Tarıhtyń sarǵaıǵan betteri
«Dúnıe shirkin tegermesh, aınalyp aldyńnan kelmes deısiń be!» deıtin úlkender. Tarıh dóńgelegi qansha aınalsa da Jaratýshynyń jumylmas janarynan syrt qalar oqıǵa bolar deımisiz?!
Mamaı qansha jerden Jánibek hannyń balasy Berdibektiń kúıeý balasy bolsa da Shyńǵyshannyń tikeleı urpaǵy emestiginen handyq bılikke jetpegeni, al osy bıleýshiniń kózi tirisinde Lıtva knıazderimen odaqtasqany da málim. 1380 jyly Mamaı balasy Mansur-Qııat keıbir derekterde Mansur-Hasan Dnepr boıynda Glınıtsa qalasynyń negizin salyp, onyń bıleýshileri Glınskıı knıazderi dep atalady. Osy Glınskıı áýletiniń qyzy Elena Glınskaıa orystyń Uly knıazi Vasılıı III-ge uzatylyp, bul nekeden áıgili Qaharly Ivannyń dúnıege kelgeni tarıhtan belgili.
Tarıhtyń sarǵaıǵan betteri
«Dúnıe shirkin tegermesh, aınalyp aldyńnan kelmes deısiń be!» deıtin úlkender. Tarıh dóńgelegi qansha aınalsa da Jaratýshynyń jumylmas janarynan syrt qalar oqıǵa bolar deımisiz?!
Mamaı qansha jerden Jánibek hannyń balasy Berdibektiń kúıeý balasy bolsa da Shyńǵyshannyń tikeleı urpaǵy emestiginen handyq bılikke jetpegeni, al osy bıleýshiniń kózi tirisinde Lıtva knıazderimen odaqtasqany da málim. 1380 jyly Mamaı balasy Mansur-Qııat keıbir derekterde Mansur-Hasan Dnepr boıynda Glınıtsa qalasynyń negizin salyp, onyń bıleýshileri Glınskıı knıazderi dep atalady. Osy Glınskıı áýletiniń qyzy Elena Glınskaıa orystyń Uly knıazi Vasılıı III-ge uzatylyp, bul nekeden áıgili Qaharly Ivannyń dúnıege kelgeni tarıhtan belgili.
1580 jyly Ivan jıen Saraıshyqqa kelip, ony qıratyp, Uly Jibek Jolynyń tarmaǵyndaǵy gúl jaınaǵan qalany jermen jeksen etedi. Dalanyń jıenderi týrasyndaǵy áńgimege alda taǵy da oralarmyz, ázirge Saraıshyqta máńgilik tynys tapqan jeti hannyń biri Júsip han urpaqtaryna qatysty tarıhty qozǵap kóreıik.
Uly bıleýshi Shyńǵyshan dúnıe salǵannan keıin Altyn Ordanyń basyna qonǵan baǵy ushyp, burynǵy alyp ımperııa áldeneshege bólingende týǵan ordanyń biri Noǵaı Ordasy bolatyn. Olar Edil men Ertis arasynda, Kaspıı men Aral teńizderinen Sibirge deıingi aralyqty meken etedi. Ordanyń ortalyǵy Jaıyq ózeni saǵasyndaǵy Saraıshyq qalasy bolyp, rýlyq quramy mańǵyt, qypshaq, qońyrat, arǵyn, qarluq, qańly, keńgeres, alshyn, tama sııaqty túrki taıpalarynan turǵan bul ordaǵa Edige bı men onyń urpaqtary bılik etedi. Biraq el ishten irise, ultandy jurttyń bólinýi ary qaraı jalǵasa bermeı me. Aqyrynda sol alaýyzdyqty tıimdi paıdalanǵan orys patshasy Edilge kelip qol salǵan. Aǵaıyndylar birimen biri alysyp, aqyry Júnis handy inisi Ismaıyl óltirip tynady. Ol azdaı onyń uldary Elmyrza men Ybyraıymdy 1565 jyly orys patshasyna adaldyǵymyzdyń kepili bolasyńdar dep amanatqa jiberedi. Al osy Júsip hannyń qyzy Súıinbıke sonyń aldynda, 1520 jyly Qazan hany Enalyǵa uzatylǵan edi. Bul tatar halqynyń tarıhyndaǵy basqynshylyqqa qarsy kúreste aty ańyzǵa aınalǵan ataqty «Súıinbıke munarasy» salynatyn Súıinbıke hanym.
Reseı patshalyǵyna alǵash amanat retinde kelgen Júsip áýleti osy eldiń tarıhynda belgili oryn alatyn knıaz Iýsýpovtar áýletiniń negizin salady.
Alǵashynda Júsip balalary orys patshasyna qyzmet etkenimen ózderiniń salt-dástúrlerin ustap, musylman qyzdaryna úılenip, dinderin taza saqtaıdy. Alaıda, birde Júsip nemeresi Abdýl myrza óz ıeligine berilgen Romanov qystaǵynda patrıarh Ioakım ákeıdi qonaq etedi. Orystardyń dinı rásim boıynsha et ónimderin jeýge tyıym salynatyn ýaqyty bolsa kerek. Ioakım ákeıge dastarqanǵa qoıylǵan balyq keremet unap, úı ıesinen taǵamnyń qandaı balyqtan jasalǵanyn suraıdy. Sonda Abdýl myrza otyryp: «Meniń aspazym keremet sheber, tipti qazdyń etinen balyq jasaıdy», deıdi. Dinbasy ashýǵa býlyǵyp: «Sen maǵan et jegizip kúnáǵa batyrdyń», dep qatty renjip, shapanyn silkip shyǵyp ketedi. Bul oqıǵa patsha Fedor Alekseevıchke jetip, qaharyna mingen ol Abdýl myrzany bar baılyǵynan aıyrady. Qatty qamyqqan Júsip nemeresi úsh kún oılanyp baryp: «Qoı, Reseıde shoqynbasań, ózińe de, urpaǵyńa da qıyn eken», dep pravoslavıeni qabyldap, Dmıtrıı Sıýeýshovıch Iýsýpov bolyp shyǵa keledi.
Dinin ózgertip, azan shaqyrylǵan atyn ózgertip, uıqyǵa ketken Dmıtrıı tańerteń turǵanda túnde ózine elestiń kelip daýystap: «Sen dinińnen bezdiń, endi seniń urpaǵyńnyń ár butaǵynda tek bir ǵana er bala bolady, al ekeý bolsa, onda 26 jastan aspaıdy», degenin estigenin aıtady. Artynsha Súıeýishuly Dmıtrıı knıaz qyzy Tatıana Fedorovnaǵa úılenedi. Osy nekeden Grıgorıı esimdi jalǵyz ul týady. Grıgorııden de jalǵyz Petr dúnıege keledi. Petrden de jalǵyz Borıs týyp, ol keıin Máskeý gýbernatory bolady. Borıs balasy Nıkolaı Ermıtajdyń eń alǵashqy dırektory, Italııadaǵy patsha ókili, Kreml ekspedısııasy men Qarýlar palatasyn basqaryp, Máskeý túbindegi «Máskeý Versali» atanǵan Arhangelskoe ımenıesin saldyryp, negizinen Peterbýrgte turyp, kóz jumǵanynda onyń da artynda jalǵyz ul Nıkolaı qalǵan bolatyn. Al osy Nıkolaı Júsip urpaǵynyń erkek kindikti sońǵysy edi. Alaıda, Reseı taǵyna Júsiphan urpaǵy etken adal eńbekti umytpaǵan aq patsha Nıkolaıdyń jalǵyz qyzy Zınaıdany Kýtýzovtyń shópshegi, prýss koroliniń nemeresi, orys grafy Felıks Sýmarokov-Elstonǵa uzatylǵanynda grafqa Iýsýpov famılııasyn qatar alyp júrýge ámir etip, budan bylaı osy áýlettiń tuńǵysh uly osy famılııany ıelenetinin aıtady.
Bul nekeden Nıkolaı jáne Felıks atty eki ul dúnıege kelip, eldiń bári baıaǵy qarǵys kúshin joıdy-aý dep qýanyp júrgende, 26 jasqa tolaıyn dep turǵan Nıkolaı kúıeýi bar áıeldi jaqsy kórip qalady. Ony bilip qalǵan kúıeýi knıaz Iýsýpovty dýelge shaqyryp, Nıkolaı 26-ǵa tolýyna shamaly kún qalǵanda kóz jumady. Endi Iýsýpov tegi kishi ul Felıkske aýysady.
Felıks Iýsýpov, graf Sýmarokov-Elston Nıkolaı II-shiniń apasy Irına Aleksandrovnaǵa úılenip, patsha otbasymen týysady. Al osy Felıks Iýsýpov, qaınaǵasy Uly knıaz Dmıtrıı Pavlovıch jáne Vladımır Pýrıshkevıch úsheýi taq murageriniń gemofılııa aýrýyna baılanysty kómek kórsetip, aıaǵynda memleketti basqarý isine aralasqan shala saýatty Grıgorıı Raspýtın isine tosqaýyl qoıamyz dep ony óltirmek bolady. Raspýtın óz ólimin aldyn ala boljap: «Eger men dınastııa ókilderi qolynan ajal qushsam, men ólgen soń dınastııa qurıdy», degen. 1916 jyldyń 30 jeltoqsanynda joǵaryda aty atalǵan úsheý Raspýtındi óltiredi. Odan keıingi oqıǵa jalpyǵa málim. Tarıh dóńgelegi, taǵdyr dóńgelegi bir sátte shyr aınalyp, dúnıe astań-kesteń bolǵan.
Osylaısha Saraıshyqty dalanyń jıeni Qaharly Ivan qulatsa, Júsip patshanyń jıeni Felıks Iýsýpov janama túrde bolsa da patsha taǵynyń opyryla qulaýyna atsalysty. (Iýsýpovtar áýletinen qazir de erkek kindikti azamat joq.)
Saraıshyq jaıyndaǵy alǵashqy jazba derekterdi qaldyrǵan arab saıahatshysy Ibn Batýta bolypty. Shahar jóninde ol: «Biz at jegken arbamen on kún jol júrip, Saraıjýk qalasyna jettik. Bul Ulysý dep atalatyn úlken, tereń, aǵysy qatty ózenniń jaǵasyndaǵy gúldengen ásem qala eken jáne dúnıe júzindegi Baǵdadtan keıingi ekinshi júzbeli kópir osynda eken» dep 1334 jylǵy saıahatynyń jazbasynda keltirgen deıdi. Al Saraıshyqtyń kartaǵa túsirilýi aǵylshyn kópesi Entonı Djenkınsonnyń 1558-1560 jyldary Orta Azııaǵa jasaǵan sapary barysynda júzege asyrylǵan. «Betimizdi ońtústik-shyǵysqa berip júrip otyryp, Jaıyq degen Kaspıı teńizine quıatyn bastaýyn Sibirden alatyn úlken ózenniń jaǵasymen júrdik. Osy ózenniń boıymen joǵaryǵa bir kún júrgende orys patshasymen dostas Ismaıl myrzanyń bıligindegi Saraıshyq atty qalaǵa keldik», dep jazyp, kartaǵa túsiredi.
Qalaǵa júrgizilgen arheologııalyq qazba jumystary onyń negiziniń Shyńǵyshannyń nemeresi Batýdan buryn qalanǵanynan da dáıek beredi. Saraıshyq jaıyndaǵy derekterdi izdestirýshiniń biri J.Ǵızatov orta ǵasyrlyq kezeńde úsh jarym ǵasyrdaı ómir súrgen tarıhı qalanyń úsh túrli memleket kezinde ómir súrip, onyń basty ordasy bolǵanyna toqtalady. Olar: HIII-HIV ǵasyrlarda dáýirlegen Altyn Orda memleketi, HV-HVI ǵasyrlarda dáýirlegen Noǵaı Ordasy jáne HVI ǵasyrdyń bas kezinde osy qalany astana etken Qazaq handyǵy dese, respýblıka Ǵylym akademııasynyń 1950 jyly Batys Qazaqstanǵa júrgizgen arheologııalyq ekspedısııasynyń qorytyndysy negizinde belgili arheologtar S.P. Tolstov pen G.I. Pasevıch: «Saraıshyq XI ǵasyrdaǵy arab tarıhshylary eńbekterinde atalatyn, orta ǵasyrda ómir súrgen Saksın qalasynyń ornynda boı kóterip, jańa ataýǵa ıe bolǵan qala. Saksın X-XI ǵasyrlarda Horezm tutqyndarynyń kómegimen saýda jolynyń boıyna salynǵan edi», deıdi de Saraıshyqtyń ómir súrý dáýirin shartty túrde úsh kezeńge bóledi: 1.X-XI ǵasyrlarda qala irgesiniń qalanyp boı kóterýi. 2.XIII-XIV ǵasyrlarda Altyn Orda ómir súrgen kezeńdegi Eýropany, Orta Azııa, Qazaqstanda, mońǵoldar jáne Qytaımen jalǵastyrǵan iri saýda ortalyǵy bolýy, ıaǵnı qalanyń gúldenip, órkendeý dáýiri edi deıdi. Qalaı degende de qalanyń damý tarıhynyń túrli kezeńderdi bastan keshkeni haq.
1580 jyly jazda Noǵaı Ordasynyń astanasy Saraıshyqqa orys kazaktary tutqıyldan shabýyl jasaıdy. «Atamany je Mıtıa Brıtoýs, Ivan Iýrev, Ivan Kolso ı Barbosha spýstılıs k Kaspııskomý morıý, gde hodılı v morskıe pohody «za zıpýnamı», t.e. grabıt kýpsov ı poslov zahajıvalı v Iаık, gde obektom ıh chastyh napadenıı stalı nogaıskıe ýlýsy».
Noǵaı bekzadasy Orys (bul da orys tarıhyndaǵy knıaz Ýrýsovtar dınastııasynyń negizin qalaýshy) qalany qorǵaı almaı, tastap qashyp, Saraıshyqtyń halqyn qyryp, qazyna izdegen kazaktar molalardy tonaıdy. Ol týraly N.M.Karamzın bylaı deıdi: «Daje stolısý Nogaıskýıý, gorod Saraıchık, ne ostavılı tam kamnıa na kamne ı vyshlı s znatnoıý dobycheı, raskopav samı mogıly, obnajıv mertvyh». Saraıshyqty Jaıyq kazaktarynyń osy tonaýynan soń, qala qaıta burynǵy dárejesine kóterile almaıdy.
Saraıshyqtyń shyraqshysy
Kóneden terbep syr sherter, Jaıyqtyń jaǵasynda, ózen sýyna tunǵan shejiresi shaıylyp jatqan shahar ornynyń topyraǵyn basyp turyp, jádigerlerdi boıyna syıdyrǵan sary dalanyń qansha jumbaǵy áli de ashylmaı jatyr-aý dep tolqısyń. О́n boıyńdy babalar tarıhyn qurmettegen erekshe sezim bıleıdi. Osy oıyńmen Atyraýdan shyǵyp Saraıshyqqa deıingi jolda terbelip, qasıetti topyraqqa tabanyń tıgende myna jerlerdi halqymyzdyń talaı marqasqa perzentteri basty-aý, eger topyraq pen myna ózenge, tabıǵatqa til bitse qandaı tarıh, qandaı syr shertiler edi deısiń?!
Mahambet aýdanyndaǵy “Han Ordaly Saraıshyq” murajaı-qoryǵynyń dırektory Moldash Berdimuratov aǵa Atyraýdan Saraıshyqqa jetkenge deıin kókeıde bolǵan san túrli oı men saýaldarǵa jaýap taýyp beretin kósheli, jer tarıhyn jadyna jattap, qattap kıeli jerge degen qurmetińdi eseleı túsetin jan eken. Qasıetti orynnyń shyraqshysyndaı Moldash aǵany áńgimege tarttyq.
– Kelip turǵan jerińizdi «Saraıshyq» eldi mekeni dep ataıdy. Al Saraıshyq qazaq dalasyndaǵy eń kıeli oryndardyń biri bolyp sanalady. Bul jerge kezinde qazaqtyń úsh júzi tolyqtaı moıyndaǵan 12 áýlıe jerlengen. Kezinde Saraıshyqta 100-den astam han handyq qurǵan. Myna 17 metr bıiktikte qoıylyp otyrǵan eskertkish sol handardyń rýhyna keıingi urpaq taǵzym etsin degen oıdan týǵan. Osynda jeti hannyń súıegi, bir hannyń basy jatyr. Sol sebepten munda Móńke temir (1266-1282 j.j), Toqtaǵý (Toqty) (1291-1312 j.j.), Jánibek (1343-1353 j.j.), Ámir Oqas (14…-1447 j.j), Qasym han (1511-1518 j.j), Sheıh Mamaı (1549-1554 j.j), Júsip handarǵa (1549-1554 j.j) arnalyp 7 qulpytas qoıylǵan. Aldyńǵy úsh han Altyn Ordanyń handary, ıaǵnı Shyńǵyshannyń Joshydan taraǵan butaǵynan, al kórsetilgen jyldary handyq dáýir súrgen kezeńderi.
Saraıshyqqa 1334 jyly kelgen Ibn Batýta sodan keıin jazylǵan «О́mirlik saıahat» atty kitabynda óziniń jer-jıhandy aralaǵanyn, sonda Saraıshyq qalasynyń Baǵdadtan keıingi úlken qala ekenin jazyp, mundaǵy kópirdi, han saraıyn, meshit pen kóptegen qonaqúılerdi kórgenin jazady. «Biraq men olarǵa tańdanbadym, al meni tań qaldyrǵany, munda sý árbir úıge ózi barady eken», deıdi. О́ıtkeni Saraıshyqta sý qubyrlary bolǵan. Qalanyń ornyna qazba jumystaryn júrgizgende 1999 jyly 45 bólmeli qonaqúıdiń ekinshi qabaty qazyldy, al keler jyly birinshi qabatyn qazǵanda onyń qasynan HIII ǵasyrdaǵy monsha tabyldy. Tabanyna qazirgi kafel tárizdi tas tóselgen, boıaýlary sol qalpyndaǵy kárizdik joldary men kádimgideı septıgi de bar bolyp shyqty.
HVII ǵasyrdyń aıaǵynda batys óńirde qatty sý tasqyny bolyp, Jaıyqtyń arnasy buzylýyna baılanysty qalanyń 6/5 bóligi sýdyń astynda qalǵan. Saraıshyqty 1937 jyly alǵash qazǵan N.Arzıýtov degen orys ǵalymy, al 1950 jyly munda Á.Marǵulan ekspedısııamen keledi. Keıinirek Z.Samashev ta qazba jumystaryn júrgizdi. Arzıýtov qazba jumystaryn júrgizgende qalanyń 100 ben 80 metrdeı bóliginiń sýdyń astynda qalǵanyn jazady. Onyń ústine jylda kóktemde sý tasyǵan saıyn 5-10 metrdeıi qulap, kertilip jatyr. Bul jaıynda Úkimet aldyna másele qoıylyp, qazir jaǵany bekitý máselesiniń sharýasy qarastyryldy. Eger ońynan júrgizilip ketse, ashyq aspan astyndaǵy murajaı isin qolǵa almaqpyz.
Mynaý 1996 jyldan bergi tabylǵan artefaktiler. Al buǵan deıingileri bizde joq, Saratov mýzeıindegi Saraıshyqtan qazylyp alynǵan jádigerlerdi suratyp edik, joq, ol kezindegi odaqtyń qarajatyna qazylyp alynǵan dúnıeler, qaıtara almaımyz dep jýyqtatpady,– dedi Moldash aǵa.
Saraıshyqtyń tarıhı qabatynda jatyp, búgingi kúnge jetip, kóz aldymyzǵa ótken myńjyldyqty elestetken jádigerler shynynda da tańǵalarlyq. Nýmızmatıkalyq túrli teńgelermen qatar Saraıshyq turǵyndarynyń kúndelikti ómirlerinde paıdalanǵan qyshtan jasalǵan buıymdar (quman, shyǵyr, qumyralar, kózeler, shyraqtar, túbekter, kese) ósimdikter men zoomorfty órnekter jáne túrli arab áripimen jazylǵan bederli buıymdar, sonymen birge, Trapezýnd jáne Qyrym amforalarynyń bólshekteri, Qytaı farforynan jasalǵan tabaq, áıelderdiń áshekeı zattary, bala besikte jatqanda paıdalanylatyn shúmek, asyqtar, tipti eki ortasyna aýa qaldyrylǵan sol kezdiń termostary –sfera konýstar deısiz be, tolyp jatqan eksponattar qala mádenıetiniń qandaı deńgeıge óskenin, onyń sol kezdegi astanalyq mártebege laıyq ozyq qala bolǵanyn tanytqandaı.
Moldash aǵanyń Saraıshyqqa qatysty aıtar áńgimeleriniń de ushy-qıyry joqtaı. Jeti hanǵa ornatylǵan qulpytastardyń qasyna qashan qýraǵany belgisiz úlken aǵash qoıylypty. Onyń keıýananyń eti joq taramys saýsaqtaryndaı jalańash butaqtaryna kelýshiler aqtyq baılap ketkenin kórip syryn suradyq.
– 1935 jyldan beri Saraıshyq túbinde osy Atyraý óńirin almamen qamtyǵan 70-80 gektar jerde baq bolatyn. Jekeshelendirý tusynda durys ıe tabylmaı baq jaıyna qaldy da qýrady. Osy keshendi salýdyń jumysymen Mańǵystaýǵa bara jatqanda jolda Túrkimenstannan kóship kelgen Tólepbergen degen aqsaqalmen Beıneýge deıin birge bardym. Jol ústinde álgi qarııa:
– Shyraǵym, qasıetti bir orman ósiripsińder, sonyń rahatyn kóripsińder, biraq sol ormandy jazyqsyzdan-jazyqsyz ózderiń qurtypsyńdar, halyq ıgiligin kórgen zattyń kıesi bolady, sonyń esesin ıesi senderden alyp otyr. Sol jerdegi eń eski aǵashty qazyp alyp, jurt zııarat etetin jerlerińe aparyp egesińder. Sonda jergilikti jerdegi ózine-ózi qol salý tyıylady, al áıtpese ol taǵy da 7 jylǵa sozylady, – dedi. Ol aǵashty men qalaı tabamyn, – degende onyń belgisi bolady dedi Tólepbergen qart. Sol belgi boıynsha osy aǵashty qalaı ákelip qoıdyq, solaı asylyp ólý tyıyldy, – degen aǵadan ol belgi qalaı berilgenin aıtyp berýdi suradyq.
– 1999 jyly osy keshendi salý isi bitti. Elbasy keledi dep kútip júrmiz. Aldynda sol kezdegi oblys ákimi Imanǵalı Tasmaǵambetovke Tólepbergen aqsaqalmen kezdeskenimdi áńgimelep bergen soń arhıvti aqtaryp biraz izdestirip kórip edik, biraq eń kóne aǵashtyń qaısy ekenin taba almadyq. Aǵash tabylmaǵan soń kóńil-kúıim túsip júr edim, birde aýyldyń bir balasy kelip: «Ata, sizge meni apam jiberdi. Siz bir aǵash izdep júr deıdi. Men kúnde eski baqqa baryp, qoı jaıamyn, 3 kún boldy bir aǵashtyń túbinen qoıandar shyǵyp, qoıymmen birge jaıylady. Al ıtterim qoıandy kóre salysymen qashyp ketedi», dedi. Qaıtalap surap: «Qalaı deısiń, qoıan qasha ma, ıt qasha ma?» dedim. «Joq, ata, ıtter qashady, al qoıandar tipti qoryqpaıdy», dedi. Sodan balaǵa meni sol aǵashqa alyp bar dedim. Barsaq, aǵashtyń túbinde qoıan emes, aıý kiretindeı úlken apan tur. E, balam, myna apannan qoıan emes, qasqyr shyqqan ǵoı, ıtter sony kórip qashqan ǵoı desem, joq, ata men ketkende bul jerde eshqandaı apan bolǵan joq deıdi. Bir ǵajaby, jańadan qazylǵandaı bolyp sýlanyp turǵan apannyń jıeginde bir ýys topyraq joq. Baladan: «Sen bálkim qatelesip turǵan bolarsyń, basqa aǵash emes pe?» desem, bala: «Joq, mine belgi retinde baılap ketken oramalym», – deıdi. Shynynda da aǵashta oramal baılaýly tur. Salyp uryp aýylǵa kelip, kópti kórgen qadirli aqsaqalymyz Shaıdollaǵa bardym. Sonda ol kisi: «Ee, aldymen seniń óziń synalypsyń ǵoı. Qaıter eken, kóringen aǵashty aparyp otyrǵyzyp qoıar ma eken degen ǵoı. Sen búgin emes, bir malyńdy soıyp, bata jasap, erteń al», dedi. Qarııa aıtqandaı jasap, erteńine aǵashqa barsaq, keshegi apannyń izi de joq. Sodan beri aǵash osy jerde tur. Elbasy osy áńgimeden habardar bolsa kerek, Saraıshyqqa kelgende jınalǵan halyqtan keshirim surap, aldymen osy aǵashtyń basyna keldi.
Moldash aǵa joǵaryda aıtylǵan qonaqúıdi qazǵanda 7 metrdeı tereńdikten shyqqan qumyra men keseni de ádemi áńgimeleıdi. «Qumyranyń qasıeti – tańerteńgi boıaýy bir bólek, tústegi túri bir basqa, keshke múlde basqa reńkte. Qubylmaly qumyranyń búıirinde: «Buǵan adamnyń kóz jasy quıylmasyn», degen arabsha jazý bar. Dúnıe júzi boıynsha mundaı qumyra ekeý ǵana, sonyń biri Saraıshyqtan tabylyp otyr. Al keseniń qasıeti sonda, ishine bireý aıarlyqpen las nárse salyp jiberse, keseniń túsi sol sátte ózgerip sala beredi», deıdi. Rasynda, Saraıshyq qyshynyń qupııasy mol tárizdi. Moldash aǵa shetelderge konferensııalarǵa barǵanda aparatyn qysh ydysty alyp kórsetti. Onyń qupııasy sol, ustap turyp, bir paraq qaǵaz qurly salmaǵynyń joqtyǵy qaıran qaldyrady. Seniń uǵymyńda ábden qalyptasqan qysh ydystyń aýyrlyǵy tas-talqan bolady. Qolyńa qysh emes, qaǵaz ustaǵandaısyń.
Moldash aǵamen áńgimeden keıin: «Qasıetti topyraǵyna talaı tarıhty qattaǵan kóne Saraıshyqty zertteýde el bolyp, memleket bolyp qolǵa alatyn kóp jumystar jatyr-aý. Janynda 1-2 kómekshisi bar 75 jastaǵy qarııanyń moınyna aýyr júkti arqalatyp, shyryldatyp qoıǵan eldikke jaraspaıdy-aý. Saraıshyq tarıhyn keshendi túrde zerttep, ashyq aspan astyndaǵy el tarıhyn sóıleter mýzeı salsaq», degen ádemi oı maza bermeı-aq qoıdy
Anar TО́LEÝHANQYZY,«Egemen Qazaqstan».
Atyraý oblysy,
Mahambet aýdany.