Jylyna eki dúrkin Qazaqstan azamattaryn áskerı boryshyn óteýge jınaıtyn maýsymdyq esepke kóz júgirtsek, ár maýsymda orta eseppen 40 myńǵa jýyq bozbala shaqyrylsa, osylardyń úshten biri ǵana áskerge attanady eken. Mysaly, ótken jyldyń alǵashqy shaqyrylymy kezinde armııa qataryna alynǵan 17 myńǵa jýyq sarbazdyń 6000-nan astamy Qazaqstan Qarýly Kúshterine, 7000 myńǵa jýyǵy Ulttyq ulanǵa, 4000-y el shekarasyn qorǵaýǵa, 300-i memlekettik kúzet qyzmetine alynǵany jaıly aqparmen qanyqtyq. Osy oraıda ásker qataryna shaqyrylǵandardyń úshten ekisi ne sebepti Otan qorǵaý mindetinen bosatylýda degen suraq týyndaıdy.
Otan qorǵaý degenimiz – ataqty jyraý Murat Móńkeulynyń «Sadaǵyn sala baılasa, Astana jurtyn aınalsa, Bes qarýyn belge ursa, At ústinde kún kórse, Aryp-ashyp shól kórse, Tebingini teris taǵyp, Temirqazyq jastanyp, Qaryndas úshin qan jutsa, Ol er jigitke jarasar» degenindeı, bilgen adamǵa asa abyroıly mindet.
Bıylǵy qańtar aıynyń 3-nen el kóleminde «Áskerı qyzmet pen áskerı qyzmetshilerdiń mártebesi týraly» zańǵa sáıkes, azamattardy tirkeý ýchaskelerine aldyn ala shaqyryp, tizimdeý naýqany bastaldy. Qorǵanys mınıstrliginiń baspasóz qyzmeti taratqan málimetke júginsek, shaqyrylatyndar – jasy 17-ge tolǵan azamattar. Mundaǵy maqsat – aldaǵy kúnderi áskerı boryshyn óteýi tıis bozbalalardy esepke alyp, olardyń sany men áskerı qyzmetke jaramdylyq deńgeıin anyqtaý. Sonymen qatar shara kezinde shaqyrylýshylardyń mamandyǵy, alǵan bilimi jáne densaýlyq jaramdylyǵy jaıly tolyq aqpar jınaý máselesi de bar.
Búgingi tańda jergilikti ákimshilik organdarynyń atsalysýymen azamattardy tirkep-tekseretin medısınalyq komıssııalar qurylyp, isti oıdaǵydaı atqaryp shyǵý mindeti júktelgen óńirlerdegi Qorǵanys isteri jónindegi basqarmalar qyzý iske kirisip jatyr. Nátıjesinde, aldaǵy ýaqytta ásker qataryna alynatyn azamattardyń josparly tizimi anyqtalyp, olardyń densaýlyq jaǵdaıy saraptaýdan ótken soń, jaramdy dep tabylǵan azamattar maýsymdyq áskerı shaqyrý naýqanyna daıyn turady. Iаǵnı, olar Otan qorǵaý jolyndaǵy abyroıly paryzyn oryndaýǵa attanady.
Búgingi tańda halyqaralyq standartqa saı áskerimizdiń
70 paıyzy kásibı jaýyngerlermen jasaqtalǵandyqtan, áskerge shaqyrylýshylarǵa túgeldeı derlik abyroıly mindet atqarý baqyty buıyra bermeıtin kórindi.
Onyń syrtynda aıtpasqa bolmaıtyn taǵy bir másele – ásker jasyndaǵy bozbalalar arasynda densaýlyq jaǵdaıy boıynsha talapqa saı kelmeıtin azamattardyń kóptigi. Naqtyraq aıtqanda, qazirgi ásker jasyndaǵy azamattardyń densaýlyǵynda aqaý kóp. Sol sebepti, eki jyl buryn áskerge shaqyrylýshy jastardy tirkeý, dárigerlik saralaýdan ótkizý, irikteý úsh aıǵa sozylatyn bolsa, byltyrdan beri bul merzim taǵy bir aıǵa uzartylyp, tórt aıǵa jetti.
«Mundaı ózgeris shaqyrylýshylardy dárigerlik komıssııanyń tekserýinen sapaly ótkizý úshin jasalyp otyr. Osynyń nátıjesinde gepatıt, týberkýlez aýrýlaryn anyqtaý boıynsha mindetti zerthanalyq tekseristerdiń aýqymy keńeıdi» deıdi mamandar.
Onyń syrtynda qazirgi tańda áskerılerge qoıylatyn talap boıynsha shaqyrylýshylar
12 túrli medısınalyq tekseristen mindetti túrde ótedi. Aqmola oblysy áskerge shaqyrý dárigerlik komıssııasynyń tóraǵasy Maqshárip Martazanov myrzanyń aıtýyna qaraǵanda, jastar arasynda terapııalyq, hırýrgııalyq, nevrologııalyq syrqattardyń belgisi jáne omyrtqa maıysýy, úshinshi dárejeli maıtaban derti, ásirese kóz janarynyń álsizdigi jıi kezdesedi eken.
– Ásker jasyndaǵy azamattardyń joǵarydaǵydaı syrqat túrlerine shaldyǵýynyń basty sebebi – sportpen shuǵyldanbaýy. Sonymen birge tabıǵat aıasynda demalý, salamatty ómir súrý saltyn ustaný ádetiniń qalyptaspaýy da áser etýde, – deıdi Astana qalasy Saryarqa aýdany áskerge shaqyrý dárigerlik komıssııasynyń hırýrg-dárigeri Ermek Erjanov myrza.
Sońǵy jyldary áleýmettik jeliniń keń taralýy, soǵan baılanysty zamanaýı qurylǵylardyń paıda bolýy (kompıýter, qol telefon) jastardyń kóz janarynyń álsireýine soqtyrsa, tańnan keshke deıin samarqaý tartyp, ılenip uıyqtaı berý nevrologııalyq aýrýlardyń óristeýine jol ashatynyn mamandar joqqa shyǵarmaıdy. Tabıǵı, qunarly taǵamdy tutynbaý jáne dene shynyqtyrý isimen júıeli shuǵyldanbaý mıdyń qysymy, semizdik, maıtaban aýrýlarynyń órshýine ákelip otyr.
Ásirese sońǵy jyldary jastar arasynda kóz janarynyń álsireýi shekten shyǵyp barady. Astana qalasy Almaty aýdany áskerge shaqyrý dárigerlik komıssııasynyń tóraıymy Gúlnar Býtýnbaeva hanymnyń málimetine júginsek, áskerge jaramsyzdardyń 50 paıyzy osy kózi nasharlaǵandar, ıaǵnı árbir 5 bozbalanyń 3-eýi kóz aýrýyna shaldyqqan.
Dárigerlerdi alańdatyp otyrǵan ekinshi dert – semizdik nemese salmaq jetispeýshilik. Mundaı aýrýlardyń kóbeıýi fast-fýd ónimderi men energetıkalyq sýsyndardyń áserinen deıdi maman dárigerler.
Sonymen qatar sońǵy jyldary azamattardyń bilim deńgeıine jáne moraldyq-psıhologııalyq turaqtylyǵyna qoıylatyn talaptar da artyp otyr. Osyǵan oraı, medısınalyq kýálandyrý boıynsha qosymsha sharalar qarastyrylǵan. Atap aıtqanda, qazirgi kúni áskerge shaqyrylýshylardy narkologııalyq testileýden de ótkizetin shara qabyldanypty.
Sózimizdi qoryta aıtqanda, baıaǵydaǵydaı ásker qatarynda boryshyn ótemeý uıat sanalatyn zaman qazir joq. Buryndary áskerge barý jigittiktiń azamattyq ólshemi ispettes edi. О́ıtkeni áskerı mindet bozbalanyń azamattyqqa aıaq basatyn, týǵan úıinen alys ketip, temir tóste shyńdalǵan qaıqy qylyshtaı qaıraýy jetiletin úlken mektep edi. Ásirese, boz kóılegi ústinen túspegen bozbala áskerı forma kıip, oqaly pogon taǵý arqyly jaýyngerlik rýhty sezinip, batyr babamyz Dospambet jyraý: «Eki arystan jaý shapsa, Oq qylqandaı shanshylsa, Betegeli Saryarqanyń boıynda, Soǵysyp ólgen ókinbes» degenindeı Otan qorǵaýdyń abyroıyn sezine alatyn. Zaman ózgergenimen, bul jazylmaǵan zańdylyqtyń ózektiligi joıylmaq emes. «Otandy qorǵaý – sol halyqtyń asqaq uldarynyń adal mindeti bolmaq» dep alash arystary aıtqandaı, qaı zamanda da at jalyn tartyp mingen azamattarymyz eldiń jel jaǵynan pana bolýǵa saqadaı-saı bolýy tıis. Ol úshin otansúıgishtik ıdeıasyn órenderimizdiń boıyna ot basynda, talbesikten sińirý qajet-aq.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Túpnusqadaǵy taqyryp: "Otan qorǵaý – ardyń isi"