Joǵary tehnologııalyq jabdyqtarmen jabdyqtalǵan zerthanalar, serpindi jańalyqtar men halyqaralyq jobalarǵa qatysý – ǵalym beınesi kóbine ozyq damý men bedeldi mansappen baılanystyrylyp jatady. Qazaqstandyq zertteýshi qansha tabys tabady, onyń kirisi neden qalyptasady jáne ǵylymı salany damytý úshin memleket qandaı sharalar qabyldap jatyr?
Qazaqstanda ǵalym qansha tabys tabady
Qazaqstanda ǵylymı qyzmetkerlerdiń ortasha jalaqysy búginde shamamen 257 myń teńgeni quraıdy. Bul kórsetkish 1,5 mıllıon teńgege deıin ózgerýi múmkin, bul ózgeris laýazymǵa, biliktilikke jáne qarjylandyrý kózderine baılanysty.
Salystyrý úshin: Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekterine sáıkes, 2024 jyldyń I toqsanynda respýblıka boıynsha ortasha nomınaldy jalaqy 382 279 teńgeni qurady. Osylaısha, ǵalymnyńbazalyq tabysy ortasha respýblıkalyq deńgeıden tómen bolyp otyr. Alaıda ǵylymı dárejesi bar jáne granttyq jobalarǵa qatysatyn mamandar úshin jaǵdaı aıtarlyqtaı ózgeredi.
Joǵary oqý oryndarynyń professor-oqytýshylar quramynyń jalaqysy 160,7 myńnan 350 myń teńgege deıin, al ulttyq ýnıversıtetterde 228,8 myńnan 400 myń teńgege deıin kóterildi.
Qosymsha tabys kózi retinde ǵylymı dárejeler úshin ústemaqylar qarastyrylǵan: PhD nemese ǵylym kandıdaty dárejesi úshin – 25 AEK (92 300 teńge), dosent ǵylymı ataǵy bar ǵylym doktoryna – 42 AEK (155 064 teńge), al professor ataǵy men ǵylymı dárejesi qatar bolǵan jaǵdaıda – 50 AEK (184 600 teńge).
Dınamıka: jaǵdaı qalaı ózgerdi
Ǵalymdardyń tabysynyń ósýi júıeli sıpatqa ıe.Buryn ortasha jalaqy 152 myń teńge bolsa, qazir ol 257 myń teńgege deıin ósip, ıaǵnı shamamen 69%-ǵa artty.
2023 jylǵy 1 qańtardan bastap ǵylymı uıym qyzmetkerleriniń laýazymdyq jalaqylary 18%-ǵa, 2024 jyldyń qańtarynan bastap taǵy 18%-ǵa, al 2025 jyldyń qańtarynan bastap 17%-ǵa arttyryldy.
Mańyzdy ózgeristerdiń biri – bazalyq qarjylandyrý júıesiniń reformasy. Buryn ǵalymdardyń jalaqysy turaqsyz bolyp, kóbine konkýrstar nátıjesine táýeldi edi. Qazir zańnamalyq ózgeristerdiń arqasynda 1200 jetekshi ǵalymnyń jalaqysy bazalyq qarjylandyrý quramyna engizildi.
Reformalarǵa serpin bergen – memleket basshysynyń tapsyrmasy. 2022 jyldyń qarashasynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Almatyda stýdentter men jas ǵalymdarmen kezdesý barysynda oqytýshylar men ǵalymdardyń jalaqysyn kóterýdi tapsyrǵan bolatyn.
Ǵalym tabysy neden qalyptasady
Ǵylymdaǵy tabys birneshe quramdas bólikten turady: bazalyq jalaqy, ǵylymı dárejeler úshin ústemaqylar jáne granttyq jobalarǵa qatysý.
Buryn ǵylymı dárejesi bar, biraq konkýrs jeńbegen zertteýshiler jalaqysyz qalatyn jaǵdaılar kezdesetin. Sebebi bazalyq qarjylandyrý tek ákimshilik personaldyń eńbekaqysyn jáne ǵımarattardy ustaý shyǵyndaryn ǵana qamtydy.
Qazir jaǵdaı ózgerdi. Jobalarǵa qatysý áli de tabysqa áser etedi, biraq ol endi jalǵyz tabys kózi emes.
«Jas ǵalym» baǵdarlamasy aıasynda grant alǵan postdoktorant úsh jyl boıy zertteý júrgizip, aı saıyn shamamen 500 myń teńge jalaqy alady.
Ǵylymdy memleket tarapynan qoldaý
Memleket ǵylym salasyn qarjylandyrýdy kezeń-kezeńimen arttyryp keledi. Sońǵy bes jylda – 2019 jyldan 2024 jylǵa deıin – ǵylymǵa jumsalatyn ishki shyǵyndar 82,3 mıllıardtan 219,7 mıllıard teńgege deıin ósti.
2024–2026 jyldarǵa arnalǵan ǵylymdy damytý bıýdjeti 703,6 mıllıard teńgeni quraıdy – bul aldyńǵy úsh jyldyq kezeńmen salystyrǵanda 9%-ǵa kóp. Onyń ishinde ǵylymı granttarǵa 56,2 mıllıard teńge bólingen.
250 ǵylymı uıym Web of Science, Scopus jáne Science Direct halyqaralyq derekqorlaryna qol jetkizdi. Elde 2297 ǵylymı joba, 299 ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlama jáne 206 kommersııalandyrý jobasy júzege asyrylýda.
Jas ǵalymdar jáne kadrlyq áleýet
Sońǵy jyldary ǵylym salasyna tartylǵan jas mamandar sany artyp keledi. Olar úshin bilim berý baǵdarlamalary, halyqaralyq taǵylymdamalar jáne zertteý bastamalary arqyly jaǵdaı jasalýda. Bul ǵylymı ortada kadrlyq rezerv qalyptastyryp, sabaqtastyqty qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Osylaısha, Qazaqstandaǵy ǵylymı qyzmet zertteý jumystaryn da, nátıjege negizdelgen qarjylandyrý júıesin de qatar qamtıdy.Ǵalymdardyń tabys deńgeıi granttarǵa qatysý, biliktilik jáne zertteý baǵyty sııaqty birqatar faktorlarǵa baılanysty, al memlekettik qoldaý sharalary eldiń ǵylymı áleýetin damytýǵa baǵyttalǵan.