Balalardyń quqyqtyq mártebesin moıyndaýǵa adamzat ǵasyrlar boıy umtylyp keledi. Qazirgi ýaqytta kez kelgen kámeletke tolǵan, áreketke qabiletti adamdarǵa qatysty balanyń absolıýtti, basym mártebesiniń deklaratıvti moıyndalǵany men belgilengenin adamzat jetistikteriniń biri retinde qabyldaýǵa bolady.
Biraq adamzat tarıhynda balaǵa eresek adamnyń bılik júrgizý ustanymy bala quqyǵy turǵysynan negiz qalaýshy ustanym bolǵan kezder bar. Ata-ana quqyǵynyń bala quqyǵynan ústem bolýy uzaq ýaqyt boıy qoǵamda qalypty jaǵdaı sanaldy. Ata-ananyń balasyn óltirýge jáne satýǵa degen quqyǵyn osyndaı qatynastardyń shegi dep sanaýǵa bolady. Bul keı elderde HIH ǵasyrǵa deıin saqtaldy. Mysaly, Rımde áke bıligi bárinen joǵary turdy. Jeke qarym-qatynasta, jańadan dúnıege kelgen balasynyń ómirin saqtap qalatyny nemese saqtap qalmaıtyny ákeniń erkinde boldy: ol ony tipti laqtyryp tastaı da alatyn edi. Ákesiniń óz balalaryn bútindeı quldyqqa nemese memleket ishinde quldyqqa satýyna quqyǵy boldy. Árıne, is júzinde jaǵdaı basqasha bolýy da múmkin, biraq zań júzinde áke balanyń jeke basynyń sheksiz bıleýshisi boldy. Ejelgi Qytaı quqyǵy otaǵasyn onyń bıleýshisi retinde aıqyndady. Kóne zamanda basqa balalardyń aldynda birqatar basymdyqtary bolǵan úlken balasynan basqa balalaryn sata aldy. Ulyn nemese nemeresin ákesiniń, anasynyń, ákesi jaǵynan atasy men apasynyń uryp-soǵyp óltirgeni úshin jazalanbaýy HIH ǵasyrǵa deıin saqtalyp keldi. Ruqsatsyz úlken otbasynan bólinip shyǵýǵa nemese otbasylyq múliktiń bir bóligin ıemdenýge tyrysqan uldary men nemereleri de jazaǵa tartyldy.
Rýste ata-anasyn óz balalarynyń quqyqtary men ólimine qatysty qandaı da bir quqyqtary formaldy túrde bolmaǵanymen, ata-ana bıligi anaǵurlym kúshti boldy. Alaıda balalardy óltirý aýyr qylmys retinde qaralmaǵan. 1846 jylǵy Jınaq boıynsha balasyn óltirgeni úshin ákesi bir jylǵa túrmege qamalǵan jáne shirkeý tarapynan táýbege keltirilgen. Al ata-analaryn óltirgen balalar ólim jazasyna kesilgen. Biraq álemniń barlyq elderinde túrli tarıhı kezeńderde ata-analarynyń óz balalaryna ıelik etý quqyǵynyń bolǵanyna qaramastan, olar balalaryn tárbıeleýge jáne tıisti qamqorlyq kórsetýge mindetti bolǵanyn ádilettilik úshin atap ótken jón. Hammýrapı patshanyń zańdarynda (bizdiń dáýirimizge deıingi 1793-1750 jyldary) densaýlyq, uzaq ǵumyr jáne balalar múlik pen baılyqtan joǵary qoıylǵan. Balany urlaý jáne aýystyryp alý qatań jazalandy, óıtkeni ejelgi Mesopotamıde, eger birneshe balasy bolmasa, adam ómiri tolyq bolyp eseptelmegen. HII ǵasyrdaǵy Anglııada II Genrıhtiń Zańynda nekeden tys bala kótergen kez kelgen qyz bul jóninde bılik oryndaryna habarlaýy tıis ekeni kózdeldi. Eger qyz bulaı jasamasa, bala ólip qalatyn bolsa (qandaı sebeppen ólgenine qaramastan), ólim jazasyna kesiletin bolǵan.
Adamzattyń balanyń quqyqtyq mártebesin moıyndaý qozǵalysy uzaq jáne ilgerilemeli boldy jáne árbir jeke elde ózindik serpinge ıe edi. 1924 jyly Ult Lıgasynyń Balanyń quqyqtary týraly Jeneva deklarasııasyn qabyldaýyn osy prosestegi eleýli jaǵdaı dep esepteýge bolady. Sodan soń 1959 jyly BUU Bas Assambleıasy Bala quqyqtary deklarasııasyn qabyldap, 1979 jyl «Halyqaralyq bala jyly» dep jarııalandy jáne on jyldan soń ǵana 1989 jylǵy 20 qarashada Bas Assambleıanyń 44/75 qararymen Balanyń quqyqtary týraly konvensııa qabyldanyp, 1990 jylǵy 2 qyrkúıekte kúshine endi. Osy ýaqytqa deıin balalardyń quqyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etetin birqatar halyqaralyq zańnamalyq qujattar ázirlenip, qabyldandy. Atap aıtqanda, Adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdeı deklarasııasy; Balalardyń qorǵanysy men amandyǵyna qatysty, ásirese olardyń ulttyq jáne halyqaralyq deńgeıde asyrap alýy kezindegi áleýmettik jáne quqyqtyq prınsıpter týraly deklarasııa; Balalar quqyqtary týraly konvensııa; BUU Kámeletke tolmaǵandarǵa sot tóreligin oryndaýǵa qatysty mınımaldy standartty erejeler (Beıjiń erejeleri); Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq faktini ratıfıkasııalaý týraly; Kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy qylmystyń aldyn alý úshin BUU jetekshi prınsıpteri (Er-Rııadta qabyldanǵan jetekshi prınsıpter); Balalardy saýdalaýǵa, balalar zınaqorlyǵyna jáne balalar pornografııasyna qatysty Balanyń quqyqtary týraly konvensııasynyń fakýltatıvtik hattamasy; Balalardyń qarýly janjaldarǵa qatysýyna baılanysty Balanyń quqyqtary týraly konvensııasynyń fakýltatıvtik hattamasy jáne basqalar.
Balalardyń quqyqtyq mártebesin damytýdyń Qazaqstanda da óz tarıhy bar. Eger tarıhqa úńilsek, jesirler men jetimderdiń múliktik jáne jeke quqyqtaryn, sondaı-aq olarǵa qatysty qaýymnyń jáne qaıtys bolǵandardyń týystarynyń mindettemelerin reglamentteıtin dala zańdarynyń jınaǵy Jeti Jarǵynyń ózinde (XVII ǵasyr) Jesirler týraly zań bolǵanyn atap kórsetýge bolady. Otbasy-neke qatynastary salasynda ata-ananyń bala ómirine quqyqtary bekitildi. Biraq áıeldiń nekesiz dúnıege kelgen balany óltirýi ólim jazasymen jazalandy. Bala quqyqtarynyń qazirgi tarıhy 1994 jyly Qazaqstanda Balalar quqyqtary týraly konvensııany ratıfıkasııalaýdan bastalady. Qazaqstan burynǵy keńestik elder keńistiginde alǵashqylardyń biri bolyp Konvensııaǵa qosyldy jáne ony ratıfıkasııalady, sondaı-aq onyń eki fakýltatıvtik hattamasyn ratıfıkasııalady. Búginge deıin adam quqyǵyna qatysty 60-qa jýyq halyqaralyq qujat, onyń ishinde bala quqyqtaryn qorǵaýǵa qatysty 15 qujat ratıfıkasııalandy. Máselen, Násildik kemsitýshiliktiń barlyq formalaryn joıý jónindegi konvensııa; Balalardy saýdalaýǵa, balalar zınaqorlyǵyna jáne balalar pornografııasyna qatysty fakýltatıvtik hattama; Balalardyń qarýly janjaldarǵa qatysýyna baılanysty fakýltatıvtik hattama; Adamdardy satýǵa jáne úshinshi tulǵalardyń jezókshelikti paıdalanýyna qarsy kúres týraly konvensııa; HEU Balalar eńbeginiń eń jaman túrlerine tyıym salý jáne joıý jónindegi shuǵyl sharalar týraly konvensııasy; HEU Anany qorǵaý týraly konvensııasy; Adamdardy, ásirese áıelder men balalardy satýdyń aldyn alý men jolyn kesý jáne ol úshin jazalaý týraly hattama; Balalardy qorǵaý jáne balany sheteldik asyrap alýǵa qatysty yntymaqtastyq týraly konvensııa; Múgedekterdiń quqyqtary týraly konvensııa; Bilim berý salasyndaǵy kemsitýshilikke qarsy kúres týraly konvensııa; Balalarǵa alımentterdi jáne otbasyn kútip-baǵýdyń basqa da nysandaryn óndirip alýdyń halyqaralyq tártibi týraly konvensııa jáne Alımenttik mindettemelerge qoldanylatyn quqyq týraly hattama.
Búgingi tańda Qazaqstanda 45-ten astam ulttyq zańnamalyq qujat bar, olar qoǵamdaǵy balanyń quqyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etýge kepildik beredi. Negizgi qujattarǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy, Eńbek, Azamattyq, «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» Kodeksteri, «Balanyń quqyqtary týraly», «Bilim týraly», «Múgedektigi bar balalardy áleýmettik jáne medısınalyq-pedagogıkalyq túzeýdi qoldaý týraly», «Balalar otbasylyq tıpti aýyldar men jasóspirimder úıleri týraly», «Kámeletke tolmaǵandardyń arasyndaǵy quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý jáne balalar qaraýsyz qalǵan jáne panasyz qalýdyń aldyn alý týraly», «Balalary bar otbasylarǵa memlekettik járdemaqylar týraly», «Áleýmettik qyzmetter týraly», «Turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý týraly», «Dene shynyqtyrý jáne sport týraly», «Memlekettik jastar saıasaty týraly», «Eń tómengi áleýmettik standarttar jáne olardyń kepildikteri týraly» zańdary jáne t.b. jatady. Kórsetilgen zańnamalyq qujattarda kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtary men zańdy múddeleriniń jan-jaqty saqtalýyn qamtamasyz etetin jáne olardy kemsitýshilikke jol bermeıtin, balalardyń múddeleri úshin memlekettik saıasatty iske asyrý barlyq memlekettik mekemelerdiń, jergilikti atqarýshy organdardyń qyzmetiniń basym salasy bolyp anyqtalǵan. Osylaısha tegine, násiline, qaı ultqa jatatyndyǵynda, áleýmettik jáne múliktik jaǵdaıyna, jynysyna, tiline, bilimine, dinge kózqarasyna, turǵylyqty jerine, densaýlyq jaǵdaıyna, balaǵa jáne ata-anasyna nemese basqa da zańdy ókilderine qatysty ózge mán-jaılarǵa qaramastan barlyq bala teń quqyqqa ıe. Nekeden jáne nekesiz týǵan balalar teń ári jan-jaqty qorǵaýdy paıdalanady. Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdarynda belgilengen jaǵdaılardy qospaǵanda, balanyń quqyqtaryn shekteýge bolmaıdy. Osy maqsatta bala quqyqtary kepildikteriniń quqyqtyq negizderi qalyptastyrylyp, balanyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý jónindegi tıisti organdar men uıymdar quryldy. Balanyń quqyǵyn qorǵaýdyń tıimdi tetigin qurý úshin kóptegen elder balalardyń quqyǵyn qorǵaý jónindegi arnaıy organdardy – bala quqyqtary jónindegi ýákil ınstıtýttaryn (balalardyń quqyǵyn qorǵaý jónindegi ombýdsmenderdi) qurdy. Shvesııa, Fransııa, Italııa, Reseı, Baltyq elderi jáne t.b. elderde osyndaı mekemeler tabysty jumys isteýde. Elimizde 2016 jylǵy 10 aqpanda Prezıdent Jarlyǵymen Balalar quqyqtary jónindegi ýákil ınstıtýty quryldy. Instıtýttyń negizgi mindetteri – balalardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qamtamasyz etý, sondaı-aq memlekettik jáne qoǵamdyq ınstıtýttarmen yntymaqtastyqta olardyń buzylǵan quqyqtary men bostandyqtaryn qalpyna keltirý.
Jas urpaqty qorǵaýdyń mańyzdy baǵyttarynyń biri – kámeletke tolmaǵandardy qylmystyq-quqyqtyq qorǵaý. Balalarǵa qatysty kez kelgen zorlyq-zombylyq qatań túrde toqtatylýy tıis, buǵan jynystyq tıispeýshilikke qarsy qylmystar úshin jaýaptylyq sharalaryn kúsheıtý dálel bolyp otyr. 2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap Qylmystyq kodekstiń jańa redaksııasy qoldanysqa engizildi, onyń 122-babyna sáıkes 16 jasqa tolmaǵan adammen jynystyq qatynas nemese seksýaldyq sıpattaǵy ózge de áreketter jasaý 5 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵyn shekteýge, al dál sol is-áreketterdi ata-anasy, pedagog, tárbıeleý jónindegi mindetter júktelgen ózge adamnyń jasaýy belgili bir laýazymdardy atqarý nemese belgili bir qyzmetpen aınalysý quqyǵynan ómir boıyna aıyra otyryp, 7 jyldan 10 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady. Birneshe ret jasalǵan dál sol is-áreketter belgili bir laýazymdardy atqarý nemese belgili bir qyzmetpen aınalysý quqyǵynan ómir boıyna aıyra otyryp, 10 jyldan 15 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady. Kámeletke tolmaǵanǵa qatysty zorlaý nemese seksýaldyq sıpattaǵy zorlyq-zombylyq áreketteri, onyń ishinde erkek pen erkektiń jynystyq qatynasy, áıel men áıeldiń jynystyq qatynasy (QR QK 120,121-baptary), dál sol is-áreketter jas balaǵa qatysty jasalsa, 15 jyldan 20 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa ne ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady. Qylmystyq kodekstiń 93-babynyń 1-bóliginiń 5-tarmaǵyna sáıkes (medısınalyq sıpattaǵy májbúrleý sharalarynyń túrleri) medısınalyq sıpattaǵy májbúrleý sharalarynyń tizbesine hımııalyq kastrasııalaý túrinde májbúrlep emdeý kiredi. Sonymen qatar Qylmystyq kodekste jas balalardyń jynystyq tıispeýshiligine qarsy qylmys úshin jábirlenýshimen tatýlasýǵa baılanysty isti toqtatýǵa, shartty túrde sottaýǵa zańnamalyq túrde tyıym salynǵan.
Sońǵy on jylda balalardyń quqyǵyn qorǵaýdy qamtamasyz etý maqsatynda kóptegen jumys atqaryldy jáne jyldan-jylǵa bala quqyǵyn qorǵaý júıesi jetildirilip keledi. Bala óziniń fızıkalyq jáne aqyl-oıynyń tolyq jetilmeýine baılanysty týǵanǵa deıin de, týǵannan keıin de qashanda arnaıy qorǵaý men qamqorlyqqa muqtaj.
Sáýle AITPAEVA,
Parlament Senatynyń depýtaty, Bala quqyqtary jónindegi ýákil, Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń múshesi