Zaınıdın QURMANOV: Nazarbaev batyl reformalar jasady

Ortalyq Azııanyń kóshpeli ha­lyq­tary úshin «reformasııa» jáne «reformator» degen uǵymdar beı­tanys ári bótendeý túsinik edi. Munda tirshiliktiń dástúrli, bul­jy­mas yrǵaǵy myńdaǵan jyl­darǵa deıin ózgerissiz keldi. Bul úrdis jańa dáýir týyp, kósh­pe­liler ómiri birtindep ózgere bas­taǵanǵa deıin jalǵasty. Bul ózge­ris sosıalıstik júıe men qun­dy­lyqtarǵa negizdelgen jańa qoǵam qurýdy maqsat etken Ke­ńes ókimetiniń yqpalymen jasal­ǵany belgili. Ujymdyq refor­ma­torlyqtyń tizginin kommýnıs­ter partııasy óz qolyna aldy da, partııa jetekshileri bul shyr­ǵada tek ujymdyq maqsattyń atqarý­shylary dárejesinde qaldy. Olardyń sosıalızm qurylysyna qosqan jeke úlesteri tarıhı prosesti damytýdaǵy halyqtyń mańyzdy róli konsepsııasymen shektelip, saıasat sahnasyna kórnekti tulǵalardyń kóterilýi tek tarıhı zańdylyq retinde ǵa­na qaraldy. Biraq HH ǵasyrdyń aıa­ǵynda KSRO men kommýnıstik bloktyń qulaý prosesi burynǵy keńestik respýblıkalar men halyq­tyń taǵdyryn respýblıkalar basshylyǵyndaǵy tulǵalarǵa tikeleı tabystaǵany sózsiz. Post­keńestik qoǵamnyń kórnekti reformatorlarynyń qatarynda qazir óz elin kóp­te­gen keńestik kór­shi­lerimen salys­tyrǵanda damý­dyń dańǵyl joly­na sátti alyp shyǵa alǵan Qazaq­stan Res­pýb­lıkasynyń Prezı­denti Nursul­tan Nazarbaevtyń esimi ata­lyp júr. Qazaqstan TMD el­deri­niń ishinde halyq taby­sy­nyń ósý deńgeıi boıynsha Reseı Fe­de­­ra­sııa­synan keıingi ekinshi oryn­daǵy el.

Qarapaıym eńbek adamynyń otbasynan shyqqan Nazarbaev ınjenerlik-tehnıkalyq bilim alǵan soń barlyq keńestik laýazymdar baspaldaǵynan ótken­nen keıin eń jas keńestik pre­mer atandy. Ol keńestik basshy­lardyń qasań saıasaty men konser­va­tor­lyǵymen kúrese júrip, qaıta qurý dáýirinde ózin talantty jetekshi retinde kórsete bildi, osynyń nátıjesinde alyp keńestik saıasat olımpiniń bıigine kóterildi. Na­zar­baev úshin bılikke barar jol sonshalyqty kedergisiz, áýel bas­tan daıyndalyp, sheshilip qoıǵan edi deýge bola qoımas. Jan-jaqty áleýetti qarsylastarymen kú­reste tolyq jeńiske jetken soń Nazar­baev kúıregen ókimet bıligin óz qolyna shoǵyrlandyrdy da, qoǵam ómiriniń barlyq salalarynda birqatar batyl reformalar jasady, osynyń nátıjesinde álem­degi kúshti, táýelsiz, bedeldi qazaq memleketin qurýda teńdessiz tabystarǵa qol jetkizdi. 

Nazarbaevqa túrli kóz­qa­rastar turǵysynan qaraýǵa bola­dy: jaqtastary ony bar­lyq jaǵy­nan madaqtasa, qar­sy­lastary ol týraly áńgi­me­lerdi san-saqqa júgirtip, qatań synaıdy. Bul oraıda ol da barlyq ýaqytta mıllıon­da­ǵan adamdardyń nazarynda bol­ǵan uly tulǵalar taǵ­dy­ry­nan qashyp qutyla almaı­tyn shyǵar... Aleksandr Make­don­­skıı, Gaı Iýlıı Se­zar, Gan­nı­bal, Napoleon, Lı Kýan Iý, Mohathır Mohammed t.b. osy joldan ótpedi me. Uly tul­­­ǵa­lar týraly daqpyrttar, ańyz­dar men ápsanalar óte kóp bola­­dy. Al qyzyqsyz tulǵalar tóńi­­reginde mundaı áńgimeler aıtyl­maıdy. Adamzat jaratylysy osyndaı. 

Saıası jáne reformatorlyq qaıratkerliginen ózge Nazarbaev ádebıetshi, ǵalym retinde de tanymal. Asa qarapaıymdylyǵy men aıqyndyǵynyń arqasyn­da onyń shyǵarmalary saıası ádebıet klassıkasynyń qata­ry­na endi ári qazaq tilin oqyp-úırenýde keńinen qoldanylýda.

Nazarbaev týraly kóptegen kitaptar men maqalalar jazǵan avtorlardyń barlyǵy da onyń alymdylyǵyn, ınnovasııa­lyq áreketterge beıimdiligin, kúrt óz­geristerge tez ıkemdelip, so­ńy­nan dereý oryndalýy tıis she­shimderdi jyldam qabyldaı alatynyn atap kórsetedi. Pre­zı­dent Nazarbaevtyń ınje­nerlik, eksperımenttik oılaý júıesin, keleshekti, qajetti sharalar modýlin, ıdeıany kóre bilý qasıetin, halyqqa túsi­nikti jáne qanattandyra­tyn maq­sattar men mindet­ter­di jos­parlap, ony júzege asyrý­ǵa qol jetkize alatynyn aıryqsha aıta ketý kerek. Eýrazııalyq ıdeıasy, qazaq­standyq damý jolyn tań­daý, Astanany álemdik órke­nıetter kindigine aınaldyrý, Azııadaǵy qaýipsizdik júıe­­­sin qurý, azııalyq kontı­nent­ti ıadrolyq qarýdan azat aı­maq­qa aınaldyrý sııaqty Nazarbaev ıdeıalary men bastamalary adamzat ıdealyna, óz halqyna adal qyzmet etýdiń, álemde beı­bitshilikti saqtaýdyń birden bir rýhtandyrýshy úlgisi bolyp tabylmaq!

Zaınıdın QURMANOV,

Qyrǵyz Jogorký Keneshiniń eks-spıkeri,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor