Jyl qorytyndysy boıynsha BAQ ókilderimen kezdesýde «Endigi jyldy Jastar jyly dep jarııaladyq. Ol týrasynda arnaıy baǵdarlama qabyldaý kerek. Jastarǵa ne kerek? Birinshi – bilim, ekinshiden, úılenetin bolsa, úı-jaı qajet. Jaǵdaı jasalyp, jumys berilýi tıis. Tórt nárse. Sodan keıin bizde «Aýyl – el besigi», «Jasyl el», patrıottyq «Jas sarbaz» baǵdarlamalary bar. Olarǵa arnaıy jaǵdaı jasap, jastardyń qabiletin kóterýimiz kerek. Ásirese olar jasalyp jatqan sharýany, Qazaqstannyń táýelsizdigin qadirleıtin bolar dep oılaımyn. Soǵan senemin!», dedi Nursultan Nazarbaev.
Árıne túrli baǵdarlamalar túzilip, olardyń oryndalýy jóninde aqparlar berilip, táp-táýir ister atqarylatynyna kúmán joq. Mektepten bastap barlyq oqý ornynda, ujymdar men mekemelerde jastardyń kez kelgen bastamalary qoldaý tabady. Jastar jumys isteıtin óndiris oryndary, jeke kásiporyndar ashylady, jastarǵa arnalyp úı-jaılar, jataqhanalar salynady, gazet-jýrnaldarǵa qulash-qulash maqalalar basylady, kirpish-kirpish kitaptar men fotoalbomdar jaryq kóredi, ekrandar teleserıaldarǵa, tok-shoýlarǵa tolady, radıolarda kórkem habarlar uıymdastyrylady. Mólsherin bilsek, munyń bári oryndy. Jekelegen sharalar qatysy bolsyn-bolmasyn aıdarly jyldyń esebine jatqyzylatyny da belgili. Ondaıǵa jol berilmese jón bolar edi. Sońynda jyldy qorytyndylaǵanda «anaý ótti, mynaý ótti» dep toltyrylǵan qaǵazdardan góri, sheshimin tapqan keleli máselelerdi atqarýshy bılik ókilderinen emes, eldiń óz aýzynan estisek, memleketke shyn olja. Negizi, Elbasy da, halyq ta Joldaýdaǵy mindet, ıaǵnı jastardyń tabysy men turmys sapasyn arttyrý barsha istiń basty ólshemi bolsa eken deıdi. Sondyqtan Jastar jyly tek oıyn-saýyqtardy, baıqaýlardy, jarystardy, festıvaldardy, jıyndar men forýmdardy túgendeıtin jyl bolmasa eken dep tileımiz. Osy oraıda qoǵamda kóp aıtyla bermeıtin, biraq onyń sanaly bóligin alańdatyp júrgen, jastardyń ǵana emes, tutas eldiń ómirinde mańyzy bar jáne kóp bolyp qolǵa alatyn birdi-ekili máseleni ortaǵa salǵymyz keledi.
Jastardyń dál qazirgi jaǵdaıyn baǵalaǵanda «Jastar – qoǵamnyń bolashaǵy», «Jas kelse – iske», «Bolashaq jastardyń qolynda», «Jastarǵa – qamqorlyq», t.b. sııaqty murat-maqsatty sózderdiń qýaty azaıyp, jalań urannyń deńgeıinde qalyp qoıǵanyn ózimizdiń tanystar, tanys emester, barsha jurt aıta salatyn boldy. Oǵan kim kináli?
Álbette, memleket tarapynan jasalǵan jaǵdaılar túgili Qudaıdyń ózi tiri janǵa teńdeı bergen múmkindikti paıdalanbaǵan jastarǵa kináni arta salý – op-ońaı. Uly Abaı «jastarǵa jabylmaıtyn jala joǵyn» osyndaıdy meńzep aıtsa kerek. Qazirgi kúnde eńbek etken adamnyń ash qalmaıtynyn eńkeıgen káriden eńbektegen balaǵa deıin jaqsy biledi. Ýaqytsha jumyssyz bolyp qalý da tańsyq emes, eń bastysy adam eńbeksiz bolmaýy tıis. Jastar da bilimin únemi, tynymsyz tolyqtyryp otyrmasa, kóshten qalyp qoıatynyn sezedi. Istiń kózin tapqan adamdardyń tabysy da ósti. Tutas alǵanda, eldiń turmys deńgeıi artty. Bir anyq nárse: toıǵan halyq baqytty emes, urpaǵyn rýhanı mesheldikten saqtap qalǵan halyq baqytty. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn shyn túsingen kópshiliktiń pikiri de osyǵan saıady.
Úlkenderdiń «senderdiń jastaryńda biz mynadaı edik, anany-mynany jasaǵanbyz, ol kezde anaý edi, mynaý edi...» degen ýaǵyznamasyn búgingi jastar qabyldamaıdy. Tipti urpaǵy óz ata-anasynyń jolyn qaıtalaýy múmkin emes, mindetti de emes. О́ıtkeni zamany basqa, damý satysy ózgeshe órilgen. Osyǵan baılanysty qan maıdanǵa qatysqan ákemizdiń taǵylymdy áńgimesi eske eriksiz oralady. Teledıdardan soǵys týraly kórgen kınonyń áserimen qoıylǵan maıdan jaıyndaǵy balalyq suraǵymyzǵa: «17 jasymda Otan qorǵaýǵa attanamyn dep oılady deısińder me? О́z elińnen, jerińnen aıanatyn eshteńe joq. Basqa túskendi jurtpen birge kórdik. E-e-e, mańdaıymyzǵa taǵdyrdyń jazǵany ǵoı, qaıtesiń ony, soǵystyń betin aýlaq qylsyn!», dep táýbeli esteligin tez doǵaratyn. Mektepte jekelegen qurdastardyń soǵys taqyryby boıynsha áńgimeshildigin alǵa tartqanda, «árkimniń óz joly bolady, taǵdyry da árqalaı» dep sol bir taqyrypty qaýzaı berýdi unatpaıtyn edi. Soǵystan keıingi aýyrtpalyqtardyń da kóp bolǵanyn tarıhtan bilemiz. О́tkendi jıi qaıtalap aıta berýge bolmaıtynyn sonda uǵynǵanbyz. О́tkendi aıtqanda «qazirgi jastar biz sııaqty emes, al biz bolsaq…» degen bazynadan góri, tarıhtan sabaq alǵan, rýhy bıik, zamanyna saı jastardy kórip, olarǵa qyzyǵa qaraǵan jón emes pe?
Aǵa urpaqtyń ósıetterine búgingi jastarymyz laıyq pa? Árıne ata jolyn jalǵaǵan laıyqtylar kóp ekeni – atqan tańdaı aqıqat. Sonda da «Balam deıtin el bolmasa, elim deıtin balań qaıdan bolsyn?» degen Ahmet Baıtursynulynyń ataly sózin kez kelgen mekemeniń mańdaıshasynan buryn barlyq basshylardyń kókeıine jazyp qoısa, nur ústine nur bolar edi. Barsha sanaly jastyń bilim alǵannan keıingi Otan aldyndaǵy, ata-ana aldyndaǵy perzenttik paryzy – otbasyn qurý. О́ıtkeni «bas ekeý bolmaı, mal ekeý bolmaıdy». Osy iste jekelegen jastardyń sozbalaqtap júrip alatyny nesi? Otbasyn qurýǵa olardyń qulyqsyz bolýynyń sebebi ártúrli, sonyń ishinde turmystyq qıyndyqtardy alǵa tartatyndar da jeterlik. Máselen, statıstıka boıynsha elimizde jasy 25-ten joǵary boıdaq sany 3 mıllıonnan asady eken, 14-29-ǵa deıingiler 4 mıllıon 650 myńǵa jýyq, onyń ishinde qyz balalardyń 28,2%-y, al er-azamattardyń 39,6%-y boıdaq eken.
Jastar qalaı úılenbek? Jeke bastyń sharýasy dil ámirine, din jolyna, naqty turmystyq jaǵdaıǵa baılanysty bolmaq. Al adal neke-rızyqty arttyratyn, baqytqa keneltetin – ata joly. Aǵa urpaqtyń asyl mindeti osy qaǵıdany jastarǵa uǵyndyrý, tereń túsindirý bolsa kerek. Shamasy kelse, qolǵabys etip, kómektesý. Eń bolmasa ıakı joq degende – keńesin berip, qolushyn sozý. «Nur» súresiniń 32-aıatynda: «Áli aralaryńdaǵy nekege turmaǵandardy jáne quldaryń men kúńderińniń túzýlerin úılendirińder. Eger olar kedeı bolsa, Alla olardy óz keńshiligimen baıytady. Alla – meıirimdi, keń, bárin bilýshi», dep jazylǵan eken. Tek Islam dininde ǵana emes, barlyq dinde úılenýdiń adamzat urpaǵyn kóbeıtýdegi mańyzy aıtylady.
Jastardyń shańyraq kóterip, otbasyn qurýdan buryn úılený toıyn qamdaý, ótkizý mashaqatynan basy aýyratyny da qupııa emes. Bul jerde asyp-tasyp, jaman jerdi basyp júrgender týraly aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Áıtpese eshkim ajyrasý úshin úılenbeıdi. Buryndary dám-tuzy jaraspaǵandar ilýde bireý bolatyn. Onyń ózi kózge túrtki, sózge kúlki bolatyndaı jaǵdaı edi. Qazir bul jastardyń ortasynda úrdiske aınalyp barady: lań júrgendeı, qara basqandaı. Al «úılený – ońaı» dep aıtqandar da asyǵys nemese qatelesip aıtqan sııaqty. Qatardan qalmaýǵa tyrysyp, qaryzdanady, qarymtasyn oılamaı qaýǵalanady. Buryn ádet-ǵurpymyzda bolmaǵan isterge artyq shyǵyn shyǵarady. Mysaly, ata-babamyzda joq salt – «qydyrys» («gýlıanka») qaıdan keldi?.. Jol qatynasy erejesin eskermeıtini bylaı tursyn, uzyn-sonar avtokólik tizbeginiń (tikushaq jaldaıtyndar da bar) dabyl qaǵyp, dańǵazalanýy jáne bar. Osyndaı kóriniske nalyp, ómir boıy ustaz bolyp istegen marqum qaıyn atamyz: «Bular ajyrasqan kezde de osylaı dabyl qaǵyp, súreń salar ma eken? Solaı mindettese, durys bolar edi», dep mysqyldaǵany bar-dy. Sol mysqyldyń astarynda atanǵa júk bolar shyndyq jatqanyn búginde kórip-bilip júrmiz. Sonda deımiz-aý, jas jubaılardyń sezimderi mingen kóligine elirgendermen ólshene me? Kóliktiń modeli men nómiri de básekege túskendeı. Osy rette mundaı maǵynasyz «kólik sherýin» shekteýdi halyqtyń suraǵany qashan?.. Quzyrly mekemeler qatań jaza qoldanbasa, atan jarys «alysqa aparary» sózsiz. Ondaı jalǵan básekeden bas tartyp, jurtqa jaǵymdy is jasaǵandardy nege úlgi tutpasqa? Qyzylordalyq jas jubaılardyń bos nársege bekerden beker mal shashpaı, toı shashýy retinde turmys taýqymetin tartyp júrgen jerlesterine azyq-túlik taratyp, qaıyrymdylyq dastarqanyn jaıǵany – jer-jerde qoldaýǵa laıyq, naǵyz ata joly emes pe?
Burynǵylardyń «budan da jaman kúnimizde toıǵa barǵanbyz» deıtin áńgimesin kópshilik biledi. Kezinde úılengende «komsomol toıyn» ótkizip-aq el sanatyna qosylǵan qanshama abyroıly azamat aramyzda júr. Zaman ózgerdi, álem de jańaryp jatyr. «Dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar». Osyny basshylyqqa alsaq, úılený toıyn ótkizýdegi mentalıtetimizdi ózgertetin ýaqyt keldi. Kópten kútken toıǵa eki jastyń ata-anasy, et jaqyn týǵan-týystary men syıly dostaryn ǵana shaqyrý saltanatty sharany ótkizýdiń órkenıetti ólshemi bolsa, kim synap, kim minemek? Elimizdiń bar óńirinde jıi qaıtalanyp jatqan dańǵazalyq pen maqtangershilik tóńiregindegi toılar jóninde aýzy dýaly qaıratker tulǵalar da aıtýdaı aıtyp, jazýdaı jazdy. Alaıda, «baıaǵy jartas – sol jartas» kúıinde qalyp otyr. Sonda dástúrimizdi baǵalap, ultymyzdyń qundylyǵyn qunttaǵan eldik sóz dalada qalǵany ma? Qazirgi kúnde bireýge toı ótkizýdi úırete almaıtynyńyz aıtpasa da túsinikti. Dese de bul otbasylyq shara ǵana emes, belgili bir dárejede eldikti tanytatyn, ulttyq mádenıetti qalyptastyratyn jáne aıǵaqtaıtyn qubylys emes pe? Sondyqtan oń-solyn tanyǵan, ózin saýatty ult zııalysy dep sanaıtyn azamattar jáne olardyń áýleti ortaq is úshin jaýapkershilikti sezinip, ózinen bastap ózgege úlgi bolǵanyn qalaımyz.
Neke baqyty, otbasy baıandylyǵy úılenýmen emes, úı bolýmen esepteledi. Úı bolýdyń alǵysharttary tabys kózi, úı-jaı, jumys qana emes, qara shańyraqta alǵan tárbıe, ónege bolsa kerek. Al jańa otaýdy qurýǵa atsalysý, ony saqtaý – qoǵamnyń, sonyń ishinde bilim ordalary men eńbek ujymdarynyń jaýapkershiligi. Shańyraqtyń shaıqalýy, ıaǵnı erli-zaıyptylardyń ajyrasýy – tek sol otbasy, áýlet, orta úshin áshkere qubylys, moraldyq zardap qana emes, el demografııasyna tóngen qater dep qabyldanǵany lázim. Rýhanı jańǵyrý aıasynda osy máseleniń zańdylyq ólshemin, qoǵamdyq jaýapkershiligin naqty aıqyndap alsaq, ult dástúri ornyna kelip, áleýeti artpaq. «Ánsheıinde aýyz jappas, toı degende birin tappastyń» kerin keltirip, qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi – aqsaqaldar, áıelder, jastar belsendileri, tipti neke qıǵan din qyzmetkerleri beıtarap júrse, ondaı uıymdardyń tıimdiligi týraly ne aıta alamyz? Bálkim, ulttyq qundylyqtardy qasterleýdiń zańdyq jaýapkershilik normasyn engizýdi oılastyrǵan jón shyǵar.
Jas otbasynyń shyrqyn buzatyn shetin, pánaýı sebepter de barshylyq. Sonyń biri – urpaq súıý baqyty. О́mirde túrli jaǵdaılarǵa baılanysty urpaq jalǵastyrý zańynyń da jumbaqtaý sátteri ushyrasady. Árıne órkenıetti zamanda muny sheshýge ǵylym men medısına jetistikteri kómekke keledi. Búginde jurttyń báriniń zamanaýı EKU-dan (ekstrakorporaldyq tásilden) habary bar: estip-bilip, buıyrǵanyn kórip júr. Alaıda, bul ádis álgindeı jaǵdaıǵa dýshar bolǵandardyń báriniń qoly jete bermeıtin, qymbatqa túsetin dúnıe ekendigi de ras. Osy jerde mindetti medısınalyq saqtandyrý júıesi esebinen EKU operasııasyn arzandatý jaǵyn qarastyrsa jáne onyń aqysy medısına qyzmetkerlerine sońǵy nátıjege qaraı tólense, dárigerler úshin de yntalandyrý mehanızmi iske qosylar ma edi? Bul, bir jaǵynan, otbasyn saqtap, shańyraqty bekemdeýge yqpal etse, ekinshi jaǵynan, eldegi demografııa máselesin sheshýge qomaqty úles bolatyny sózsiz.
Osyǵan baılanysty halqymyzda burynnan bar dástúrlerdi jańǵyrtý mańyzdy. Atap aıtqanda, uzaq ýaqyt bala kórmegen nemese perzentsiz qalý qaýpi týǵan otbasynyń baýyryna aǵaıyn-týǵandarynyń balasyn salý arqyly kóp shańyraq saqtalynyp qalǵany tarıhtan málim. Baýyrmaldyq pen janashyrlyqtyń baǵa jetpes úlgisi retinde muny da oraıyn taýyp, jalǵastyrýǵa bolar edi.
Jastardyń halyq sanyn kóbeıtýdegi múmkindigin áli de zerdeleı túsý – memlekettik organdar úshin kókeıkesti másele. Sonyń nátıjesinde tıisti quqyqtyq-normatıvtik aktilerge ózgerister engizýge de bolady. Máselen, Belarýste Demografııalyq qaýipsizdik jónindegi baǵdarlama qabyldanǵanda, «Úkimet jas otbasylardyń ekinshi balasy týǵanda, úı ıelený úshin alǵan nesıesin 25%, úshinshi bala týǵanda 50%, al tórt perzentti dúnıege ákelgende bárin óz moınyna alatynyn» naqtylap jazǵan. Eger bizdiń elimizde de osyndaı jeńildikter jasalsa, jastarǵa aıtarlyqtaı qoldaý bolary sózsiz.
Joǵaryda aıtylǵandaı, Jastar jylyn memleket ıgiligine aınaldyrý óskeleń býyn úshin ǵana emes, elimizdiń bolashaǵy úshin mańyzdy bolmaq. Osy oraıda naqty is-sharalar josparynyń sanynan góri, sapasyna kóńil bólsek, biz atap kórsetken ózekti problemalardy júıeli túrde sheshýge jol ashylar edi. Sonda quzyretti mekemelerdiń batyl sheshimderin kórgen jastar óz eliniń patrıottary ekendigin ispen dáleldeýge yntalanary sózsiz. Qalada da, dalada da isker, bilimdi, básekege qabiletti, qaıyrymdy jastar kóbeıip, ata jolymen damýdyń sabaqtastyǵyn saqtaıtyn edi.
Darhan MYŃBAI,
Parlament Májilisiniń depýtaty