Til arqyly etnomádenı kodtardy ashý

Osyǵan oraı, birinshiden, ulttyq rýhty jańǵyrtyp, ulttyq mádenıetti taný men tanytýda sonyń bir joly til arqyly rýhanı-mádenı muramyzdy ejelden kele jatqan tájirıbe negizinde qorytyp, tarıhı qyzmetin saralap, qaıta baǵalaýǵa baǵyttalǵan keń arnaly tereń zertteýlerdiń qajettiligi týyndap otyr. Mysaly, kez kelgen etno­mádenı ataý belgili bir zatty atap qana qoımaı, ulttyń ózine tán dú­nıetanymdyq ereksheligine saı týyn­daǵan buıymdy dáıekteıdi. 

Sebebi sol sózderdiń mazmunynda aıshyqtalǵan halyqtyń basynan keshken tarıhy, búkil rýhanı jáne dúnııaýı mádenı baılyǵy, bolmysy, dúnıetanymy men ádet-ǵurpy, salt-sanasy, t.b. ulttyq ujymda, sol til­de sóıleýshi ortada qalyptasyp, tilin­de saqtalady. Biraq sóz – zattyń týra tańbasy emes, dúnıeniń tikeleı beı­nesi emes, adamnyń ıa belgili bir ult­tyq ujymnyń dúnıeni tanýy men kún­delikti turmys pen eńbek tájirıbesi bary­syndaǵy arhetıptik tildik sanasynda, tildik shyǵarmashylyq prosess nátıjesinde týǵan beınesi.

Sóz qazynasynyń urpaqtan-urpaqqa jetkizip otyratyn qyzmeti qazaq ulty­nyń etnostyq tabıǵatyna saı máde­nı-tanymdyq erekshelikterin boıyna sińirip, qazaqy shyndyq bolmysty jınaqtaıdy. Demek, til aqıqatty se­ziný, qabyldaý tásilderiniń biri retin­de bir ujym múshelerin tek tildik jaǵynan ǵana emes, mádenı-tanymdyq jaǵynan da ózara jaqyndastyrady.

Sonyń aıasynda ulttyq sanada qury­lymdalǵan dástúrli dúnıetanym men rýhanııat júıesi olardy tańbalaǵan tildik birlikterdiń (frazeologııalyq, pare­mıologııalyq, presedenttik tirkes­terde, etnoleksıkada, t.b.) mazmuny ke­shendi zertteý negizinde jańǵyryp, «kilti» ashylady. 

Bul arada tildiń tek kommýnıkatıvtik emes, kýmýlıatıvtik (muragerlik) qyzme­tine saı tutastyrýshy, ulastyrýshy, jańǵyrtýshy qyzmetiniń mańyzy erekshe. Sonyń negizinde ata-babala­rymyz ǵasyrlar boıy ulttyq tárbıeniń muraty retinde dáriptep, belgilegen, urpaqtan-urpaqqa berilip kele jatqan, ulttyq mádenıettiń ózegin quraıtyn qasterli uǵymdardy belgileıtin zattyq mádenıet pen rýhanı-mádenıettiń túrleri til­dik qazynamyzda san túrli tildik qu­ral­­darmen aıshyqtalǵan. Olardyń mánine tereńdep, tabıǵatyn taný qazirgi qoǵamdyq sana men mádenıettiń búgingi deńgeıine sabaqtastyrýdy maqsat etetin memlekettik rýhanı jańǵyrý baǵdarlamasynyń ǵylymı-tanymdyq, ǵylymı-ádistemelik negizin quraıdy.

Osyǵan oraı, el bolamyz degen jurt­tar óziniń ulttyq bolmysyn, el­digin saqtaý úshin osy tektes ulttyq qundylyqtar dúnıesin túgendep, onyń mán-mazmunyn, qadir-qasıetin baǵalaıtyn rýhanı-tanymdyq zertteýler men alýan túrli is-sharalar júrgizýde.

Belgili tilshi-ǵalym N.Ýálıdiń pi­kirinshe, jahandaný kezeńine tán jaǵymsyz sıpattyń biri retindegi ult­tyq sana seziminen alshaqtap, ult­syzdanǵan sana, tobyrlyq mádenı sana t.b. kórinisi til tárbıesi osal, tildi ıgerý deńgeıi tómen ortada qalyp­tasady. Osy máselelerdiń ózektiligin erekshe túsinip, til arqyly rýhanı dú­nıeni jańǵyrtý máselesin jan-jaqty zertteýge atsalysyp júrgen qazaq til bilimindegi ǵalymdardyń ishinde N.Ýálı men Z.Ahmetjanovanyń eńbekteri júıeliligimen, ǵylymı-tanymdyq mazmunynyń tereńdigimen erekshelenedi. Olar qalyptastyrǵan mekteptiń zertteýleri lıngvomádenı bilim júıesindegi rýhanı kodtardy ashýda mádenı tanymdyq quzyrettiligimen sıpat­talady. 

Osy zertteýlerdiń nátıjesi til­diń tek kommýnıkatıvtik qural emes ekenin, tilde eki túrli bilimder júıesi bar ekenin kórsetedi. Onyń birin­shisi, tildik bilim, ıaǵnı tildiń leksıka-frazeologııalyq júıesindegi maǵynalar. Olar – etnomádenı tildik ujymnyń sanasynda ǵasyrlar boıy qalyptasqan bilimniń aıryqsha túri. 

Ekinshisi, tildik emes, dástúrli bilimder júıesi (halyqtyq bilim). 

Bilimniń bul túri – etnostyń (halyq, ult) ómir tájirıbesinen ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan, urpaqtan-urpaqqa mıras bolyp kele jatqan etnos sanasyndaǵy dás­túr­li dúnıetanymy. Bul bilim til­dik emes dep atalǵanymen, ol ujym­dyq sanada til arqyly saqtalǵan. Lıng­vomádenıettanýshy bul jerde tildi emes, tildik derek arqyly saq­talǵan aqparatty paıdalanady. Demek, ult bolmysyn tutas tanýda leksıka-frazeologııalyq birlikterdiń lıngvıstıkalyq sıpatyn ashatyn jalań tildik bilim jetkiliksiz bolyp, olardyń maǵynasyndaǵy mádenı tanymdy ashýdyń mańyzy artady.

Mysaly, zertteýshi N.Ýálı «qoı ús­tine boztorǵaı jumyrtqalaǵan zaman» degen frazeologııalyq tirkestiń mádenı semantıkasyn bylaısha ashady: Bul birinshiden, obrazben shegendelgen dúnıetanym. Onyń týra maǵynasy ekonomıkalyq, rýhanı, ekologııalyq (tabıǵat balansy saqtalǵan) zaman.

Ekinshiden, onyń sıpattaýshy maz­muny: molshylyq (aqtyly qoı, alaly jylqy, t.b.); mamyrajaı ty­nyshtyq; daý-damaısyz; (Táýke han zamanyndaǵy úsh bı – Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bı qyzmeti); bereke-birlik.

Jalpy, beınelep aıtyp, beınelep sóıleý qazaqtyń sóz ónerinde, salt-dástúrinde, jumbaqtarynda, sheshendik sóz­derinde keńinen qoldanylǵan tásil ekeni belgili. Osymen baılanysty, my­sa­ly, jaýgershilik zamanǵa saı ha­lyq basyndaǵy qıly-qıly hal-ahýal­dar men handyq bılik aıasyndaǵy túrli áleýmettik-saıası jaǵdaıattarǵa kýá bo­lyp, ortasynda júrgen jyraý­lar poe­zııa­­synda astarlap aıtý, tuspaldap sóı­leý sóz mádenıetin jańa deńgeıge kóter­gen. Kóshpendi mádenıettiń órisindegi qor­shaǵan tabıǵattyń florasy men faýnasy, landshafttyń ereksheligin ózderiniń tanym kókjıegine saı teńep keıipteýi tutas kórkemdik-rýhanı álem keńistigin, júıe­sin qalyptastyrdy. Bul, aınalyp kelgende, ózin tabıǵattyń bir ból­shegi retinde sanaıtyn kóshpendi máde­nıettiń negizgi qaǵıdasy.

Sondyqtan qazaq turmysyn beı­ne­le­gen aqyn-jyraýlardyń shyǵar­malarynda olardyń mádenı konnotasııasy jıi kezdesedi:

Elbeń-elbeń júgirgen,

Ebelek otqa semirgen; Nemese,

Quladyn qustyń quly edi,

Tyshqan jep júnin túledi, t.b.

Demek, bul ataýlardyń etnomádenı kodyn ashý úshin olardyń tek fıtonım­dik, ornıtonımdik t.b. aqparattaryn, ıaǵnı ǵylymı kodyn ashý jetkiliksiz. Ol úshin, mysaly, «Ebelek ottyń semir­tetinin», «Quladynnyń tekti qus emestigin», t.b. kúndelikti turmys táji­rı­besinde tanyǵan kásibı tanym da kerek. 

Tabıǵatpen astas ómir keshken kósh­pendi mádenıettiń ókilderi re­tindegi ata-babalarymyzdyń ómiri men turmysynda, qoǵamdyq-áleýmettik, tárbıelik, taǵy basqa sóz qyzmetiniń máni erekshe bolǵa­nyn rýhanı qundylyqtarymyz ben asyl qazynalarymyzda sózdi óner dep tanyǵan dúnıetanymdyq paıymdarynan kóremiz: óner aldy qyzyl til; sóz súıekten ótedi, taıaq etten ótedi; sózdiń maıyn tamyzdy; sózdiń tıegin aǵyt­ty; sóz tapqanǵa qolqa joq; sózi qamshy boldy; sózi mirdiń oǵyndaı; sózi túıeden túskendeı, t.b. sóz tirkesteri sóz qýatyn, sóz ajaryn, sóz qyzmetin aıshyqtap, soǵan sáıkes sózdiń túrlerin de jiktep ataǵan: aqtyq sóz, ataly sóz, basalqa sóz, bos sóz, biraýyz sóz, jel sóz, jyly sóz, t.b.

Demek, qazaq tanymynda sózge (til­ge) erekshe mán berilip, sóz mazmuny­nyń jan-jaqty tolyq sıpaty qazaq ómi­rinde alýan túrli kúrdeli isterdiń kúrmeýin sheshkenin mádenı-tarıhı muralarymyz dáleldep otyr. Sonyń nátıjesinde bılerdiń, sheshenderdiń sózderindegi qazaqtyń sóz qudiretin, sóz áleýetin qazaq bolmysynan tys qaraýǵa bolmaıtyny aıqyn kórinedi.

Sondyqtan da jyraýlar poezııa­synda astarlap aıtý, tuspaldap sóı­leý, kóshpendi mádenıettiń tanym­ kók­­jıegine saı teńep, keıipteýi tutas kór­kemdik rýhanı keńistigin qalyptas­tyr­ǵan:

El jaǵalaı qonbasa, Betegeli bel ǵarip; Handar kıgen qamqa ton, shúberek bolar tozǵan soń; Saq eter tıdi sanyma, saqsyrym toldy qanyma; Júrgen aıaqqa jórgem iliner; Aıylyn jımady; Dónen qymyz; Besik quda; Qanjyǵaǵa baılady; Jyǵasy jyǵyldy; Jarǵaq ton; Pushpaǵy qanamaǵan, t.b.

Osy sıpattaǵy lıngvokýltýremalar men etnografızmder, odan týyn­daıtyn turaqty tirkesterdiń túp-tamyry ult sanasynda turaqty túrde saqtalyp, etnomarkerlik deńgeıge jetken tańbalardan bastaý alady.

Olar (tilde qalyptasqan sımvol, beıneli sóz, epıtet, metafora, me­to­­nı­mııa) aqparatty jetkizý, ıaǵnı kom­mýnıkatıvtik, aqparatty qabyl­daý (pragmatıkalyq), sıpattaýshy, bel­gi­leýshi, baǵalaýshy, jalpylaýshy qyz­metterdi atqarady. 

Osyndaı tildik mura arqyly ult­ty, el mádenıetin barynsha tolyq tany­týdyń negizgi bir tetigi – ulttyq álemniń tildik úlgisin jasaý, ulttyq má­denıettiń kiltin ashý. 

Qazirgi tańdaǵy táýelsiz Qazaq­stan­­nyń ótkenin saraptap, bolashaǵyn baǵdarlaıtyn Úshinshi jańǵyrýǵa sáıkes halyqtyń tarıhy men máde­nıe­tin máńgilikke ulastyryp, jetil­dirip, kemeldendirip otyratyn tól máde­nıetiniń qazynasyn zamannan-zamanǵa etnotańbalyq aqparat túrinde jetkizip otyrǵan, rýhanı-mádenı mura úlgileriniń arqaýy bolǵan sóz óneri men aıshyqty tili arqyly kórkem oılaý júıesiniń tanymdyq deńgeıin ıgerý asa mańyzdy.

Táýelsizdik pen jahandaný toǵysqan qazirgi kúrdeli zamanda egemendi el­­diń ósip-óngen tamyryn taýyp, bir­tutas eldigin qalyptastyryp, basyn birik­tirgen túpqazyǵy retindegi tildiń qyzmetin taný – ulttyq sananyń zamanaýı damý deńgeıine saı týyndap otyr­ǵan rýhanı-áleýmettik múdde talaby.

Jamal Mankeeva,

A.Baıtursynuly atyndaǵy til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı  qyzmetkeri, fılologııa  ǵylymdarynyń doktory, professor