Jazý emlesinde nazar aýdarar jaıttar bar

Iаǵnı, 2025 jylǵa qaraı isqaǵazdaryn, merzimdi baspasózdi, oqýlyqtardy, bárin de latyn álipbıimen basyp shyǵara bastaýǵa tıispiz. Ol kezeń de taıap qaldy, sondyqtan biz ýaqyt uttyrmaı, bul jumysty osy bastan qolǵa alýymyz kerek» dep kórsetilgen mindetine sáıkes iske asyryla bastalǵan san salaly is-sharalardyń qata­rynda jańartylǵan emle ere­j­elerin ázirleý isi de qolǵa alyn­ǵan bola­tyn. Nátıjesinde A.Baı­tur­syn­uly atyndaǵy Til bilimi ıns­tıtýty ǵalymdarynyń tike­leı qa­ty­sýymen toǵyz taraýdan turatyn «Qazaq emlesiniń negizgi ere­je­leri» atty joba daıyndaldy.

Álipbı aýystyrý arqyly shet tildik sózderdi ıgerýdiń dástúr­li joldaryn jańǵyrtý negi­zinde olardy jazýǵa beıim­deý­diń jańa tetikterin tabý ustany­myn ba­s­shy­lyqqa alǵan tilshi-ǵa­lym­­­dar tarapynan joǵarydaǵy jo­ba­­da shet tildik sózderdi ıge­rip jazý­dyń birneshe joly usynylǵan.

Mysaly, akýt tańbasyna negiz­delgen latyn grafıkaly qazaq álipbıinde joq jińishkelik bel­gi­sin () qazaq tiliniń bazalyq nor­masyna sáıkes jińishke daýys­ty dybystardy tańbalaıtyn gra­femalar arqyly berý joly qarastyrylǵan (qazaq tilinde daýyssyzdardyń jińishkeligi qatar turǵan jińishke daýystylarmen anyqtalatyny belgili).

Naqty aıtqanda, jińishkelik belgisi () túsirilgen sózderde sóz basy men birinshi býynda jińishke daýystylardy jazý usynylady: ánsambl (-diń, -i, -ge, -der), dúbl (-diń, -i, -ge, -der), rúbl (-diń, -i, -ge, -der), párol (-diń, -i, -ge, -der), ásfalt (-tiń, -i, -ke, - ter), púlt (-tiń, -i, -ke, -ter), ált (-tiń, -i, -ke, -ter), ós (-tiń, -i, -ke, -ter), vólt (-tiń, -i, -ke, -ter).

Qazaq tiliniń ulttyq aıtylym normasyna saı sózdiń birinshi býyny jińishke aıtylsa, kelesi býyny da úndese kele jińishke aıtylady. Sondyqtan da párol (párol) dep jazylyp, [páról] / [páról] dep dybystalady. Sol sııaqty orys tili arqyly engen «ansambl», «asfalt» sózderi de ánsambl (ánsambl), ásfalt (ásfalt) túrinde tańbalanyp, [ánsámbil] / [ánsámbil], [ásfált] / [ásfált] dep aıtylady t.b.

Osy ustanymǵa saı «al» árip tirkesimen bastalatyn jáne sóz ishinde eki daýyssyz dybys arasynda jińishkelik bel­gisi bar sózderde túsirilip, sóz­diń alǵashqy býynyn jińishke daýys­tymen jazý erejesi de usynyl­ǵan. Mysaly, álbatros, álbom, álmanah, áltron, álfa, váls, bálzam.

Shet til sózderin qazaq tili­niń dybys júıesine beıimdep tań­balaý joldarynyń biri retinde tany­lyp júrgen tetik – sóz sońyn­daǵy a árpin túsirip jazý. Osymen baılanysty orys tiliniń «gazeta» sózin ulttyq jazylym men aıtylymǵa ıkemdep, qazirgi kezdegi gazet [gázet] dep berý tájirıbesine saı jobada «mınýta», «granata», «sıfra» sııaqty sózderdiń a árpin sóz maǵynasyna áser etpegen jaǵdaıda túsirip jazý erejesi usynylǵan: gazet (-tiń, -i, -ke, -ter), mınýt (-tyń, -y, -qa, -tar), granat (-tyń, -y, -qa, -tar), sıfr (-diń, -i, -ge, -ler).

Sonymen qatar tildiń sıntagmatıkasynda kezdeskenimen, qazaq tiliniń paradıgmatıkasyna jat bolyp tabylatyn <v> fonemasyn tańbalaýda qazirgi kırıll grafıkaly qazaq jazýyn­da orys tiliniń jazylý-aıtylý normasyna saı «v» árpimen orfogrammalanylyp júrgen vatsap, veb-saıt, vebınar, vıkıpedııa t.b. sózderin, dálirek aıtqanda, aǵylshyn tilindegi túpnusqasynda w árpimen bastalatyn sózderdi ý árpimen jazý usynylǵan: ýatsap, ýıkı, ýıkıpedıa, ýeb-saıt, ýebınar, bıznesýmen.

Sondaı-aq orys tilinen engen s affrıkatyn tańbalaýda da ázirlemeshilerdiń ishinara 1938 jylǵy latyn tájirı­besine súıengeni baıqalady: «pıssa», «nıssa» sııaqty qos s (ts) tulǵasyndaǵy sózderden basqasy s árpi arqyly berilgen: sırk, sıfr, sılındr, sırkýl; desımetr, medısina, proporsıonal, abzas, kvars, konstıtýsıa, korporasıa.

Buǵan qosa orys tili arqyly engen -ct, -zd árip tirkesti sóz­der­diń búgingi kúngi ıgerý tájirı­besine saı sońǵy daýyssyzyn túsirip jazý usynylǵan. Mysaly, sezd sózin qazirgi kezde sez dep tańbalap júrmiz. Osyǵan sáıkes latyn grafıkaly jańa álipbı negizinde «sezd», «jýrnalıst», «manıfest», «ensıklopedıst», «kommýnıst», «Everest» sııaqty sózderdi jýrnalıs (-tiń, -i, -ke, -ter), komýnıs (-tiń, -i, -ke, -ter), manıfes (-tiń, -i, -ke, -ter), ensıklopedıs (-tiń, -i, -ke, -ter), Everes (-tiń, -i, -ke, -ter), sıez (-diń, -i, -ge, -der) tulǵasynda, ıaǵnı sońynda turǵan «t», «d» áripterin túsirip tańbalaý usynylǵan.

Qazaq emlesiniń negizgi erejeler jobasyn qarastyrý barysynda Orfografııalyq jumys toby músheleriniń erekshe talqysynda bolǵan taǵy bir másele – shet til sózderin jartylaı nemese tolyqtaı «syndyryp» tańbalaý. Jartylaı «syndyryp» tańbalaý baǵytyn ustanýshylardyń pikiri boıynsha, mysaly, «býldozer», «palma», «dýbl» sózderin búldozer, pálma, dúbl tulǵasyn­da berý durys dep tanylsa, tolyqtaı «syndyryp» tańbalaý kózqarasyn qoldaýshylarynyń pikiri boıynsha, «trend» sózin – tirent, «stýdent» sózin – ústydent, «shrıft» sózin shiripti túrinde jazý durys dep tanylady.

Ázirge sheshimin tappaǵan bundaı shet til sózderin orfo­gram­­malaý máselesinde tilt­anym­dyq negizdemelermen qatar eks­t­ralıng­vıstıkalyq, áleýmettik túrt­ki jaıttardy da eskerý qa­jet dep oılaımyz. Sebebi ázir­lenip jatqan jazý emlesi qazirgi qoǵamdaǵy til ıelmenderi úshin túsinikti, qolaıly bolýy shart.

Almagúl HABIEVA,

Ulttyq komıssııa janyndaǵy orfografııalyq jumys tobynyń múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty