AQSh pen Qytaı arasyndaǵy saýda jónindegi kelisim resmı túrde bastaldy. Aq úı basshysy Donald Tramp mundaı qadam eki el arasyndaǵy qatynasty jaqsartyp, «saýda soǵysyn» beıbit sheshýge múmkindik beredi dep esepteıdi.
Byltyr AQSh tarapy Qytaıdan keletin 1300 túrli ónimge salynatyn salyqty 25 paıyzǵa ósirgen bolatyn. О́z kezeginde Qytaı tarapy da muhıttyń arǵy betinen keletin taýarlarǵa qoıylatyn tarıfti kóterip jiberdi. Osylaısha, álemniń alyp eki ekonomıkasy arasynda «saýda soǵysy» tutanǵan-tuǵyn.
Argentınada ótken G-20-nyń sammıtinde D.Tramp pen Qytaı prezıdenti Sı Szınpın arnaıy kezdesip, osy máseleni talqylaǵan-dy. Kelissózder barysynda Aq úı basshysy naýryzǵa deıin salyqty ósirmeýge ýáde berip, saýda-ekonomıkalyq baılanysty nyǵaıtýǵa múddeli ekenin aıtty.
Áıtse de, sodan beri bir aıdan asa ýaqyt ótse de, AQSh ta, Qytaı da bul máselege qaıta aınalyp soqpaǵan. Aqyry eki eldiń ókilderi «saýda soǵysynyń» aldyn alý joldaryn qarastyrýǵa kiristi.
AQSh saýda palatasynyń vıse-prezıdenti jáne halyqaralyq qatynastar jónindegi komıtettiń basshysy Maıron Brıllıant aldaǵy kelissózderdiń mańyzdy ekenin aıtady. «Kelissózder barysynda buǵan deıin aıtylyp kelgen máselelerdi oryndaý barysy talqylanady. Alaıda bári birden sheshilip ketedi dep aıtý qıyn», deıdi ol.
Kezdesý osy dúısenbide Beıjińde bastaldy. AQSh tarapynan kelgen delegasııany AQSh Saýda ókildigi basshysynyń orynbasary Djeff Gerrısh bastap bardy. Sonymen qatar toptyń quramynda birqatar dıplomattar bar.
Ekijaqty kelissózder barysynda Apple men Huawei kompanııalaryna qatysty máseleler de talqylanýy tıis. Esterińizde bolsa, 2018 jylǵy jeltoqsanda AQSh-tyń suranysymen Kanada tarapy Huawei kompanııasynyń qarjy dırektory Meng Vanchjoýdy tutqyndaǵan edi. Jańa jyl bastala sala Apple kompanııasynyń quny arzandap ketti. Kompanııa basshysy Tım Kýk munyń negizgi sebepteriniń biri retinde Qytaı naryǵyndaǵy saýda-sattyqtyń baıaýlaǵanyn alǵa tartty. CNN arnasynyń paıymdaýynsha, munyń bári álemniń alyp eki ekonomıkasynyń tehnologııada basymdyqqa ıe bolýyna baılanysty. Al Financial Times jýrnalynyń paıymdaýynsha, «saýda soǵysynan» AQSh ta, Qytaı da utylmaıdy. О́ıtkeni osy oqıǵadan keıin eki memleket te ózine qajetti basymdyqty anyqtap almaq.
Máselen, ekonomıkalyq turǵydan alǵanda Aq úı taraby «saýda soǵysynda» basymdyqqa ıe. Keıingi jyldary AQSh-tyń ishki jalpy ónimi turaqty ósip keledi. Al Qytaı tarapy qansha jerden ekonomıkasy órkendep kele jatqanyn aıtsa da, ishki jalpy ónim kólemi aıtarlyqtaı azaıǵan. Onyń ústine, eksport kólemi eldegi ekonomıkanyń basym bóligine ıe. Endeshe, negizgi saýda áriptesi – AQSh-tyń taýarlarǵa qoıylatyn salyqty ósirýi Qytaı ekonomıkasyna aýyr soqqy boldy.
Al Reuters agenttigi D.Tramp kelissózder barysynda jeńiske jetý úshin Dúnıejúzilik bankti paıdalanýy múmkin ekenin aıtady. Qarjylyq uıym prezıdenti Djım Iong Kım kúni keshe merziminen buryn qyzmetinen ketetinin málimdedi. Al onyń ornyna keletin basshyny taǵaıyndaýǵa Aq úı yqpal ete alady. Máselen, Kım myrzany Dúnıejúzilik bank basshysy qyzmetine AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Barak Obama usynǵan bolatyn.
AQSh bıligi buǵan deıin de Qytaıǵa yqpal etý maqsatynda Dúnıejúzilik bankti paıdalanǵany belgili. Onyń ústine, qazirgi tańda AQSh Dúnıejúzilik banktiń 16 paıyz aksııasyn ıelenedi. Endeshe, uıymǵa D.Tramp ákimshiliginiń kózqarasyna saı basshy usynylatynyn boljaý qıyn emes.
Financial Times keltirgen derekterge súıensek, saıası turǵyda Sı Szınpın basymdyqqa ıe. Tipti «saýda soǵysynyń» saldary Qytaı halqyna keri áserin tıgizse de, Qytaıdyń saıası salmaǵy anyq baıqalady. Munyń basty sebebi – AQSh-taǵy jaǵdaıǵa tikeleı baılanysty. D.Tramp kelesi jyly saılaýǵa túsedi. Qazirgi tańda Aq úı basshysynyń halyq arasyndaǵy bedeli tómendep ketken. Onyń ústine, parlamenttik saılaýda demokrattar О́kilder palatasynyń kóp ornyn ıelendi. Nátıjesinde D.Tramp «ógizdi de óltirmeý, arbany da syndyrmaý» maqsatynda Qytaımen kelissózderdi amalsyz jeńil júrgizetinin boljaý qıyn emes.
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»