1997 jyly Qazaqstan hırýrgteriniń I kongresinde elimizde Travmatologııa jáne ortopedııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn ashý týraly másele kóterilip, onyń qajettiligi alqaly jıyn qabyldaǵan qararda da kórsetilgen bolatyn. Sodan keıingi 3-4 jyl ishinde maqsatty túrde atqarylǵan uıymdastyrý-qurý jumystarynyń nátıjesinde 2001 jyly Astanada atalǵan ınstıtýt dúnıege keldi. Elordada tusaýy kesilgen osynaý ortalyq, búginde travmatologııa jáne ortopedııa salasynyń kóshbasshysyna aınaldy. Astananyń Arqa tósine ornyǵýy otandyq medısınanyń óristeýine, tynysynyń keńeıýine jol ashqany aıqyn.
Astanada alǵash hırýrgterdiń kongresi ótkende praktık dárigerler, zertteýshi ǵalymdar elimizde jaraqattanýdy azaıtý men aldyn alý máselesimen túbegeıli aınalysatyn ǵylymı ortalyqtyń qajettigin salalyq mınıstrlikke basa aıtty. Sodan sózbuıdaǵa salynbaı, atalǵan ınstıtýt ashylyp, 15-16 jyl ishinde qyrýar jumys atqaryldy. Árıne tyńnan ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn ashyp, onyń jumysyn jolǵa qoıý ońaı is emes. Degenmen sol kúnderden beri ujymnyń basshylyǵynda kele jatqan iri ǵalym Nurlan Batpenovtiń iskerligi men uıymdastyrýshylyǵynyń arqasynda qıyn da, qyzyqty, jemisti de jeńisti jyldar artta qaldy. Instıtýt kishkene ǵana ortopedııalyq bólimsheden iri ǵylymı-klınıkalyq jáne oqytý ortalyǵyna aınaldy. Á degende Reseıdiń irgeli N.Prıorov, G.Ilızarov atyndaǵy, Novosibir ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen baılanys ornatýynyń arqasynda kóptegen mamandar tájirıbeden ótip, daıarlanyp shyqty.
Medısınada kún ótken saıyn izdenister bolmasa, alǵa jyljý múmkin emes. Instıtýt mamandary muryn múmkin emesteı kórinetin operasııalardy jasaıtyn boldy.
О́ńirde aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn adamdardyń jumys barysynda jaraqat alyp, aılap tósekke tańylyp qalatynyn zerttegen professor Gelen Soı ortopedııa-travmatologııa salasynda osy taqyrypta eki birdeı dıssertasııa qorǵasa, professor Álibek Ábdirahmanov keýde súıekteriniń týabitti skolıozǵa ushyraýyna operasııa jasaý tájirıbesin engizdi. Kóp izbasarlaryn daıarlap, olarǵa 5 doktor, 18 kandıdattyq dıssertasııa qorǵatty. Bul jumystyń árqaısysy pasıentter ómiriniń sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan. Máselen, professor Nıkolaı Orlovskııdiń býyn men súıek synýynda kórsetiletin jedel jáne josparly kómekterdiń sapasyn arttyrýda atqarǵan izdenisteri, sondaı-aq professor Janǵalı Hamzabaevtyń osteoporozdy emdeýdegi nátıjelerimen birge birqatar aýrýlardy ýltradybystyq dıagnostıkalaýdaǵy jetistikteri bir tóbe.
Osy rette endoprotezdeýdegi «Kaz NIITO modeliniń» orny ózgeshe. Ony ınstıtýttyń ózinde ǵana emes, shetelderdiń maıtalman mamandary moıyndap, qoldanyp júr. Joba avtory, ınstıtýt basshysy, UǴA akademıgi Nurlan Batpenovke osy jumysy úshin Memlekettik syılyq berildi. Buryn protez salynyp jatqan kezde súıek ishindegi qysymnyń joǵarylaýy qıynshylyq týǵyzsa, bul ádis qaıta qysymdy tómendetýge múmkindik berdi. Bekitý ádisiniń de artyqshylyǵy bar. Mine, sondyqtan osyndaı jaqsy bir ólshemderiniń arqasynda, Kaz NIITO tolyq moıyndaldy.
Nurlan Batpenov 11 monografııa, 700-den astam ǵylymı maqalalardy jazýmen birge 32 oqý-ádisteme quralynyń, 95 avtorlyq patenttiń ıesi ári ǵalymnyń jetekshiligimen 8 doktorlyq, 20-dan astam kandıdattyq jumys qorǵalyp shyqty.
Instıtýtta salanyń damýyna ózgeshe serpin bergen birneshe ortalyq ashyldy. Sonyń biri – ortroskopııa ortalyǵy. Bul eki bólimsheni biriktirip, býyndarǵa aýyr jaraqat túsirmeıtin kishi ınvazııalyq operasııalar jasaýdaǵy respýblıkadaǵy alǵashqy qarlyǵash boldy. Qazirgi ýaqytta 1500-ge deıin iri býyndarǵa ortroskopııalyq operasııalar jasalady. Nátıjeleri de kóńil qýantady. Ekinshisi, iri býyndardy endoprotezdeý ortalyǵy. Onyń quramyna 4 bólimshe kirip otyr. 2016 jyly jańadan omyrtqa patologııasynyń ortalyǵy ashyldy. Munda da 4 bólimshede bilikti mamandar jumys isteýde.
«Buryn egde jastaǵy adamdardyń jaraqaty bolǵanda kóp qaraılaıtynbyz, al qazir jilik basyn alyp tastap, ornyna endoprotez salýdy úırenshikti almastyrýǵa jatqyzatyndaı jaǵdaıǵa jettik. Pasıentterdiń arasynda 100 jasqa taıap qalǵandary da bar. Bizdiń ınstıtýtta bastalǵan osy operasııalar qazir oblys ortalyqtaryndaǵy aýrýhanalarda jasalady. Máselen, kishi ınvazıvti operasııalarda dáriger artoskop, endoskop arqyly qarap otyryp býynǵa kishkentaı ǵana tilik jasap, ishine enedi. Múmkindiginshe saý tinderdi saqtap, oǵan zarar tıgizbeı, tek em-sharasyn jasaıdy. Býynnyń ishindegi jaraqattanǵan shemirshekti tigedi nemese alyp tastaıdy. Býyn ishindegi ártúrli baılamdardy tigedi. Qajettilik týsa, ony plastıkalyq materıaldarmen almastyrady. Býyn betin qaptap turǵan shemirshekti almastyrýda hondroplastıka qoldanylyp, aldyn ala pasıenttiń óz jasýshasyn ósirý arqyly jaraqatqa ushyraǵan tinin alyp tastap, qoldan ósirilgen pasıenttiń óz tinimen almastyrý atqarylady. Buryn ortan jilik synsa, úlken tilik jasaıtynbyz. Jumys barysynda pasıentten biraz qan ketip, qan quıý júrgiziletin, operasııadan keıin pyshaq tıgen jerdiń aýqymy da birshama bolyp, aýrýdyń janyna batatyn. Qazir basqasha, tilikterdiń kólemi ári ketse 3-4 sm shamasy», deıdi ortalyqtyń ǵylymı hatshysy Erǵalı Nábıev.
Sonymen birge urshyqty (verteldi) protezdeý qoldanylyp júr. Búginde áli de eńbek ete alatyn jas adamdar úshin munyń mańyzy úlken. Sebebi múmkindiginshe jilik basyndaǵy saý tinder saqtalynyp, urshyqty protezben biraz ýaqyt júre alady, al keıin qajettilik týǵanda ony basqa iri protezge almastyrýǵa bolady.
Erǵalı Nuǵmanulynyń aıtýynsha, qandaı da operasııa ótkennen soń pasıenttiń irińdi-qabyný prosesine ushyraýy múmkin. Qansha jerden sanıtarlyq norma saqtalsa da, bul – bolatyn dúnıe. Sondyqtan operasııadan keıin, ásirese endoprotezdeýden soń irińdi asqynýlardy emdeýdegi tehnologııa jetildirilýde. Búginde antıbakterıaldy qasıetteri bar zattardy qoldanýda dúnıe júzinde kúmiske qyzyǵýshylyq týyp otyr. Kúmistiń tabıǵatynda antıseptıkalyq qasıet bar. Muny babalarymyz da bildi. Jańa týǵan balany shomyldyrǵanda sýǵa kúmis salady. Bizdiń ǵalymdar kúmisti zararsyzdanýǵa qoldanýdy qarastyryp jatyr. Biraq qandaı mólsherde qoldaný kerek, aǵzaǵa ýly keri áserin tıgizbeý úshin qansha ýaqyt ustalýy kerek degen baǵytta zertteýler júrýde.
Jalpy ınstıtýt respýblıka boıynsha densaýlyq salasyndaǵy jańalyqtar men jaqsy ádistemelerdi taratý men úıretýdiń úılestirýshisi bolyp keledi.
– Travmatologııanyń bir ereksheligi túrli protezderdi bekitýde, basqa da tehnologııalardy qoldanýda kóptegen metall qurylǵylar, burandalar, shegelerge deıin paıdalanylady. Ujym músheleri oılap tapqan, qazir qoldanylyp júrgen metall buıymdardyń barlyǵy shetelderde jasaldy. Áıgili «Kaz NIITO» Germanııada, al ózimiz oılap taýyp, usynǵan ortan jilik pen toqpan jiliktiń synyǵyn bekitetin quralymyzǵa Polsha zaýyttaryna tapsyrys berýdemiz. Bizde arnaıy sheberhana joq. Biraq Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy metall zaýyttarymen memorandýmǵa otyryp, ózimiz oılap tapqan qurylǵylardy shyǵarýdy qolǵa alýdy kózdep otyrmyz. Elimizde otandyq metaldan jasap, qazaqstandyq tantalmen qaptap shyǵarsaq, pasıentter úshin protezdiń quny da arzandaıdy ári otandyq dárigerler men qurastyrýshylardyń áleýetin de álemge tanytatyn úlken sharýa bolmaqshy, deıdi E.Nábıev.
Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan»