Monoqalalardyń bolashaǵy bar ma?

Halqy kóship jatyr

Jýyrda Parlament Májilis­i­niń de­pýtat­tary Káribaı Musyr­man men Nurtaı Sabılıanov Úkimet basshysyna depýt­at­tyq saýal joldap, el­imiz­degi mono­qalalardyń jaǵ­daı­yn jipke tizgen bolatyn. Atalǵan saýalda 2017 jyly Ult­tyq ekonomıka mınıstrligi «Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty» AQ-ten birlesip zertteý júrgizgeni, onyń qorytyndysy boıyn­sha elimizdegi 41 shaǵyn qalanyń 12-si halyq sany boıynsha qala mártebesine sáıkes kelmeıtindigi aıtyldy. Qala márte­besine ıe bolý úshin eldi meken­degi halyq sany 10 myńnan kem bolmaýy shart. Osyǵan oraı «Ekonom­ı­kalyq zertteýler ınstıtýty» mono­qalalardyń már­te­­besin anyqtaýǵa qatysty má­se­leni she­shý úshin bir­qatar usynys ázirlepti. 

«Aqtóbe oblysyndaǵy nebári 1963 turǵyny bar Jem jáne 2425 turǵyny bar Temir qalalarynyń damý áleýeti tómen, depressıvti shaǵyn qalalar bolyp sanalady. Bul qalalardy bolashaqta saqtap qalý josparda joq. Osy­ǵan baılanysty olardyń qala mártebesin saqtap qalýdyń eshbir máni joq. Ulttyq ekonomıka mınıstrligi men múddeli memlekettik organdar bul qala­lardy aýyl etip ózgertý týraly kelisilgen sheshim qabyldaýy qajet. Júrgizilgen zertteý bo­ıynsha, halyq sany 10 myńǵa jetpeıtin shaǵyn qalalardyń – shyn mánindegi iri aýyldardyń negizin ustap turatyn kásiporyn joq. Sondyqtan da olar ekonomı­­k­a­­synyń qurylymy men tur­­­ǵyn­­darynyń jumys­pen qam­tylýy boıynsha da qala ata­ýy­na sáı­kes kel­­meıdi. Indýs­trııa­lyq keleshegi joq shaǵyn qalalardy aýyldarǵa aınaldyrý jáne agrarlyq salaǵa, sonyń ishinde aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeýge mamandandyrý arqyly olardyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna serpin berýdi qarastyrǵan jón. «Ákim­shilik-aýmaqtyq qurylys týra­ly» zańǵa oblystyq jáne aýdan­dyq mańyzdaǵy qalalardy qurý jáne taratý tetikteri týraly tolyqtyrýlar engizý kerek. Tıisti oblystar men aýdan­dar­dyń ákimdikteri atyna zaty saı kelmeıtin qalalardyń márte­be­sin ózgertý máselesin jer­gi­likti jurtshylyqpen bir­le­se qarastyryp, jan-jaqty oı­las­tyrylǵan sheshim­der qa­byl­daǵany jón. Bul rette árbir jaǵdaıda ekonomıkalyq, áleý­met­tik, tarıhı, etnostyq jáne basqa faktorlar muqııat es­ke­­rilgeni durys. Eń bastysy, qala mártebesiniń aýylǵa ózgertilýi teris ekonomıkalyq jáne áleý­met­tik saldarǵa soqtyrmaýy tıis», delingen osy usynysta. 

Elimizdegi monoqalalardy qazirgi mártebesinen aıyrýdyń áleý­mettik-ekonomıkalyq saldary qandaı bolady degen suraq­tyń týatyny zańdylyq. Shaǵyn qala­lar­daǵy halyq sanynyń kemýi­ne qandaı faktorlar áser etip otyr­ǵany jaıynda Tuńǵysh Prezıdent Qory janyndaǵy Álem­dik ekonomıka jáne saıasat ın­stıtýtynyń sarapshysy Serik Beısembaev myrzadan suraǵan edik. 

– Monaqaladaǵy negizgi ju­mys berýshi iri ká­sip­oryndar ken oryn­­darynyń taý­sylýyna baı­lan­ysty toqyraý jaǵdaıynda tur nemese óz qyzmetin aıtar­lyq­­taı qys­qartqan. Bul óz keze­ginde jer­gilikti halyqtyń tur­mysyna jáne jergilikti ınfra­qurylymǵa tikeleı áser etedi. Jumys tapshy bolýyna baı­lanysty turǵyndar, ásirese jas­tar oblys ortalyǵyna nemese iri megapolısterge ketýge tyry­sa­dy. Osylaısha, áleýmettik-ekonomıkalyq ahýaldyń nasharlaýyna baılanysty halyq monoqalalardan kóship ketip jatyr, aldaǵy jyldary bul úrdis jalǵasa beredi. Al shaǵyn qalalardy aýyldyq deńgeıge túsirý elimizdiń aýmaqtyq-keńis­tik damý­ynyń 2020 jylǵa deıingi bol­jamdy shemasyn tıimdi júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Bul shema boıynsha ár eldi meken­niń damý áleýetin anyqtaý jáne soǵan sáıkes memleket­tik qoldaý sharalaryn qaras­tyrý josparlanǵan. Eger bu­­­ryn qala eseptelip kelgen eldi mekender aýyldyq statýs alatyn bolsa, soǵan sáıkes onyń ekonomıkalyq damý baǵyty qarastyrylady jáne mem­le­ket­tik baǵdarlamalarmen qamtý oılastyrylady, – dedi Serik Beısembaev. 

13 qalanyń mártebesi qaıta qaralady

Aıta keterligi, ındýstrııalyq keleshegi joq shaǵyn qalalardy aýyldarǵa aınaldyrý arqyly agrarlyq salanyń jańa tynysyn ashyp, onyń ishinde aýyl sharýashylyǵy ónim­de­rin óndirýge maman­dandyrý jos­parlanyp otyr. Sarapshynyń aıtýynsha, iri kásiporyny ja­byl­ǵan shaǵyn qala úshin aýyl sharýashylyǵyn damytý eń tıimdi basymdyq bolmaq. 

− Osyǵan qatysty Arqalyqty mysal­ǵa keltirýge bolady. Qazir 40 myń­nan astam adam turatyn bul qaladaǵy ken óndirýshi mekeme­­de bar-joǵy 2 myńǵa jýyq adam jumys isteıdi. Tur­ǵyn­dary­­­­nyń mal ósirýge maman­da­nyp jatqany baıqalady. Buryn­ǵydaı bir mekemege qarap otyrý joq. Sońǵy birneshe jyl ishin­de halyq sany­nyń artýy qala turǵyn­darynyń jańa ekonomı­ka­lyq jaǵ­daıǵa beıim­del­genin kórsetedi, – deıdi sarapshy. 

San túıini sheshilmegen mono­qalalardaǵy mańyzdy máseleniń biri – maman tapshylyǵy. Qazir ákimshilik ortalyqtary shaǵyn jáne monoqalalar bolyp otyr­ǵan aýdandardy medısına kadr­la­­ry­­men qamtamasyz etýde eleý­li prob­lema týyndap otyr. Má­se­len, Aq­mola oblysyndaǵy 8 shaǵyn qalada 143 dáriger je­tispeıdi. Sonymen qatar sha­ǵyn qala­­lar­dy muǵalimdermen, mádenıet qyz­met­kerlerimen qam­tamasyz etýde kemshilik kóp. S.Beısembaevtyń aıtýynsha, maman tapshylyǵyn boldyr­maý úshin shaǵyn eldi mekender­de jumys isteıtin jandarǵa qosymsha tólemder qarastyrý qajet. Ásirese oqý bitirip keletin jas­tarǵa. Sonymen qatar úı alý jáne jer berý jaǵynan jeńil­dikter usyný da maman­dardyń shaǵyn qalalarǵa tar­tylýy­na múmkindik ashady. Bul jum­ys­ty uıymdastyrýdy jergilikti ob­lys jáne qala ákimdikteri oı­las­tyrǵan jón.

 Bıyl «Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty» zertteý júr­gi­zip, sonyń negizinde 13 qalanyń márte­besin qaıta qaraý, onyń ishin­de monoqala sanalatyn Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Serebrıanskige aýyldyq eldi mek­en mártebesin berý týraly usynys daıyndaǵan-dy. Bul usy­nys Úkimetke joldanǵan. Úki­­met zertteý qorytyndysyn bas­shy­lyq­qa alyp, eldi meken­derdiń márte­be­sin ózgertý bo­ıynsha jer­gi­likti atqarýshy organ­darǵa 2018 jyldyń sońyna de­ıin árbir naqty jaǵdaıda (ekonomı­­kalyq, áleý­mettik, de­mografııa­lyq jáne t.b.) jan-jaqty taldaý júrgizýdi tap­­syr­dy. Bul eldi mekenniń márte­besin ózgertpes buryn, eń aldymen retteletin salyq jáne bıýd­jet, zańnama, aýmaqtardy qol­daý men damytýdyń mem­le­ket­tik baǵdarlamalaryna qatysý shart­tary, kásipkerlik, sondaı-aq halyq­tyń áleýmettik kóńil kúıi negizge alynady. 

Monoqala mártebesinen aıy­­ry­la­tyn shaharlardyń sana­tynda Stepnıak, Derjavın, Ereı­mentaý, Jem, Temir, Shar, Qar­qaraly, Qazaly, Fort-Shevchenko, Býlaev, Sergeev­ jáne Mamlıýt qala­­­la­ry bar. Alaıda Aqmola, Aqtóbe, Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵan­dy, Qyzyl­­orda, Mańǵystaý jáne Soltústik Qazaq­­stan ob­lys­­­ta­r­­y­­nyń ákim­dik­teri Stepnıak, Derjavın, Ereı­mentaý, Jem, Temir, Shar, Qar­qara­ly, Qaza­ly, Fort-Shevchenko jáne Mamlıýt qala­laryna arasha túsip, olardyń qala márte­­besin saq­taý­dy, aýdandyq deńgeıdegi ekonomıkalyq ósý núkteleri retinde damytýdy usyndy. Tek Sol­tústik Qazaqstan oblysynyń ákim­digi Býlaev jáne Sergeev qalalarynyń mártebesin aýyl­dyq mártebege ózgertý týraly má­seleni qoldap otyr. 

Erkejan AITQAZY,

«Egemen Qazaqstan»