О́zegi Aral teńizi bolǵan «Qan men terdi» oqymaǵan, ondaǵy oqıǵalarǵa eleń etpeıtin qazaq joq shyǵar. Ulan-ǵaıyr dalasynda aýzy-murnynan shyǵyp aqtarylyp jatqan ózen, kólderi joqqa tán qazaq úshin Aral teńizi erekshe mańyzǵa ıe. Uly teńizden qıys jatsa da kıiz týyldyryqty alash balasy úshin bul teńizdiń jóni bólek-tin. Sonaý alpysynshy jyldary aıdynnyń aıbyny asqanda shyn júrekpen qýandy. Solaqaı saıasattan teńiz tartylyp, kóni kepkende osyndaǵy jurtpen birge muńaıdy. Aral qashanda qazaqtyń júreginde erekshe oryn alyp keledi. Elbasynyń pármenimen Kishi Aral aıdynǵa aınalǵanda barsha qazaqstandyqtar tileýin tiledi.
Sońǵy jyldary oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaevtyń dem berýimen Qambash kóliniń jaǵasynda balyqshylardyń sletin ótkizý dástúrge aınalǵan bolatyn. Bıyl da ótti. Aral óńiri balyqshylarynyń IV sletine oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev, Parlament Májilisi depýtattary, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń, Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń ókilderi, sala ardagerleri jáne Aqtóbe, Jambyl, Túrkistan, Mańǵystaý oblystary men Reseı Federasııasynan delegasııalar keldi.
– Elbasynyń bastamasymen júzege asqan «Ǵasyr jobasy» atanǵan Aral teńiziniń soltústik bóligin saqtaý jobasy aıasynda atqarylǵan aýqymdy sharalar nátıjesinde balyq sharýashylyǵy salasy jańa deńgeıge kóterilip, qarqyndy damyp keledi, – dedi oblys ákimi saltanatty jıynda. – Qasıetti Syr eli óziniń jerasty baılyǵy – munaı, ýran, túrli-tústi metaldar, aq kúrishi, tórt-túlik malymen birge Aral balyǵymen maqtana alatyndaı berekeli, qutty mekenge aınalýda. Kóp jyl umyt bolyp, búginde dástúrge aınalǵan balyqshylar sletiniń negizgi maqsaty – salanyń jańa zamandaǵy alar orny jaıly oı salý, osy kásipti damytýdyń joldary týraly pikir almasý bolady.
Búginde Aral teńizinen jylyna 8 myń tonnaǵa deıin balyq aýlanady. Sońǵy 5 jylda aımaqtaǵy balyq aýlaý kórsetkishi 2 esege artqan. 2013 jyldan beri balyq ónimderin óńdeıtin 4 zaýyt salynsa, onyń 4-eýi ónimderin Eýropa elderine eksporttaýǵa múmkindik beretin eýrokodqa ıe.
Balyq ónimderi Reseı, Grýzııa, Ázerbaıjan, Danııa, Polsha men Qytaı elderine eksporttalyp jatyr. 2012 jylmen salystyrǵanda bul kórsetkish 8 esege artty. 2018 jyldyń I jartyjyldyǵynda balyq ónimderin eksporttaýda 32 paıyzǵa ósim baıqaldy.
Saltanatty jıynda balyq sharýashylyǵynyń damýyna aıryqsha úles qosqan azamattar men eńbek ardagerleri Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men oblys ákiminiń Alǵys hatymen, Qurmet gramotasymen jáne medaldarmen marapattaldy. Aral teńiziniń jaǵdaıy Memleket basshysynyń udaıy nazarynda. Bıyl Úkimet basshysy Baqytjan Saǵyntaevtyń oblysqa jasaǵan saparynda aımaqtaǵy balyq sharýashylyǵynyń jaǵdaıy jáne Aralda ótken arnaıy májiliste «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Aral teńiziniń soltústik bóligin saqtaý» (SARATS-2) jobasynyń ekinshi fazasynyń iske asyrylý barysy keńinen talqylanǵan bolatyn.
Nátıjesinde SARATS-2 jobasynyń ekinshi fazasynyń 4 komponentin respýblıkalyq bıýdjet esebinen iske asyrý jóninde sheshim qabyldandy. Qyzylorda sý torabyn keshendi jóndeý, Jalaǵash, Qarmaqshy aýdandarynda ózenniń qorǵanys bógetterin nyǵaıtý jáne arnasyn túzetý, Qazaly aýdanynda Birlik eldi mekeniniń tusynda kópir salý jumystary bastalyp ketti. Sonymen qatar balyqshylardyń ótinishi boıynsha Kókaral bógetin nyǵaıtý jáne «Qarashalań» men «Tushy» kólderiniń tusynda ózenniń atyrabyn qalpyna keltirý jóninde de tıisti sheshimder qabyldandy. Bul sharalar Kókaral bógetin nyǵaıtýǵa, Soltústik Aral teńiziniń sý aınalymyn qalyptastyrýǵa, teńizdiń tuzdanýyn tómendetýge jáne balyqtardyń Úlken Aral teńizine ketýin azaıtýǵa múmkindik beredi.
О́tken jyly Ortalyq Azııa elderi ókilderiniń qatysýymen Qyzylordada uıymdastyrylǵan Araldy halyqaralyq turaqty damytý birinshi forýmy barysynda Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń qurylǵan kúni 26 naýryz – «Aral teńiziniń kúni» bolyp jarııalanǵan bolatyn. Bıyl Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń 25 jyldyǵy aıasynda alǵash ret «Aral teńiziniń kúni» oblysta saltanatty túrde atalyp ótildi.
Elbasynyń bastamasymen dúnıege kelgen «SARATS» jobasy Kishi Araldy qalpyna keltirý arqyly osy óńirdegi eldiń ál-aýqatyn jaqsartyp qana qoımaı, balyq sharýashylyǵyn qaıta damytýǵa yqpal etti. Aıdyn asqaqtap turǵan kezinde taıdaı týlaǵan balyqtyń Aral tartylyp, tuzy betine shyqqanda tuqymy quryp kete jazdaǵan bolatyn. Tuzdy sýda ómir súredi dep kambala sııaqty balyqtar ákelingen bolatyn. Búginde Kishi Aralda balyqtyń jıyrmadan astam túri ósip, kóz qýanyshyna aınaldy. Kishi Araldan bólek Syrdarııa jáne 203 sý aı- dynynan jylyna segiz myń tonnaǵa deıin balyq aýlanady. Sonaý 2000 jyldarmen salystyrǵanda balyq aýlaý 20 esege óskendigi Kishi Aralǵa salǵan ınvestısııanyń jaqsy aqtalyp jatqandyǵyn aıǵaqtaıdy.
Táýelsizdik alǵan jyldary Elbasynyń aldynda Qyzylorda oblysyn taratý, Aral teńizi mańaıyndaǵy turǵyndardy basqa jaqqa kóshirý máselesi turypty. Sol kezdegi aýyr jaǵdaıǵa salǵanda eshkim sóge almaıtyn memlekettik másele bolǵan. Biraq Memleket basshysy qansha aýyr tıse de Qyzylorda oblysy jáne Araldy saqtap qalý jaǵynda bolyp, nar táýekelge barǵan. Úmit aqtaldy. Búginde Qyzylorda oblysy respýblıkada kósh basyndaǵylardyń sanatynda. Qalyń el kúder úzgen Aral teńizi búginde óńirdi paıdaǵa shyǵaryp jatyr.
Aral teńizinde ósken balyqtardy eksporttaýǵa múddeli memleketterdiń qatary kóbeıip keledi. Reseıde qazaq ınvestorlary balyq óńdeý zaýytyn salyp, elimizge qarjy tartyp jatyr. Aralda ótken balyqshylar sleti osy jumystardy alǵa qaraı jalǵastyrýdyń alǵysharttaryn talqylady. Bir kezderi «balyǵy taıdaı týlaǵan, baqasy qoıdaı shýlaǵan» uly teńizdiń jańa dáýiri bastaldy.
Baqtııar TAIJAN,
«Egemen Qazaqstan»
Qyzylorda oblysy