Otyz jylǵa sozylǵan «Heıseı» dáýiri

Endi mine, otyz jylǵa sozyl­ǵan «Heıseı» dáýiri osy jyldyń sáýir aıynda aıaqtalyp, 1 mamyr kúni Japonııada jańa ımpera­tor taqqa otyryp, jańa dáýir bas­talǵaly otyr. Búgingi tańda ja­pon qoǵamynda eń qat­ty qyzy­ǵý­shylyq týdyryp otyr­ǵan jańa dáýirdiń ataýy taq jańa­rar­dan bir aı buryn, ıaǵnı 1 sáýir kúni belgili bolady.   

2016 jyldyń 8 tamyzynda Imperator Akıhıto halqyna ar­nap óziniń arnaıy vıdeo-joldaýyn jarııalady. Joldaý­da jasy men densaýlyǵyn tilge tıek etip, murager hanzada kezi­nen bastap búginge deıin uzaq jyl­­dar boıy halyqpen birge bol­ǵanyn, el konstıtýsııasyna sáı­kes «memleket pen ult bir­ligi­niń sımvoly» retinde ózine júkt­el­gen min­dettemelerdi úl­ken jaýap­ker­shilikpen atqaryp, «qudaıdan eliniń tileýin tilep kelgenin» ózine baqyt sanaıtynyn jetkizdi. Alaıda taq­tan túskisi keletini jaıly naqty esh­teńe demegen edi. 

Sol joldaýdan keıin japon úkimeti halyq arasynda ım­pera­tordyń sózi qalaı qabyldanǵanyn ańdaý maqsatynda arnaıy áleý­mettik saýalnama júrgizdi. 

О́ıtkeni Imperatordyń bul joldaýy ózi úshin de, japon úkimeti men jalpy japon jurty úshin eń mańyzdy máse­lege aınalyp, basqa biraz máse­leler­diń týyndaýyna sebep bol­­dy. О́ıtkeni memlekettiń qazir­gi konsıtýsııasynda da, ımperator úıine qatysty zańda da tiri ımperatordyń taqtan túsýi­ne qatysty naqty eshteńe aıtyl­maǵan. Ekinshi dúnıejúzi­lik soǵys aıaqtalǵannan keıin amerı­kalyq general D.Makar­týr­dyń bas­shylyǵymen qabyldan­ǵan ımperator úıine qatysty zańnyń tórtinshi tarmaǵynda «Imperator qaıtys bolǵan sátte onyń mura­geri taqqa otyrady» dep kór­setilgeni bolmasa, taq egesiniń tirisinde onyń ornyn jańartý joly jaıynda jazylmaǵan jáne bul máselege qatysty arnaıy erejeler bekitilmegen. 

Sondyqtan Imperator óz joldaýynda taqtan ketetini ja­ıynda eshteńe aıtpaı, bul má­selege qatysty halyqtyń kó­ńil kúıin aldyn ala bilip alýdy jón sanady. Júrgizilgen saýal­nama nátıjesi halyqtyń basym kóp­shiligi ımperatordyń nıeti úlken túsinikpen qabyldanǵanyn jáne densaýlyǵyna baılanysty kózi tiri tusynda taqtan túsýine qarsy emes ekenin kórsetti.  

Eki myń jeti júz jyl boıy jalǵasyp kele jatqan álemde teńdesi joq ımperatorlyq júıe tarıhynda elý segiz ımperator túrli jaǵdaılarmen kózi tirisinde taqtan ketkeni belgili. Degen­men mundaı jaǵdaı sońǵy ret eki ǵasyr buryn bolǵan.  

Japondyq ımperatorlyq jú­ıe tarıhynda urpaqtardyń esh­qashan úzilmegeni aqıqat pa, ańyz ba, bul múldem basqa áńgime. Ol ja­pon ǵalymdary arasynda da qyzý talqylanyp júrgen taqy­ryp­­tar­dyń biri. Biraq álemde teń­desi joq ımperatorlyq júıe ekeni, japon jurty el bolǵa­ly qoǵam basynda mindetti túrde ım­p­e­r­a­­tor­dyń otyrǵany ras ekeni tarıh­­tan belgili. 

Eýropa halyqtarynyń talaı qury­lyp, talaı joǵalǵan pat­sha­lyq­taryn aıtpaǵanda, myń jyl­dyq tarıhy bar Rım ımpe­rııasy­nyń ózi tarıh qoınaýynda qalyp qoı­sa, basqa patshalar birin-biri ba­syp alyp jatqanda, japon jur­ty basqalarǵa uqsap óz ımperatoryna ózi eshqashan qarsy shappaǵan. 

Tarıhtyń qaı kezeńinde bolmasyn, aýqattylar men aqsúıekter ımperatordy qulatyp, onyń ornyna ózderi otyrýdy kózdemegen. Basqasyn aıtpaǵanda, zamanynyń qo­ja­ıy­ny bolyp, halyqty ýy­syn­­d­a ustaǵan samýraılardyń ózi taq­qa talaspaq túgili, sol taqty saqtap qalýdy ómirdiń máni qylǵan.

Bir ulttan quralǵan japon eliniń ımperatorlyq júıesiniń birden-bir ereksheligi osy. Qaı zaman bolmasyn áldiler taqqa talasý arqyly emes, taqty qorǵap, taqqa jaqyn bolýdyń arqasynda halyqtyń kóńilinen shyǵa bilgen. «Qudaı balasynyń» batasyn almaǵandy halyq eshqashan mo­ıyndap, el aıtqanyn tyńdamaǵan. Joǵaryda aty atalǵan, sol zaman­­da jer júzine ámiri júrip turǵan amerıkalyq generaldyń ózi otqa oranǵan japon eliniń ımp­era­toryna tıispeı, ony japon qoǵa­mynyń dińgegi qylyp qaldyrǵany qart tarıhqa qulaq asqany edi.   

Qolynda absolıýttik bılik shoǵyr­lanbaǵan ımperatorlar qashanda din men dástúrdiń, na­nym-senim men minez-qulyqtyń úlgi­si, kúnshyǵys eliniń sımvoly bop qala bermek.  

Jańa bastalǵan 2019 jyl japon elinde otyzjyldyq «Heıseı» dáýiri aıaqtalyp, jańa ımperator taq­­qa otyryp, jańa dáýir bas­ta­latyn tarıhı mańyz­dy jyl bol­maq. Álem nazaryn ózine aýdar­ǵaly otyrǵan ǵalam­daǵy jal­ǵyz ım­­pe­­ra­torlyq júıe jaıynda óz tara­p­y­­myzd­an qazaq qoǵa­myn qu­laq­­­tan­­dy­ryp otyratyn bolamyz. 

Batyrhan QURMANSEIIT, arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin