Álemde aıryqsha baǵalanatyn syry jumbaq, bolmysy bólek jyrtqysh ań – qar barysynyń tuqymy jyl ótken saıyn sırep barady. Teńiz deńgeıinen alty myń metr bıiktikte tirshilik keshetin túz taǵysyna tabıǵat ana ózgeshe sulý bitim bergen. Jer betinde ilbister mekendeıtin 20 aımaq bolsa, sonyń ekeýi Qazaqstanda ornalasqan. Bular – Jońǵar Alataýy men Ile Alataýy. Resmı málimet boıynsha búgingi kúni álemde 4 myńǵa jýyq qar barysy bar. Fotoqaqpandar men arnaıy beınebaqylaý qurylǵylarynyń kómegine súıenip jáne jyrtqyshtyń izin alý arqyly mamandar búginde Jońǵar Alataýy, Tıan-Shan, Tarbaǵataı, Saýyr jáne Altaı sidemderinde barlyǵy 120-130 ǵana qar barysy qaldy degen tujyrymǵa kelgen. Aıryqsha qorǵaýǵa alynǵan jyrtqyshtyń bul túrin saqtap qalý ǵalamdyq máselege aınalyp otyr.
Tiri jan tirshilik etpesteı kórinetin quzar shyńdar men taý muzdyqtardy meken etken bul ańnyń tarıhyna qatysty ańyz-áfsanalar jetip artylady. Ejelgi parsy elderi barysty ańshylyq úshin qolǵa úıretken degen de derekter bar. Túrik tilinen tárjimalaǵanda «ırbız» sózi «qar mysyǵy» degen maǵynaǵa saıady. Halqymyz jyrtqyshtyń ómir súrý saltyna qarap «taý barysy nemese qar barysy» dep atap ketken. Mysyq tuqymdastar sanatyna jatatyn jyrtqysh ańnyń dene turqy 125-135, bıiktigi – 60, quıryǵy bir metrge deıin jetedi. Shubatylǵan uzyn quıryǵy tym sezimtal ári asa saq janýardyń basqan izin jasyryp, qaýip-qaterden saqtaıdy. Ilbisti taý qabylanynan daralap turatyn da osy uzyn quıryǵy bolsa kerek. Irileriniń salmaǵy 30-40 keli tartady.
Denesinde saqına tárizdi qara daqtary bar júni qalyń jyrtqyshtyń túsi teńbil-shubar, kók sur. Olardyń azaıyp ketýiniń basty sebebi – qashannan tabıǵat zańyn buzýǵa beıil turatyn adamdar. О́tken kúnder enshisine kóz júgirtsek, qar barysy qaýipti jyrtqysh sanalǵandyqtan, jyl boıy oǵan ańshylyq qurýǵa ruqsat berilgen kezeńder de bolǵan. Máselen, XX ǵasyrdyń basynda jylyna 1000 teriden artyq emes kólemde aýlaýǵa ruqsat berilgen. Keıbir derekterge súıensek, 1910 jylǵa qaraı qol jetken teri sany 750-ge jetken. Al júzjyldyqtyń ortasynda burynǵy Keńes odaǵy aýmaǵynda bul san birneshe ondyqqa deıin azaıyp, tipti qolǵa túsken janýar úshin syıaqy berilipti. Sol kezeńderde asa baǵaly ańnyń terisi bar-joǵy 3 rýblge baǵalanǵan degen de derek bar. Mundaı aıaýsyz aýlaý áreketteri tabıǵat taǵysyn adamnan aýlaqtatyp, sanyn kúrt kemitken. Is nasyrǵa shaýyp ilbisterdiń joǵalyp ketý qaýpi týa bastaǵanda tabıǵatty qorǵaý halyqaralyq odaǵy jyrtqyshty Qyzyl kitapqa engizip, ony aýlaýǵa túbegeıli tyıym salǵan. Alaıda, osy salanyń shetinde júrgen ǵalymdar álemde sırek kezdesetin ańdarǵa qatysty brakonerlik áreketter áli de tyıylmaı turǵanyn aıtady.
Beıresmı málimet boıynsha, qazirgi tańda barys terisi shamamen 10 myń dollarǵa baǵalanady. Sırek kezdesetin ańdy aýlaǵandar ár elde túrlishe jazalanady. Tipti keıbir elderde qomaqty aıyppuldan bastap, 10 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy qoldanylady. Bizde mundaı iske barǵandar 5 mıllıon teńge kóleminde aıyppul tólep, qylmystyq iske tartylady. Degenmen Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti mamandarynyń aıtýynsha, sońǵy 10-15 jyldyń kóleminde elimizde atalǵan ańdy aýlaýǵa qatysty mundaı quqyqbuzýshylyq áreket resmı túrde tirkelmegen.
Ilbistiń joıylýyna kóbinese taýdaǵy antropogendik is-qımyldar, mal jaıylymdarynyń keńeıýi, olardyń qoregin aýlaý jaǵdaılary áser etken. Qar barysyn jáne onyń ekojúıesin saqtaý ǵalamdyq baǵdarlamasy negizinde elimizde BUU damý baǵdarlamasy boıynsha «Qar barysy men ekojúıeni qorǵaý jónindegi transshekaralyq yntymaqtastyq», «Ǵalamdyq mańyzy bar ekojúıeni saqtaý jáne turaqty basqarý» jobalary júıeli jumys istep keledi. Qar barysyn ǵana emes, onyń taralý aımaǵyn qamtıtyn biregeı jobalarǵa halyqaralyq uıymdar tarapynan edáýir qarjy bólingen. Birneshe jyl qatarynan Qyrǵyz astanasy Bishkekte ótip kele jatqan «Qar barysy men onyń ekojúıesin qorǵaý» halyqaralyq forýmy Reseı, Qazaqstan, Qyrǵyzstan mamandaryn bir maqsat aıasynda jumyldyryp, ortaq problemany ońtaıly sheshý máseleleri san márte talqylanǵan. 2015 jyly Carlsberg Kazakhstan kompanııasy men Qazaqstandaǵy bıoalýantúrlilikti saqtaý assosıasııasynyń (QBSA) atsalysýymen iske qosylǵan «Irbıs» jobasy Qyzyl kitapqa engen qar barysynyń Qazaqstan aýmaǵynda saqtalýyna múmkindik berip, sanyn arttyrý maqsatynda birqatar keshendi jumystar atqarǵan.
– Biz «Irbıs» jobasy uzaq merzimdi joba bolatyndyǵyn málimdegenbiz. О́ıtkeni qar barysynyń Qazaqstandaǵy sanyn kóbeıtý isi birer jyldyń aıasynda bite salatyn sharýa emes. Sondyqtan jyl saıyn biz joba jaǵrapııasy men seriktester sheńberin ulǵaıtýdy kózdeımiz. Erteń balalarymyz ben nemerelerimiz qar barysymen kitaptan nemese haıýanattar baǵynan tamashalap qalmaýy úshin jáne onyń jabaıy tabıǵatta, tabıǵı ortasynda tirshilik etýi úshin www.saveirbis.kz portalyn ázirlep jáne iske qosý arqyly biz ilbistiń taǵdyryna enjar qaramaıtyn kez kelgen adamǵa osynaý ǵajaıyp ańdy saqtaý jumysynan qalys qalmaýyna múmkindik berdik, – deıdi «Carlsberg Kazakhstan» JShS prezıdenti Vıktor Semak.
Baıyrǵy babalarymyz bıiktikti súıetin bekzat ańnyń qasıetin áý bastan joǵary baǵalaǵan. Qazaqstan -2030» uzaq merzimdi damý strategııasynyń «Qazaqstan muraty» bóliminde Elbasymyz Nursultan Nazarbaev: «2030 jylǵa qaraı Qazaqstan Ortalyq Azııa Barysyna aınalady jáne damýshy elder úshin úlgi bolady dep senemin. Bizde Jolbarystar joq, al taýlarymyzda tirshilik etetin Qar Barysy dúnıejúzilik qoǵamdastyqqa onsha tanys emes. Janýarlar áleminde Jolbarys týystas bolǵanymen, Barystyń ózindik erekshelikteri basym. Bul – ózine tán tektiligimen, bulalyǵymen, alǵyrlyǵymen, jasqanýdy bilmeıtin tákapparlyǵymen, batyldyǵymen, aılalyǵymen daralananatyn Barys bolmaq» dep kıeli janýardy memleketimizdiń sımvolyna balaǵan bolatyn. Barys beınesi Almaty qalasynyń gerbinde de beınelengen.
Kúni keshe ǵana Mańǵystaý oblysynda qar barysyna uqsas ańnyń qoryqtaǵy fotobaqylaýǵa túsip qalǵan sýreti jarııalandy. Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń baspasóz hatshysy Sáken Dildahmet bul eshqandaı da qar barysy emes, qabylan ekenin aıtady. Dese de jurtshylyq arasynda bul qabylan ba, álde qar barysy ma degen tóńirekte azdaǵan daý-damaı bar. Eń bastysy osyndaı sırek kezdesetin ańnyń bul aımaqtan boı kórsetýi tolymdy jańalyq deýge bolady.
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY