AQSh-tyń Sırııadan shyǵýy: Yqtımal jańa daǵdarys

2018 jylǵy 19 jeltoqsanda AQSh prezıdenti Donald Tramp­tyń amerıkalyq áskerlerdiń Sı­rııadan ketetini týraly má­lim­demesi AQSh-tyń baqylaýyndaǵy jerlerde vakýýmnyń paıda bolýy­na sebep boldy. Bul jaǵdaı Túr­kııa men Reseı arasyndaǵy jańa túsinispeýshilikke ákelip soqty. О́ıtkeni eki jaqtyń aımaqtaǵy vakýýmdy toltyrý týraly usta­nym­dary ózgeshe bolǵandyǵy belgili. Osy jaǵdaıdy nazarǵa ala­tyn bolsaq, AQSh Sırııadan ás­kerlerin áketkennen keıin el­de bolýy yqtımal keıbir ózge­ris­ qylań berip keledi. Bul yqtı­maldardy talqylaǵan kezde Aq úıdiń nelikten Sırııadan sheginýge sheshim qabyldaǵanyn ańǵaramyz. 

AQSh-tyń sheginýi Irannyń Sırııadaǵy yqpalynyń arta tú­se­tindigin bildiredi. Sırııadaǵy Iran áskerleriniń maqsaty – Ba­shar ál-Asadtyń bılikte qalýyn qamtamasyz etý jáne AQSh ás­ker­leriniń osy elden ketýine qol jetkizý. Sondyqtan keıbir sa­rap­shy AQSh áskerleriniń Sı­rııadan ketýin bir jaǵynan Asad jáne Iran úshin jetistik sanaıdy. 

Sondaı-aq Túrkııa jáne Er­kin Sırııa armııasynyń Evfrat óze­ni­niń shyǵysyna operasııa uıym­dastyrýy ol jerde baqylaýdy qamta­ma­syz etý arqyly «ter­ro­rıs­tik memlekettiń» qury­lýyn bol­dyrmaýǵa múmkindik beredi. Bul jaǵdaı Sırııanyń bolashaǵyn anyqtaýda oppo­-

zısııalyq kúsh­terdiń pozısııasyn kúsheıte túsedi. Sonymen qatar Túrkııanyń qaýipsizdigi qamtamasyz etilgen bolady. Budan bólek sarapshylar AQSh kúshteriniń Sırııadan shyǵýy Máskeýdiń bul eldegi yqpalyn kúsheıtedi degen pikirde. 

Joǵaryda atalǵan yqtımal jaǵdaılardyń birinshisi, ıaǵnı Irannyń Sırııadaǵy yqpalynyń artýy Izraıldiń qaýipsizdigine nuqsan keltiredi degen pikir de bar. Bul qaýiptiń aldyn alý úshin AQSh pen Reseı arasynda kelisim jasalǵan bolýy múmkin. Sebebi osydan biraz buryn Máskeý Iran áskerlerin Sırııanyń oń­tús­tiginen shyǵarýǵa yqpal etken bolatyn. Osy oraıda 2018 jyldyń 27 jeltoqsanynda Reseı Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Mıhaıl Bogdanovtyń «Sırııanyń aýmaqtyq tutastyǵy qalpyna kelgennen keıin Irannyń Sırııada qalýyna eshqandaı sebep joq» dep málimdegeni belgili. Osyǵan baılanysty Golan jotalarynyń qaıtadan kún tártibine kelýi ábden múmkin. Basqasha aıtqanda, Máskeý Izraıldiń qaýipsizdigin óz jaýapkershiligine alyp otyr.

Túrkııanyń Sırııadaǵy yq­pa­lynyń artýy máselesine kelsek, bul jaǵdaı negizi AQSh-tyń múddelerine sáıkes keledi. Bul jerde Vashıngton Ankaramen aradaǵy odaqtastyq qarym-qatynastardy qaıta jandandyryp, Túrkııa arqyly Sırııadaǵy óz múddesin qorǵaýdy dittep otyr. Biraq Aq úı talaı jyldan beri Sırııanyń Man­­bıdj qalasy men Evfrat óze­niniń shyǵysyna quıǵan «ın­ves­tısııalarynyń» tolyq Anka­ranyń qolyna ótýin jáne «PYD/YPG kartasynyń» iske jaramaı qalýyn qalamaıdy. PYD-niń jalǵyz óziniń túrik armııasy­na qarsy kúreste tabysqa qol jet­kizýi múmkin emes. Osy oraıda PYD men Damask rejiminiń ynty­maqtastyǵy tegin emes. Bul de­genimiz budan keıin «PYD kar­tasyn» Damask rejimi, dáli­rek aıtqanda Máskeý oınaıdy. 2018 jyly 28 jeltoqsanda Sı­rııa armııasynyń Manbıdjge kirgendigi týraly jańalyqtar atalǵan yqtımaldy kúsheıtedi. Kreml turǵysynan qaraǵanda Evfrattyń shyǵys aımaqtary Ba­shar ál-Asad rejiminiń baqy­laýyna ótýi kerek. Mysaly, 2018 jyldyń 26 jeltoqsanynda Reseı Syrtqy ister mınıstrliginiń resmı ókili Marııa Zaharova bul týrasynda kelesi málimdemeni jasady: «Bul jerdegi basty másele mynaý: amerıkalyqtar ózderi baqylaýda ustaǵan aımaqtardy kim­ge qaldyrady? Álbette, bul jer Damask úkimeti baqylaýyna ótýi kerek. Degenmen ázirge de­ıin bizde Vashıngton men Da­mask arasyndaǵy qandaı da bir baılanys týraly eshqandaı málimet joq. Sırııadaǵy kez kelgen jaǵymdy ózgeris tek eldiń birligin, aýmaqtyq tutastyǵyn jáne egemendigin nazarǵa ala otyryp, tek saıası sheshim negizinde ǵana paıda beredi dep esepteımiz».

Reseı bıligi AQSh-tyń Sı­rııa­dan ketýi týraly «Biz áli de bul qadamnyń barlyq sebepteri men motıvterin tolyǵymen túsin­beımiz» degen mazmunda málimdeme jasaǵanymen, Reseı men AQSh arasynda qupııa bir keli­sim bolýy da múmkin. Árıne Va­shıng­ton «PYD armııasynyń» joıylyp ketýine jol bermeıdi. AQSh pen Reseı arasyndaǵy mundaı kelisimniń jasalǵandyǵy týra­ly boljamdy arab elderiniń Da­maskidegi elshilikterin qaıta ashýlary negizdeıdi. Sonymen qatar BUU-nyń Sırııa jónindegi ókili jáne Jeneva úderisindegi basty tulǵasy Steffan de Mıs­týranyń otstavkaǵa ketýi de osy kelissózderge baılanys­ty bolýy múmkin. Basqasha aıt­qanda, Evfrattyń shyǵysyna qa­tysty Túrkııa men Reseıdiń ártúrli ustanymy bar. Ankara men Máskeý bul máseleni sheshý úshin kelissózder júrgizýi kerek. Ke­lissózder nátıjesinde Idlıb máselesinde jasalǵan kelisimge uqsas jańa bir kelisim Evfrattyń shyǵys bóligi jóninde de jasalýyn joqqa shyǵara almaımyz. Mundaı kelisim jasalǵan jaǵdaıda Túr­kııa shekara aımaqtarynda óz ba­qylaýyn ornatady. Al Reseıdiń aımaqtyń ońtústik bóligin ba­qy­laýǵa alýy, osyǵan baıla­nysty PYD/YPG Reseıdiń baqy­laýyndaǵy aýdandarǵa shegi­nýi múmkin. Máskeý PYD-niń qa­rý­syzdanýynda jáne bul qarý-jaraqtyń «ıesine» qaıtary­lýynda dáneker rólin atqara alady. Osy turǵydan alǵanda Túrkııa dele­gasııasynyń 2018 jylǵy 29 jeltoqsandaǵy Máskeýge sapary óte mańyzdy bo­lyp tabylady. Túrkııa men Reseıdiń arasyndaǵy keli­sim Astana prosesiniń taǵ­dyryn jáne sońǵy kezeńde qalyp­tas­qan «Eýrazııalyq yntymaq­tas­tyq­tyń» bolashaǵyn aıqyndaıdy.

Dinmuhammed ÁMETBEK,

arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin

Ankara (Túrkııa)