Elorda tórinde oryn tepken Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly kúshteriniń Áskerı-tarıhı mýzeıiniń aýyspaly ekspozısııalyq jádigerler kórmesi ornalasqan tómengi zalynda, qazaq halqy úshin qundy zattyń biri – Kenesary Qasymulynyń myltyǵy tur. HIH ǵasyrdyń ortasynda Uly dalada óristegen ult-azattyq qozǵalystyń kósemi, ataqty Abylaı hannyń nemeresi Kenekeń osy myltyqpen jaý túsirgen.
Aıtalyq, 1838 jyly Kenesary Aqmola bekinisin basyp alyp, orys áskerin qýyp shyqqanyn tarıhtan jaqsy bilemiz. Osy oqıǵa týraly el-jurttyń aýzynan estip, hatqa túsirgen Máshhúr-Júsip Kópeev óziniń «Qazaq shejiresi» atty jazbasynda: «Qaraótkelde aǵa sultan Qońyrqulja dýan basy bolǵan. Kenesaryǵa qarsy turyp soǵys salǵan. Qaraótkeldi (Aqmola bekinisin aıtady) qamaǵanda Kenesary kúldirmamaı degen myltyǵymen Taıtóbeniń basynda turyp, orystyń qaraýylshy balsáıkesin (polıseıin) atyp murttaı ushyrǵan» deıdi (A.Smaıyl «Astana ǵasyrlary» Astana., 2010., 149 bet).
Myltyqtyń negizi nusqasy Reseı Federasııasy Omby oblysynyń ortalyǵy Omby qalasynda ornalasqan tarıhı-ólketaný mýzeıinde saqtaýly tur. Osyndaǵy málimette: «Myltyq HVIII ǵasyrdyń aıaǵy, HIH ǵasyrdyń basynda Orta Azııa ustalarynyń qolynan shyqqan. Jalpy uzyndyǵy – 1670 mm, uńǵysynyń uzyndyǵy – 1320 mm, dúmi aǵashtan jasalǵan» delinipti. Myltyqty atalmysh mýzeıge Dala ólkesiniń general-gýbernotory G.A.Kolpakovskıı 1882 jyly tapsyrǵan eken.
Osy oraıda, «Bul qarý Kolpakovskııdiń qolyna qalaı túsken?» deıtin zańdy suraq týyndaýy sózsiz. Buǵan jaýap retinde aıtarmymyz: «Qazaq ádebıeti» gazetiniń 1991 jylǵy 3 mamyr kúngi sanynda jazýshy Talaptan Ahmetjanovtyń aýdarmasymen «Kenesarynyń qazasy» atty kólemdi maqala jarııalanypty. Naqtyraq aıtqanda, halyq aǵartý isiniń ardageri Áýeshan Qanafın deıtin ustaz 1991 jyly fotoǵa túsirilgen kóne jazbany akademık Manash Qozybaevqa ákelip beredi. Jazba orys tilinde. Avtory K.Stepnıak degen adam. «Stepnıak» degenimiz alash arysy Álıhan Bókeıhanovtyń («Qyr balasy») psevdonımi.
Gazette jarııalanǵan maqaladan úzindi keltirsek: «Shý ózeni Toqmaq mańynda birneshe salaǵa bólinip aǵatyn edi. Sony paıdalanyp qyrǵyzdar ózendi buryp jiberdi. Kenesarynyń áskeri qıyn jaǵdaıǵa tap boldy. Úsh kún sýsyz qalǵan hannyń sarbazdary qınalyp otyrǵanda, Orman manaptyń qyrǵyzdarǵa qalyń qolmen kómekke kele jatqany týraly habar jetti. Kene han kúshi basym qyrǵyzben shaıqasýdy qolaı kórmeı barlyq jasaýly dúnıesin tastap, Shýdy boılap, Almalyǵa qaraı sheginip ketti. Myńdaǵan mal, myńnan astam bilteli myltyq, kóp kilem, jibek shatyr, osylarmen birge Kenesarynyń ózi ustaǵan myltyǵy da olja bolyp Orman manaptyń qolyna ótedi. Qolyna túsken hannyń qarýyn Orman manap Jantaı Qarabekovke syılaıdy. Myltyqty Qarabekovter áýleti Pishpek bekinisin orystar jaýlap alǵanǵa deıin saqtaǵan. Odan keıin Jantaıdyń uly Mollamyrza myltyqty otarlaýshy general Kolpakovskııge syıǵa tartqan. Sońynan bul myltyq Búkilreseılik Nıjegorod kórmesiniń bas general-gýbernator bólimine ótkizilip, aqyry Ombydan biraq shyqqan» depti.
Al myna elorda tórinde mýzeıde turǵan qarý osy Ombydaǵy myltyqtyń aınatpaı kóshirgen túp nusqasy. Qarýdyń sıpaty osyndaǵy maqalada aıtylǵan barlyq ólshemge dál kelip tur. Onyń syrtynda qarýdyń ortaazııalyq ustalar qolynan shyqqanyn aıǵaqtaıtyn belgi – uzyn úńǵynyń qyr arqasy kóne parsy stılindegi sándik órnekpen bádizdelgen. Aǵash dúminiń ıyqtıer túbiri tórt jaǵynan temir órnekpen biteýlenip, shúrippebasardyń joǵary tusy gúldengen alty buryshty súıekpen kómkerilgen. Qarýdyń aǵash dińine qoby tartyp jymdastyrǵan uzyn uńǵysy myltyq atylǵanda bosap ketpes úshin tórt jerden myqty qursaý salynypty. Sondaı-aq myltyqtyń ot alatyn shaqpaq tusynyń qos búıiri berik metallmen qaptalyp, bes jerden shegelenip, bekitilipti. Han qarýynyń biz ańdaǵan sıpasy osy.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretti túsirgen Erlan OMAROV