan úmit te, qaıyr da shama­ly. О́kinishke qaraı, sement zaýy­ty qurylysyna qatysty da osylaı deýge týra keledi. О́ıtkeni o basta sement zaýy­ty qurylysyn jobalaý­shy­lar eń basty máseleni, ıaǵnı úlken jobany energetıkalyq qýat kóz­de­rimen qamtý jaıyn, oǵan kete­tin shyǵyndar men resýrstardy qosa esepteý qajet­tigin túpkilikti túrde qarastyr­maǵan. Sonyń sal­darynan bú­ginde táp-táýir joba tuıyqqa tirelip tur. Qys­qasy, atalǵan zaýyt qurylysy­nyń taǵdyry – tek osyǵan baılanysty. Ony energetıkalyq resýrstarmen baıytý máselesi sheshimin tapsa, zaýyt jobasy aıaǵy­na deıin jete alady. Tap­pasa jetpeıdi. Oral. BAL TATYǴAN BARQYT QYMYZ Kóshpendi qazaqtyń kóne asyn ózgeler ıemdenip ketpesin Kóshpendi qazaq óz tirliginde bir maýsymda ǵana emes, jyl boıy bıe baılap, qymyz ashytýdyń syryn bilgen. Kúnine eresek adam 15 lıtr­deı qymyz ishken. Qymyzdy atam zamannan beri qaraı qara sabada saqtaıdy. Saba kóshpendi­lerdiń kezinen qalǵan bir belgi dese de bola­dy. Ony jylqy terisinen ja­sap tigedi. Birinshiden, sabada ashy­tylǵan qymyzdyń dámi keremet bolsa, taǵy bir mańyzdysy kósh­pen­di qazaq úshin ári-beri kóshi-qon kezinde ózimen alyp júrýge saba óte qolaıly. Qymyz saqtalatyn, bıe saýylatyn shelek, pispek, shó­mish­ter jıi ysta­lyp otyrady. О́ıt­keni, bal tatyǵan barqyt qymyzdy temir ydysqa quıyp bere almaı­­syń. Qymyz qazaq­tardyń súıikti asy. Onyń emdik, shıpalyq qasıet­teri mol. Eń alǵash ret qymyz emhanasyn 1858 jyly Samarada Nıkolaı Postınov degen dáriger uıymdas­tyrǵan eken. Qy­myz­ben emdelýge oǵan Lev Tolstoı men Anton Chehov kelip, qatarynan bes aıdaı jatyp em-dom alady. Kósh­pendi qazaq qymyzdyń emdik qasıe­tin jaqsy bilgen. Ásirese, ókpe-qolqaǵa sýyq tıgende qymyz­dyń emdik shıpasy mol. Qymyz ımýnı­tetti nyǵaıtýmen qatar, aǵzany jasartady. Qan quramyn jaqsar­typ, júrek-qan tamyrlarynyń jumys­taryn qalpyna keltiredi. Ásirese, ortalyq júıke júıeleri aýrýlaryn emdegende shıpasy mol. Jańa saýyl­ǵan bıe súti men túıe súti gepatıt pen asqazan jarasy, ish aýrýy dızen­terııadan emdelýge kómektesedi. Erte zamanda grek tarıh­shysy Geradot bizdiń eramyzǵa deıingi V ǵasyrda saqtardyń ómiri men turmy­syn jaza kele bul halyq­tyń súıikti asy bıe sútinen jasalǵan keremet bir taǵam deıdi. Sondaı-aq, HSh ǵasyrda saıahat­shy monah-mıssıoner Vıl­gelm Rýbrý­kýs pen venesıandyq Marko Polo qazaq jerinen ótken kezde keremet dámdi, juǵymdy sýsyn ishkendik­terin aıtyp, qymyzǵa baǵa bergen bola­tyn. Shyǵys ǵulamasy Ibn Sına osydan myń jyldaı buryn “Dári­gerlik ǵylymı jına­ǵynda” nesep júretin qýyq tútigi boıyn­­daǵy jarany emdeýge bıeniń saýmal súti paıdaly ekendigin jaz­ǵan. Ol búırek tasy aýrýyna shal­dyqqan ýázirdi qymyzben emdep, jazdym deıdi. Negizinde qazaqtardyń er adamdary as qamdaý, ydys-aıaq jııý sııaqty dúnıelerdi áıelderge berip, ózderi ań aýlaý, mal baǵý sııaqty dala jumys­tarynda bolsa da, bıe saýýǵa kelgen­de bul uǵym ózgerip sala beredi. Salt boıynsha bıeni er adamdar ózderi saýyp, bul dástúrge erekshe qur­met kór­setken. Bul Geradot jazǵan kez­den bas­tap, álde odan da erte qalyp­tasqan jaıt sııa­qty. Qazaq jylqy malyn qa­shan­­­da kıeli sana­ǵan. Aıdalada kez­des­ken sýdy eń al­dy­men jyl­qysy tatpaı ishpegen. Al jyl­qy kir sýǵa jo­la­­maıdy. Shól­de­gende qazaqtar ózge de túrki­ler sııaq­ty aıran, shu­bat, qy­myz, ashyǵan kójeni paıda­lana­dy. Qazaq dala­synda qymyz­dyń 40 túri daıyn­dal­ǵan eken. Eń tany­maldary ýyz qy­myz, jazǵy, kúzgi qy­myz, túne­mel qymyz, sary qy­myz, dónen qymyz, besti qymyz, asaý qymyz, qysyr­dyń qymyzy, qorabal qymyz, bal qymyz, sirge jııar qymyz. Árqaı­sysynyń daıyn­dalýy da, densaý­lyqqa qajetti mańyz­dylyǵy da óte keremet. Bizdiń aıtpaǵymyz, qazir Batys Eýropada qymyz ishý ádetke aınala bastasa, Berlın men mıýn­hen­dikter de sońǵy kezde qy­myz­­dyń emdik qasıetine den qoıa bas­taǵan. Biraq, olar qymyz degen atyn ózgertip, bıe sútinen jasalǵan ıogýrt dep ataıtyn kóri­nedi. Sózdiń toq eteri, halqy­myzdyń súıikti ulttyq asyn arnaıy baǵdar­lama aıasynda patenttep almasaq, ony ózgelerdiń ıemdenip ketýi ábden múm­kin. San soǵyp qalmaıyq, aǵaıyn! Raýshan NUǴMANBEKOVA.