«Astana Opera» teatry sahnasynda naǵyz ǵajaıyp bı merekesi oryn aldy – talǵampaz, názik ári romantıkaǵa toly birinshi bólim men sán-saltanaty jarasqan, qanyq, shyǵys naqyshy, ázil-qaljyńsyz qushtarlyǵy bar ekinshi bólim. «Shopenıana» men «Sheherazada» shyǵarmashyl tulǵa Mıhaıl Fokınge tıesili HH ǵasyrdyń basyndaǵy qos jaýhar týyndy qarama-qarsylyq qaǵıdaty boıynsha bir-biriniń artyqshylyqtaryn basyp-ozyp ári kórermenniń áserin údete otyryp, bir sahna tórinde kezdesti.
Romantıkalyq «Shopenıana» – erekshe tanymaldylyqqa ıe spektakl, osynaý bir bólimdi balet qoıylmaǵan teatrdy ataý qıynǵa soǵar. Buǵan qosa, qatardaǵy kórermen úshin áýedeı qalyqtaǵan sılfıda beınesi romantıkalyq balettiń sımvolyna, onyń aıshyqty belgisine aınaldy.
«Astana Opera» qorjynyn klassıkalyq, neoklassıkalyq jáne zamanaýı repertýardyń eń ozyq úlgilerimen tolyqtyryp kele jatqan teatr trýppasynyń kórkemdik jetekshisi Altynaı Asylmuratovanyń aıtýynsha, bir qaraǵanda qarapaıym bolyp kórinetin bul balette ony oryndaýdaǵy kúrdelilik jatyr. Fokın spektakliniń negizgi keıipkeri, mán-mazmuny bı bolyp tabylady – onyń damý logıkasy, qımyl-qozǵalys pen dene turysynyń tolyqqandy ásemdigi. Baletmeıster bı arqyly arman-qııal men qorqynysh-úreıdiń mýzykasyn, adamı qarym-qatynastyń kózge kórinbeıtin áýenin jetkize bildi.
Shymyldyq túrilip, bizge qaz qalpynda jetken romantıkalyq balet kóz aldymyzda saltanat qurdy. Aleksandr Benýanyń eskızderi boıynsha jasalǵan (ssenograf Vıktor Karare) dekorasııalar ýaqyt qoınaýynan oryn alǵan kóne naqyshtar ispetti; kómeskilengen jaryq (jaryq boıynsha sýretshi Vınsenso Raponı) eski bekinisti tuman arasynan kóringendeı etip sáýlelendiredi, sol kórinistiń aıasynda bozbala aqyn men sılfıdalar shoǵyrynyń beınesi baıqalady. Sılfıdalardyń salmaqsyz, jeńil kostıýmderi, qyzǵylt jáne aq raýshannan jasalǵan gúl sheńberleri, jınaqy shash úlgileri kórinisti ádemi tolyqtyryp turdy (kostıýmder boıynsha sýretshi Arasel Dosmuratova). Kordebalet ádettegiden de erekshe óner kórsetip, muńdy sulýlyǵymen baýrap aldy – balerınalar XVIII ǵasyr qaǵıdalaryna saı shamaly ıreleńdegen dene ıkemdiligin meńgergen, al aspanda qalyqtaǵan qoldary qozǵalystyń rettiligi men úılesimdiligin pash etti.
Fokın Shopenıananyń ekinshi redaksııasyn tańǵajaıyp umtylyspen úsh kún ishinde qoıyp shyqty, kordebalettiń keıbir kórinisterin antrakt kezinde shymyldyq túriler aldynda rejısserlerden taǵy da sál ýaqyt surap, sılfıdalar tobynyń dene turysyn retteı otyryp, sońyna jetkizdi. «Asyǵystyqpen jasalǵan dúnıelerdi sońynda ózgertken emespin, – dep eske alatyn baletmeıster jáne onyń horeografııasyn oryndaýdaǵy az-kem erkindik tanytqanǵa da kúızele, qynjyla qaraıtyn. «Sezimmen jasalyp, ishki nıetten týyndaǵan nárse eń durys ári naqty bolyp shyǵatyn». «Astana Opera» teatrynyń qoıylymynda avtordyń stılin barynsha jetkize otyryp, sezimdi de, kúshti de saqtap qalýǵa tyrystyq. Kórkemdik jetekshi bastaǵan tálimgerler osyǵan bar kúshin saldy, ártister de osyǵan umtyldy. Teatrdyń prıma-balerınasy Mádına Basbaeva sılfıdanyń kemel beınesin alyp shyqty, qarqyndy Mazýrka men muńdy Jetinshi valsti erekshe stıl sezinýshilikpen oryndady. Ekinshi kúni Áıgerim Beketaeva óziniń suńǵaqtyǵymen HVIII ǵasyrdaǵy romantıkalyq balerınalardyń naqyshtaryn eske saldy. Adelına Tólepova men Ásel Sháıkenova On birinshi valsti oryndaýda úzdik bolýǵa talasty, al Marıko Kıtamýra men Anastasııa Zaklınskaıa ataqty Prelıýdte birneshe sekýnd arabeskada qımylsyz turyp, ǵajap tepe-teńdik úlgisin kórsetti. Bozbala (Erkin Rahmetollaev, Oljas Tarlanov), sirá, osynaý qııalshyl balettegi jalǵyz «jandy» keıipker edi, munyń ózi oryndaýshylardyń taza akademııalyq bı, jeńil sekirýler men dybyssyz jerge túsý arqyly armanshyl aqynnyń jeńil beınesin qurýlaryna kedergi keltirgen joq. Balet bir demmen oryndaldy jáne «Shopenıana» kórermennen bólek teatr afıshasyna mańyzdy stıldik boıaý engizdi.
Ekinshi balet – 1910 jyly Fokın arnaıy «Orys maýsymdary» úshin qoıǵan «Sheherazada» tamasha ertegisi, sheteldiń kóptegen sahnalarynda tabysty júrip jatqanyna qaramastan, «Shopenıanadan» góri keńestik balet aýmaǵynda uzaq ýaqyt boıy belgisiz bolyp keldi. Tek 1993 jyly Reseıdiń halyq ártisi Andrıs Lıepanyń qaıta óńdeýiniń arqasynda óz otanyna qaıtarylǵan: «Men M.Fokınniń túpnusqa jazbalaryn taýyp aldym, olar Sankt-Peterbýrgtegi A.V.Lýnacharskıı atyndaǵy kitaphanada tur. 1957 jyly Mıhaıl Mıhaılovıchtiń uly Vıtalıı Fokın ákesiniń qujattary salynǵan eki úlken shabadan joldady, men onda kordebaletke arnalǵan barlyq bı qımyldaryn, dene qalyptarymen baılanysty erekshe tartymdy nıýanstardy kórdim. Budan bólek, horeograf kınosúıer jan bolǵan ári kóptep kıno túsirgen. Qazirgi tańda nemeresi Izabel Fokına basqaryp otyrǵan qorda M.Fokın men onyń uly túsirgen 16 saǵattyq derekti fılmder saqtalǵan. Onda «Sheherazadanyń» daıyndyq sátteri bar, sondyqtan qımyldar túpnusqa jazbadan alyndy», deıdi ol bizben oı bólisip.
Umyt bolǵan jaýhar týyndyny kóre alǵany úshin baletke qumar jandardyń qýanyshy arta tústi. Al ártister osy balette kóp nárselerdi úırený jáne óz darynyn qalaı kórsetý múmkindigine ıe boldy. Kóptegen oıyndar, qyzyqty pantomımalar, akterlik jaǵynan qaıta tanylý kordebalet pen solıster úshin kórinis tuńǵıyǵyna enýge múmkindik berdi. Tamasha Shopenıana qoıylymynan keıin óz múmkindikterin tekserý – shyǵys ertegisiniń beıneli kórinisine ený, osyndaı qarama-qaıshy oıǵa shomylý ártister úshin paıdaly, dep sanaıdy Altynaı Asylmuratova. Teatrdyń sheberhanalarynda sapaly daıyndalǵan saltanatty kostıýmder, kóptegen aksessýarlar men turmystyq zattar ártisterge, tipti Stanıslavkııshe aıtqanda, «aldaǵy ýaqyt jaǵdaıynda» joǵary deńgeıde óner kórsetýine sebep boldy.
Sahnadaǵy Lev Bakstyń eskızderi boıynsha daıyndalǵan saltanatty dekorasııalar (sýretshi – Anatolıı Nejnyı, kostıýmder – Elena Nesvetaeva-Dolgaleva) aıtarlyqtaı súısindirdi. Erekshe jarasymdy qyzyl, jasyl, kók, kúlgin, aqshyl kúlgin túster úılesimdi keńistikti qurǵan, munda mahabbat, qumarlyq, qyzǵanysh pen opasyzdyq ta tamasha beınege ıe bolǵan. Spektakldi qoıýshy Andrıs Lıepanyń esepteýinshe, «Astana Opera» zaly Shahrıar shyǵys saraıynyń ertegilik saltanatynyń jalǵasy bolatyndaı etip, Bakstyń ssenografııasyn aıryqsha beınede tolyqtyra túsedi. Baletke arnaıy jazylmasa da, Fokınmen jetkilikti túrde aralastyrylǵan Rımskıı-Korsakovtyń beıneli mýzykasy ertegige toly shyǵystyq oqıǵany keremet jetkizgeni sonshalyq, kórermen qaýym qandy sheshimdi kútýmen bolady. Qyzyl eden – balette sırek kezdesetin jaǵdaı, qaıǵyly fınaldy meńzeıdi, degenmen de, ol kútpegen jaıtqa aınalady. Mahabbat orgııasy kórinisinen keıin (teatr ártisteri páktikpen, tazalyqpen oryndaǵan) Shahrııardyń qandy jazasy óziniń qarqynymen, shynaıylyǵymen tańdandyrdy, al muny Stanıslavskııshe Mıhaıl Fokın muqııat qoıa bilgen!
Dese de, osynaý balettiń qundylyǵy Zobeıda men Altyn quldyń tamasha dýetinde jatyr, bul ekeýi dýetpen oryndalatyn adajıonyń teńdessiz biregeı beınesi, olar konserttik baǵdarlamalarda da usynylady, tipti spektaklden «julynyp» alynsa da, sondaı áserli kúsh-qýat pen sıqyrǵa ıe bolyp qala bermek. Keıbir solısterdiń bul dýetpen burynnan tanys bolǵany beker emes.
«Buǵan deıin Andrıs Marısovıchpen birge jumys istegen edim, Kıevke osy partııany oryndaý úshin shaqyrylǵan solıst boldym, sondaı-aq ony Túrkııa men Belarýste bıledim. Bul meniń baıqaýǵa qatysýshy retinde emes, bıshi retinde shetelge shyǵa bastaǵan alǵashqy rólderimniń biri. Altyn qul – sol kezdiń qymbat oıynshyǵy tárizdi, kerekti zat retinde ony torda ustaǵan. Bul partııa akter úshin de, bıshi úshin de san qyrly. Tehnıkalyq jaǵynan ol óte kúrdeli: sekirýlerden bólek, ózindik aıryqsha ıilgishtik bar. Men quldyń ádetterin kórsetýge tıistimin, sonymen qatar áldebir jańa dúnıege degen alyp ushqan yntyzarlyqty jetkizýge tıispin. Osy partııany buryn-sońdy oryndaǵanyma qaramastan, ózim úshin jańa dúnıeni ashatynyma senimdimin» dep atap ótti premera aldynda teatrdyń jetekshi solısi Baqtııar Adamjan.
Bas daıyndyq qarsańynda ol Máskeýden oraldy, ol jerde ártis Maııa Plıseskaıaǵa arnalǵan konsertke qatysyp, «Parıj Qudaı anasynyń sobory» jáne «Don Kıhot» baletterine kúrdeli dýetterdi oryndaǵan. Ol áp-sátte tusaýkeserde esh qıyndyqsyz ıkemdi, ıilgish, lázzat qumar ári myqty janǵa aınala ketti. О́ziniń keremet ıkemimen, shyr aınalýymen, minsiz tehnıkasymen Baqtııar Adamjan qazirgi zamannyń eń úzdik bıshisi degen asqaq mártebeni taǵy bir ret dáleldedi, al óziniń sekirýi men áýede qalyqtap, ushýy arqyly Altyn quldyń eń alǵashqy oryndaýshysy – teńdessiz Vaslav Nıjınskııdiń beınesin eriksiz túrde eske saldy. Degenmen, Zobeıda partııasyn oryndaýshy, balet solısi Anastasııa Zaklınskaıanyń ónerinen de ótken kúnniń beıneleri kóz aldymyzǵa keldi, onyń asqan sulýlyǵy Ida Rýbınshteınmen baılanysty bolsa, al keıbir dene qalyptary men turystary, bas qımyldary, qylyqtary erekshe teńdesi joq Zobeıda – Altynaı Asylmuratovany eske saldy.
Osy partııany ekinshi kúni oryndaǵan Cerik Naqysbekovtiń Altyn quly naǵyz jańalyq boldy. Keremet daıyndyǵy, jaqsy tehnıkasymen qatar, tamasha kelbetke ıe ártiske Bakst stılindegi saltanatty kostıýmder men shyǵys grımi úılesimdi jarasa túsken. Onymen birge dýet quryp jetekshi balet solısi Gaýhar Ýsına bıledi, ol úshin bul partııa tanys.
Mýzyka – osy qoıylymdaǵy basty qatysýshy beınelerdiń biri. Kórikti tabıǵat, Rımskıı-Korsakovqa tán mýzyka bastapqyda baletke emes, sımfonııalyq sıýıta retinde jazylǵanyna qaramastan, spektakldiń dramatýrgııasyn aıqyndaı túsedi. Alaıda Fokınniń ývertıýra retinde berilgen baǵdarlamalyq týyndynyń birinshi bóliminde aldaǵy bolatyn dramanyń áserli beıneleri ashyla túsedi. Zobeıda taqyryby shyrqalady, osy qushtarlyqqa toly skrıpka úni (Qalamqas Jumabaeva, Baǵdat Ábilhanov) orkestrdi sońynan jetelep, birde názik, birde qushtarlana túsedi.
Spektakl sońynda birinshi skrıpka Qalamqas Jumabaeva kórermen aldyna shyqqan kezde, onyń mýzykaǵa tolyqtaı berilgen ónerin súısine tamashalaǵan jurt nelikten zaldy jańǵyrta qoshemet kórsetkeni túsinikti boldy. «Astana Opera» sońǵy jańalyqtarynyń biri – keıbir spektaklderde ývertıýra joǵaryǵa kóterilgen orkestrmen oryndalady. Teatrdyń tehnıkalyq jabdyqtalýy spektakl barysynda kórermenderdiń dırıjer jumysy men mýzykanttardyń ónerin tamashalaı alýy úshin orkestr shuńqyryn eshbir artyq dybyssyz kóterip-túsirýge múmkindik beredi. Qoıýshy dırıjer Arman Orazǵalıev ataqty kompozıtorlardyń partıtýralaryna jáne baletke arnalǵan dırıjerleýge óte muqııat nazar aýdarǵan.
Flıýra MÝSINA