«Qoǵamdaǵy tarıhı qubylystar men qoǵam damýynyń betkeustary bolyp júrgen iri tulǵalar jaıly óz sózimizdi aıtýǵa tıispiz jáne ol – adamgershilik paryzymyz», – desek, bul ulaǵatty sózdiń mán-maǵynasyn ómirden ótse de, artynda óshpes iz qaldyrǵan parasatty da paıymdy daraboz tulǵa, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Uzaqbaı Qaramanulynyń dańqty esimimen, izgilikti isterimen tyǵyz baılanystyryp, sabaqtastyra aıtsaq bolady.
Uzaqbaı Qaramanuly – qarapaıym qurylysshydan joǵary laýazymdy úkimet basshysyna, Táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh premer-mınıstrine deıin óz eńbegimen ósken qaıratker tulǵa. Myna erekshelikti qarańyz: Uzaqbaı aǵa Keńes zamanynda Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń sońǵy tóraǵasy bolsa, Qazaqstan óz táýelsizdigin jarııalap, jańa premer-mınıstr laýazymyn engizgende osy qyzmetke taǵaıyndalǵan tuńǵysh qaıratker retinde de tarıhta qaldy.
Aqyly men parasaty, biliktiligi men bilimdiligi, iskerligi men izettiligi, sabyrlylyǵy men syrbazdyǵy Táýelsiz elimizdiń Tuńǵysh Prezıdentiniń janynda tuńǵysh úkimet basshysy bolýǵa laıyq edi.
Onyń bar bolmysynan bekzattyqty, oı-órisinen tektilikti tanyǵan bolsaq, aǵamyzdyń túp-tegindegi Jalańtós bahadúr, Áıteke bı, Janqoja batyrlardyń lebi sezilgendeı edi.
Adam artynda iz qaldyrý úshin dúnıege keledi desek, aǵamyzdyń ǵumyrnamasy ózgelerge úlgi bolarlyqtaı ónegeli de izgilikti, taǵylymy mol ǵıbratty isterge toly. Qandaı jaýapty, laýazymdy qyzmet atqarsa da, asqaqtamady, azamattyq qalpyn saqtady, elim dep eńbektenip, týǵan halqyna, týǵan jerine tek jaqsylyq tiledi.
Respýblıka úkimetiniń basynda turǵan kezinde elimizdiń mereı-mártebesin, abyroı-bedelin asyrýǵa, el ekonomıkasynyń barlyq salasynyń ósip-órkendeýine erekshe eńbek sińirdi.
Ásirese Uzaqbaı Qaramanuly Aral teńiziniń problemasy ǵalamshardyń orasan zor ekologııalyq apaty retinde asa ótkir sıpat alǵan kezeńde erlikke bergisiz ister tyndyrdy.
«Aral óńirindegi ekologııalyq qasiret saldarynan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý týraly» Zań jobasyn jasaǵan úkimettiń jumys tobyn basqardy. Sonymen birge Semeı polıgony boıynsha jasalǵan jumys tobyn da basqaryp, sol kezdegi Joǵarǵy Keńes sessııasynda úkimettiń atynan baıandama jasap, depýtattardyń aldynda atalǵan zańdardy qorǵap, alyp shyqqan da – osy Uzaqbaı aǵamyz.
Sondaı-aq Aral óńirinen «Ekologııalyq qasiret aımaǵy» mártebesin alyp tastaý, ekologııalyq jeńildikterdi joıý kún tártibinen túspeı, qaıta-qaıta kóterilgen kezde osy máseleniń birjolata núktesin qoıýǵa da orasan zor úles qosty.
Búginde Syr boıynyń turǵyndary paıdasyn kóre bastaǵan «Ǵasyr jobasy» atanǵan «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Araldyń Soltústik bóligin saqtap qalý» (SARATS) jobasynda da Uzaqbaı aǵanyń ózindik óshpes izi, qoltańbasy bar.
Bastaýynda Elbasy turǵan, smetalyq quny 240 mln AQSh dollary turatyn bul jobamen 1993 jyldan bastap aınalysty. Alǵash ret Qyzylorda qalasynda el Prezıdentiniń bastamasymen «Araldy qutqarý – ǵalamdyq problema» degen atpen halyqaralyq konferensııa ótkizildi. Araldy saqtaý qory quryldy. Ony alǵashqy jyldary Elbasy basqardy. Osy kezeńderde Uzaqbaı aǵa Prezıdenttiń qasynda jumys istedi.
1995 jyly Qazaqstan memleketiniń atynan Uzaqbaı Qaramanuly Parıjge baryp, Dúnıejúzilik bank basshylarymen birge 18 «donor» eldiń, ıaǵnı basqa elderge kómek berý múmkindigi bar damyǵan elderdiń ókilderimen kezdesti. 2003 jyly 240 mln dollardyń 63 mıllıonyn bólýge qol jetkizdi. Qazir de bul qarjyǵa «SARATS» jobasynyń birinshi kezeńinde aýqymdy jumystar atqarylyp, aıaqtaldy. Endi ekinshi kezeńin jalǵastyrý baǵytynda jumystar júrgizilýde.
Sonymen qatar Uzaqbaı aǵa Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtattyǵyna eki márte qatarynan saılanyp, Syr óńiriniń áleýmettik-ekonomıkalyq salasynyń damýyna, ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa baılanysty ózekti máselelerdiń ońtaıly sheshilýine udaıy kómektesip, qamqor boldy. О́ziniń týyp-ósken jeriniń tirshiligimen tynystap, kindik qany tamǵan topyraǵynan baılanysyn úzgen joq. Sol sebepti de Uzekeńniń izgilikti izderi Syr elinde saırap jatyr deýge tolyq negiz bar.
«Taý alystaǵan saıyn asqaqtaı túsedi» deıdi dana halqymyz. Búkil ǵumyryn táýelsiz eli men halqynyń ósip-órkendeýine arnaǵan, kóptegen joǵary laýazymdy memlekettik qyzmetterdi abyroımen atqarǵan Uzaqbaı Qaramanulynyń halqy aldyndaǵy ólsheýsiz eńbegi el esinen esh shyqpaq emes. Barǵan saıyn asqaqtaı, kún ótken saıyn bıikteı túspek.
Ol bekzat bolmystyń, sarqylmas sabyr men taýsylmas tózimniń ıesi, parasattylyq pen azamattyqtyń ónegesi, aldyńǵy býyndaǵy aǵa urpaqtyń qurmetine bólengen, keıinge urpaqqa úlgi bolǵan birtýar tulǵa edi.
Týǵan jeri Uzaqbaı Qaramanovtaı birtýar perzentin qashanda maqtanyshpen eske alyp otyratyn bolady.
Qyrymbek KО́ShERBAEV, Qyzylorda oblysynyń ákimi