Alys saparǵa shyqqanda jýrnalıst árdaıym qyzyqty kezdesýlerdiń, este qalatyndaı erekshe oqıǵalardyń kýási bolyp turady emes pe. Mine, bıyl da Halyqaralyq Túrki akademııasynyń uıymdastyrýymen Qyrǵyzstandaǵy Osh qalasynda ótken «Shyńǵys Aıtmatov murasy: jahandaný dáýirindegi yntymaqta ómir súrý» atty II qazaq-qyrǵyz zııalylarynyń forýmyna barǵanymyzda Sh.Aıtmatov shyǵarmalarynyń jelisi boıynsha túsirilgen birneshe fılmderde, atap aıtqanda, «Men – Tıan-Shanda» Hadıshanyń, «Aq kemede» Bekeıdiń, «Erte kelgen tyrnalarda» Jupardyń rólin somdaǵan Qyrǵyzstannyń halyq ártisi, Toqtaǵul atyndaǵy memlekettik syılyqtyń laýreaty Nazıra Mambetovamen kezdesip, suhbattasýdyń sáti túse ketti.
Bıyl jetpis jyldyq mereıtoıyn atap ótken aktrısanyń kınodaǵy sońǵy somdaǵan iri róli budan biraz jyl buryn ekranǵa shyqqan «Qurmanjan datqa» (rejısseri – Sadyq Sher-Nııaz) fılmindegi Qurmanjan datqanyń orta jastaǵy, ıaǵnı Alaı ólkesindegi qyrǵyzdardyń basyn qosyp, atqa qonyp, el basqarǵan shaǵy ekeni qazaq kórermenderine jaqsy tanys. Sondyqtan bolar, biz de aktrısanyń osy róldegi eń bir qıyn da kúrdeli sátterdi qalaı alyp shyqqanyn bilýge asyqtyq.
– Aıyp etpeńiz, «Qurmanjan datqa» fılmindegi este qalatyn erekshe bir kórinis – datqanyń óz halqynyń azattyǵy, keleshegi úshin bekinip, ulyn kóz aldynda darǵa asyp jatqan jaýyzdarǵa janarynan bir tamshy jas shyǵarmaı, tastúıin bop qarap turatyn sáti. Bul kez kelgen ámirshiniń, ásirese ananyń dáti barmaıtyn aýyr qasiret. Mine, osy bir epızodty oınaý sizge qıyn soqpady ma?
– Iá, ıá... Durys aıtasyz. О́te qıyn boldy. Men úshin bul fılmniń ózi de dál osy epızodtan bastaldy. Áıtkenmen, qazir azdap sheginis jasasam bola ma?
– Árıne.
– Alǵash Qurmanjan datqa týraly fılm túsirilgeli jatqanyn radıodan estigem-di. Kınostýdııa kastıng jarııalady. Men buryn Osh teatrynda ol róldi oınaǵanmyn ǵoı. Sondyqtan qajetim bolyp jatsa, shaqyrar degen oı kelgeni ras. Biraq kún ótken saıyn mazasyzdanyp, aınaladaǵy áriptesterim de qaıta-qaıta esime sala bergen soń, bir kúni stýdııaǵa bardym. Ún-túnsiz «probaǵa» tústim de, ketip qaldym.
Sodan bastap kóz aldymda datqanyń beınesi. Qulaǵym telefon qońyraýynda. Biraq... Tyrs etken ún joq. Kóp uzamaı fılmniń túsirilý jumystary bastalyp ketkenin estidim. Rejısser datqanyń jas kezindegi oqıǵalardy plenkaǵa tartyp jatsa kerek.
Kenet maǵan kınostýdııadaǵylar telefon soǵyp, datqanyń orta jastaǵy kezine kastıng jarııalanǵanyn eskertti. Kóńilim taǵy da tolqyp, ekinshi ret qaıta bardym. Úsh kúnnen keıin habaryn aıtamyz desken. Biraq, telefon taǵy da únsiz qaldy...
Sóıtip júrgende, Almatydan Ǵ.Músirepov atyndaǵy jastar teatry Bishkekke gastroldik saparmen keldi. Keshkilik spektakl kórip otyrǵanymda telefonyma qońyraý túsip jatqanyn sezdim.
Úıge kelgen soń qarasam, qaıta-qaıta qońyraýlatqan kartınanyń dırektory Zına eken. Taǵy da kóńilim jeldi kúngi teńizdeı alaı-dúleı boldy da ketti. Zınanyń nómirin áreń terdim. Ol bolsa, maǵan: «Quttyqtaımyn! Seni rólge bekitti!» dep qýanyp jatyr.
Sonsoń Oshqa ushyp keldik. Rejısser meni birden álgi siz aıtqan epızodqa saldy da jiberdi.
Bir dýbl, eki dýbl... bes dýbl ketti. Kóńilim qatty alańdaı bastady. Sebebi keńestik kezeńde fılmder plenkaǵa tartylýshy edi ǵoı. Al ony operatorlar barynsha únemdeýge tyrysatyn. Biz soǵan úırengenbiz.
О́zimnen ózim qobaljyp: «Zına, ne bop ketti bul?» deımin degbirsizdenip. Ol bolsa, «Sen eshteńeni ýaıymdama. Bul – plenka emes, fleshka. Qansha dýbl bolsa da túsire beremiz», deıdi.
Osydan keıin men ekiudaı oıǵa qaldym. Buryn tehnıkanyń mundaı múmkindikteri joq kezde rejısserler aldyn ala bizben kezdesip, túsindirip, pikirlesip alýshy edi. Bul joly bári basqasha boldy. Dýblden soń, dýbl. «Jylama. Tolqyma. Kózińnen jas shyǵarma», deıdi rejısser. Aıtqanyn oryndaýǵa mindettisiz.
Kim bilsin, bálkim, bul da durys shyǵar. О́ıtkeni akter aldyn ala bilse, ózdiginen «oınaı bastaıdy» emes pe.
– Sonda qalaı? Akter tek qural ǵana bolyp qalǵany ma?
– Joq. Menińshe, bul da bir kórkemdik tásil. Rejısserdiń sheshimi. Sebebi fılmniń jelisi sonyń qolynda emes pe. Biraq, báribir akter óz oıyn aıtýǵa tıisti.
Men árıne, solaı ettim de. Eń bastysy, rejısserge: «Keıipkerdi kóp sóıletpeý kerek, – dedim. – Sebebi ulttyń qaıǵysy da, uldyń qaıǵysy da datqanyń ishinde órt bolyp janyp jatqan joq pa!» «Iá, ıá, – dedi rejısser. – Solaı...»
– Fılmdegi taǵy da bir qıyn epızod Qurmanjan datqanyń orys generaldarymen kezdesetin tusy. Olarǵa qaraǵan sátte sizdiń kózińizden amalsyz moıynsunýdy sezdiretin órlik baıqalady.
– Iá. Qurmanjan datqa Qoqan handyǵy men orys patshasynyń arasynda tartysqa túsken el taǵdyryn aıaqqa taptatpaı, eki jaqty teń kelisim jasaýǵa umtyldy. Biraq, kóptiń aty – kóp, kúshtiniń aty – kúshti. Amalsyzdyq degenińiz de mine, sol.
Maǵan bul epızodta álgi generaldyń rólin oınaǵan akterdiń ózi kómektesti. Shyn aıtam. Sebebi onyń túsirý alańynda ishimdik iship júrgenin kórip qaldym. Sodan, rasynda da, qatty jek kórip kettim.
Eń bastysy, ózin qyrǵyzbyn deıtin jandardyń bári Qurmanjan datqanyń kim ekenin, el tarıhynda qandaı ról atqarǵanyn jaqsy biledi. Onyń erligine, kemeńgerligine bas ıedi. Sondyqtan onyń beınesin ekranǵa shyǵarý bizge ońaı bolmaǵany aqıqat. Keı sátterde meniń rejısserge: «Sadyq, men osy fılmnen keıin ne bar bolamyn, ne joq bolamyn!» degen kezderim de boldy. Ol bolsa: «Meniń ózim de sondaı kúı keship júrgen joqpyn ba?!» deýshi edi.
Jáne bir aıta ketetin jaıt, bul fılmde sizder kórmeı qalǵan taǵy da bir qıyn epızod boldy. Ol kartınany montajdaý kezinde qıylyp qaldy.
– Qyzyq eken?.. Aıtyńyzshy.
– Bul dúnıede Ana perzenti úshin qandaı da bolsyn qurbandyqqa bas tigip, qaımyqpaı barady emes pe. Endeshe, el bıleýshisi Qurmanjan datqa da eń aldymen Ana ǵoı. Sol sebepti de onyń orys generalynyń aldyna baryp, ulymdy ólimnen qutqaryńyz dep tizerlep, bas ıetin sáti bar edi...
Sol qıylyp qaldy. Sebebi datqanyń bas ııýi, eldiń bas ııýi sekildi kórinýi múmkin edi.
Ol durys ta shyǵar, bálkim. Biraq, ertesine ult taǵdyry men ul taǵdyry qatar turǵan shaqta Qurmanjan datqa kózinen bir tamshy jas shyǵarmaı, el keleshegi úshin eńsesin bıik ustady emes pe. Menińshe, bul epızodty qaldyrý kerek edi. Sizder meni túsinetin shyǵarsyzdar dep oılaımyn. Ol qansha degenmen, Ana emes pe...
Osy sátte bizdiń suhbatymyzdy manadan beri únsiz tyńdap otyrǵan qazaqstandyq forým delegaty, «Turan» ýnıversıtetiniń dosenti Nurgúl Aldabektiń kóńili tolqyp, aqyryn ǵana:
– Qurmanjan datqa túsińizge kirgen joq pa? –dep qaldy.
Aktrısa birden eńsesin tiktep, bizge kúlimsireı qarap:
– Joq, – dedi basyn shaıqap. –Túsime engen joq. Biraq, fılmge túserde uly datqa anamyzdyń arýaǵyna arnap qoı soıdyryp, quran oqytqanymyz ras.
Bir anyǵy, búginge deıin birde bir elde ulty úshin ulyn ólimge qıǵan ana týraly fılm joq eken...
– «Qurmanjan datqa» fılminen keıin sizge degen kózqaras qandaı boldy?
– Ártúrli. Kópshiligi rahmet aıtyp, betimnen súıip jatty. Keı jerlerde: «Tarıhı shyndyq olaı emes, bylaı», dep syn aıtýshylar da kezdesti. Ol jaǵyn men tereńirek bile bermeımin. Biraq ulty úshin qıyn kezeń týǵanda el basqaryp, atqa qonǵan ananyń beınesin somdaǵanyma bek qýanyshtymyn.
Áńgimelesken Nurǵalı ORAZ,
«Egemen Qazaqstan»