Shekaradaǵy Sulýkólge nege eshkim kóship kelmeıdi?

Jaqynda Báıterek (burynǵy Zelenov) aýdanynyń Su­lýkól aýylyna arnaıy bardyq. Aýdan or­talyǵynan − 150, Oral qalasynan 76 shaqyrymdyq jerde jatqan bul aýyl­dyń irgesinen – 2-3 shaqyrym jer­den memlekettik shekara ótedi. Kezin­de Prıýral aýdanyna qaraǵan ujym­shar­dyń ataýy Chesnokov bolsa, 2010 jyly eldi meken Sulýkól bolyp ózgergen. 

– Bizdiń aýdannyń eń alys núktesi – osy Sulýkól, – deıdi saparlasym, Báıterek aýdandyq máslıhatynyń hatshysy Ramazan Ismaǵulov. 

Báıterek aýdanyna 1997 jyly oń­taı­landyrý kezinde burynǵy Prıýral aýdany qosylǵan. 22 aýyldyq okrýg, 68 eldi mekeni bar aýdanda resmı esep boıynsha 57,2 myń adam turady. Ob­lys ortalyǵyna jaqyn, egindi óńir bol­ǵandyqtan turǵyndary baqýatty sanalady. Toqsanynshy jyldary alys aýyl qazaqtary jappaı qalaǵa kóshken tusta Oraldyń aınalasyndaǵy eldi mekender de ájeptáýir qazaqtanyp qaldy. 

«Áıtpese otarlaý, orystandyrý saıasaty ábden sińip, qarakózderiniń ózi ana tilin umytyp ketken aýyldar ǵoı» deıdi osy sapardy uıymdastyrýshy áriptesim Nurjan Dúzbatyr.

«Jol azaby azaıady»

Oraldan Sulýkólge baratyn joldyń jartysy asfaltsyz. Eldi meken tur­ǵyn­darynyń eń birinshi máselesin kózi­mizben kórip kelemiz. «Qazaqtanyp qal­dy» degenmen, jolda kezdesken aýyl ataýlary Trekıno, Volodarskoe, Darıns­koe, Ozernoe, Rýbejınskoe, Hamı­no, Chebotarevo bolyp keledi. Sulý­kól­ge jaqyndaǵanda greıder jol­dyń eki jaǵyndaǵy tal-butany tazalap, ta­my­rymen qoparyp tastaǵanyn kórdik.

– О́tken jyldyń basynda Báıterek aýda­ny­nyń ákimi Ashat Shaharov aýyl tur­ǵyndarymen kezdeskende dál osy jol jıegindegi tal-terekti kúzep, júrý alańyn keńeıtý máselesi aıtylǵan edi. О́ıtkeni kútimsiz jabaıy aǵash qaýlap ósip, joldy jaýyp tastaı jazdaǵan. Myna jol jazda dáliz sııaqty bolyp turatyn. Qysta qar ustap, aýyldan uzap shyǵý muń bolatyn. Aýdan bıýdjetinen qarjy bólinip, osyndaı jumys atqarylýda. Bul aýdandyq máslıhatqa osy aýyldan saılanǵan depýtat Ásııa Qaıdashovanyń da eńbegi, − deıdi Ramazan Tastaıuly.

Joǵaryda aıtylǵan kezdesýde sulý­­kóldikter Oral qalasy men aýyl arasyna qatynaıtyn qoǵamdyq kóliktiń turaqsyzdyǵy týraly da másele kótergen eken. Munyń da bir ushy jol jaǵdaıyna tirelip turǵanyn Ásııa Moldanqyzy da aıtty. «Jolymyz jóndelgen soń jeke tak­sı­ler de kóbeıetin shyǵar. Aýylda eki úı­diń birinde kólik bar ǵoı» deıdi depý­tat. 

Ákimniń áńgimesi

Sulýkól aýylynyń ákimi Ersaıyn Saıhadenovtiń qyzmet­ke taǵaıyndalǵanyna bir jyl­dan jańa asypty. Biraq al­pys­tyń asqaryna shyqqan táji­rıbeli azamat buǵan deıin talaı jaýapty qyzmet atqarǵan. 1991 jyly Bórli aýdanyndaǵy Býmakól aýylynda orys orta mektebin bir kúnde qazaq tiline aýystyrǵan erligin aıtsańyzshy. «Úgit-nasıhat, túsindirý jumys­tarynyń nátıjesinde orys balalarynyń ózi qazaq synybyna oqyp ketip edi» dep eske alady sol kúnderdi.

– Sulýkól aýylynda 355 adam turady. Al tirkeýde 561 adam bar. Turǵyndardyń kóbi Oralda, Trekınde, Reseıde júr. Biraq aýyldaǵy tirkeýinen shyqpaıdy. О́ıtkeni «irgede munaı óndirip jatqan «Jaıyqmunaı» kompanııasy aýyldy túgel kóshiredi eken» degen sybys talaı jyldan beri aıtylyp kele jatyr. Qarashyǵanaqta Tuńǵysh, Bere­zovka degen aýyldar ekolo­gııa­lyq aýmaqta qalǵany úshin kóshi­rilip, turǵyndarǵa A­qsaı men Oral qalasynan tegin úı berildi ǵoı. Sondaı jaqsy­lyq­tan úmitti − deıdi, aýyl ákimi.

Ekologııa máselesi aýylda aýyq-aýyq kóterilip turady eken. Ersaıyn Saıhadenov Batys Qazaqstan oblystyq eko­lo­­gııa departamentine tur­ǵyn­­­dar­dyń shaǵymyn jetkiz­gen. Depar­tament tarapynan bıyl­ǵy 28 maýsymda mamandar arna­ıy kelip, aýa synamasyn alyp, labo­ro­torııalyq zertteý­den ót­kiz­geni­men, ýly zattar mólsher­den ar­tyq kóbeıgeni dáleldenbepti. 

– Osy bir belgisiz ahýal aýyl­dyń bolashaǵyna áser etip tur. Kóship ketýshiler bol­ǵany­men, úı satylmaıdy. Jańadan kóship keletinder joq. Aýyldy qazaqylandyrý úshin ońtústik aýdandardan on shaqty jas otbasyny kóshirip ákelýdi armandaımyz. Kóp nárse ózgerip-aq keter edi. Biraq jyly ornyn sýytyp kelgen kezde bul jaqtyń bolashaǵy baıandy bolmaı qalsa qıyn bola ma dep te oılaımyn. Kompanııa basshylarynan syr tartyp kórsem, taıaýdaǵy on jylda mundaı jospar joq eke­nin aıtady. Kim bilsin?! О́zim­niń zeınetke shyǵýyma bir jyl ǵana qaldy. Osylaı táýe­kel ete almaı júrmiz, – deıdi Ersaıyn Amanǵalıuly aǵynan jarylyp.

Baqýatty aýyl

Anaý jyldary Astanadan kelgen bir áriptesimiz Batys Qazaqstan oblysynyń biraz aýylyn aralap shyqqan soń: «Barlyq aýylda tabıǵı gaz bar, jaq­sy turasyzdar ǵoı» dep tań­ǵalǵan edi. Ras, Aq Jaıyq óńi­rinde kógildir otyn kúndelikti kóri­nis­ke aınalyp ketken. Osy Sulýkól aýylyna da gaz 2005 jyly tartylǵan eken. «Al aýyz sý ujymshar kezinen bar. О́zen-kóli kóp ólke ǵoı. Aýyz sý qubyry júıesi 2016 jy­ly tolyq jańǵyrtýdan ótti. Aýyl­daǵy 140 úıdiń jartysyna jýy­ǵy sýdy úıine deıin tartyp aldy. Qalǵany kóshedegi kolonkadan alady» deıdi ákim.

Shaǵyn aýyl bolǵanymen, Sulýkóldiń sharýasy tap-tuınaqtaı. Okrýgtegi jeke úıler men sharýa qojalyǵyn qosqanda 596 iri qara, 823 qoı-eshki, 2761 qus, 144 jylqy bar. Jem-shóp te jetkilikti. Turǵyndar negizinen sıyr ustap, sútin tapsyrady. E.Saıhadenovtiń aıtýynsha, kún saıyn 43 úıden 830 lıtr sút tapsyrylady. Sút óńdeýshi fırmalar qazir súttiń lıtrin 100 teńgeden alsa, qysta 110 teń­ge bolady. Apta saıyn qolma qol aqshamen eseptesedi. Budan bó­lek, eki úıdiń biri baspaq baılap, mal bordaqylaıdy. Taýyq pen úırek-qaz da tabystyń bir kózi. 

– Sulýkóldiń topyraǵy qu­nar­ly, túgin tartsań maı shy­ǵady. Aýyl turǵyndarynyń bir kásibi – baý-baqsha egý. Kókónis óz aýlamyzda, − deıdi Ásııa Mol­danqyzy.

Aýylda dárigerlik pýnkt byl­tyr kúrdeli jóndeýden ótken. Shaǵyn klýb ǵımaraty da syrty qorash bolǵanymen ishi uıadaı. Sulýkól aýylynyń ishki-syrtqy máselelerin sheshýge jergilikti kásipkerler de, irgedegi munaı óńdeýshi «Jaıyqmunaı» JShS da únemi qol ushyn sozatyn kórinedi. Biz jolyqqan aýyldyqtar «Agroservısbatys» JShS jetek­shisi Ǵazız Rabaevqa, «Agro­remmash» zaýytynyń basshysy Ǵımran Bısenovke, ásirese «Jaıyqmunaı» JShS bas dırektory Jomart Dárkeevke erekshe rızashylyǵyn bildirdi. Sonyń ishinde «Jaıyqmunaı» kompanııasynyń buqaramen baılanys jónindegi departament basshysy Ashat Seıitqazın Sulýkóldiń óz adamyndaı etene aralasyp, aýyldyń kúshi jetpeı jatqan máselelerine únemi kómektesip turady eken.

Bala kútken mektep

«Egemen Qazaqstan» talaı kótergen shekaralyq aýyl mektebiniń máselesi Sulýkólge de ortaq. 230 balaǵa arnalǵan eki qabatty, tıptik úlgidegi mek­tepte 41 oqýshy ǵana oqyp jatyr. 1976 jyly salynǵan mek­tep ǵımaraty sodan beri kúr­deli jóndeý kórmepti. Biraq mekt­ep ujymy demeýshilerdiń kómegi­men, óz kúshimen ǵımaratty tozdyrmaı ­ustap otyr eken. 

Ásııa Moldanqyzy Sulýkól negizgi mektep-balabaqsha keshe­ni­niń dırektory bolyp 2012 jyly taǵaıyndalǵan. Sol jyly kúzde orta mektepte bala sany jetpeı, toǵyzjyldyq negizgi mektepke aınalǵan.

– «Orta mektepti jappaımyz» dep 31 tamyzǵa deıin júgir­dik-aý! Bolmady. Orta mek­tep statýsyna úsh-aq bala jet­pedi, 78 bala edi. Dál 31 tamyz kúni orta mektepti jabý týr­aly buıryq shyqqan kezde jy­lap aldym. Balalar jan-jaq­qa ketti. Shekaralyq aýyl mektebiniń bala sanyn shektep keregi joq edi. Qansha bolsa da oqy­tý kerek edi. Bir jyl kút­ken­de kelesi jyly tolatyn edi. Muǵalimderdiń sapalyq jaǵy kúshti edi. Shákirtterimiz UBT-dan 112-114 upaı alyp, aýdan­nyń mártebesin kóterip júrgen. Amal qansha, – dep kúıinedi dırektor.

Qazir mektepte 20 muǵalim qyz­met etedi. Ustazdardyń esh­qaı­sysynda tolyq stavka joq. Bári jaǵdaıdy túsinip, osy jaǵ­daıyna shúkirlik etedi. Muǵa­lim­derdiń orta jasy 45-te, bireýi – joǵary sanatty, segizi – 1 kategorııaly ustaz. 

– Bıylǵy oqý jylynda negizgi mektepke tıisti bala sanyn jetkize almaı qınaldyq. Sóı­tip, Atyraý qalasynda tura­tyn qyzymnyń balasyn – jıe­nim­di alyp kelip, 41-inshi oqýshy etip aldym. Áıtpese bastaýysh mektep bolyp qalar ma edik?! 

Á.Qaıdashova mektep týraly saǵattap aıta berýge bar. «Bizge bala ǵana kerek! Basqa jaǵdaıy­myzdyń bárin óz kú­shimizben túgendep jatyrmyz» deıdi ol. 

«Jaıyqmunaı» kompanııasy bıznestiń áleýmettik jaýap­kershiligi aıasynda jyl saıyn mektepke 2 mln teńge kóleminde demeýshilik jasaıdy eken. Ony qamqorshylar keńe­si aqyldasa otyryp jumsaı­dy. Aldyńǵy jyly mek­tep ashana­sy túgeldeı jańar­tylǵan. «Bó­lip-jaryp qaıtemiz, mek­tebi­miz­diń 41 oqýshysy túgel ys­tyq tamaqpen qamtylǵan» deıdi dırektor. Munaıshylar bıyl ádettegi 2 mln teńgeniń ústine 1,1 mln teńge qosyp, sport­zaldyń terezesin aýys­ty­ryp beripti. Sporttyq ın­ventar, shańǵy t.b. jabdyq­tar tú­gel­deı jańa ekenin kór­­dik. Onyń ústine balalardy eń­bek­ke baýlıtyn tigin mashı­nalary, aǵash kúıdiretin apparat sekildi buıymdar­dy dırektor demeýshiler­diń kómegi­men aldyrǵan. «Orta mek­tep degen statýsy­myz bolmasa da materıaldyq múm­kin­digimizdi sol deńgeıden túsir­meı kelemiz» deıdi mektep basshysy. Mek­tep­tiń tolyqtaı kompıýter­lendirilgenin, 4 ınteraktıvti taqta jumys istep turǵanyn kórip, dırektordyń sózine kúmán keltirmedik. At shaptyrym mektep ǵımaraty­nyń keńdigin paı­dal­anyp, birin­shi qabat­ty toly­ǵymen bala­baqshaǵa aınal­dyr­ǵan. Sábılerdiń uıyq­taıtyn, oınaıtyn, tamaq ishetin jeri osynda. 

Til men dil

Sulýkól mektebi orys tilinde oqytady. Jalpy Zelenov aýdany boıynsha 46 mektep bar, onyń 30-y – orta, 9-y – negizgi jáne 7-eýi – bastaýysh mektep. 46 mekteptiń 7-eýi qazaq tilinde, 10-y orys tilinde oqytsa, 29-y aralas tildi mektep sanalady. Aýdanda barlyq oqýshy sany – 8179, qazaq tilinde – 4085, orys tilinde – 4094 oqýshy oqıdy. Sulýkól – taza orys tilinde oqy­tatyn on mekteptiń bireýi.

– Aýyl turǵyndarynyń 55%-y – qazaqtar, − deıdi E.Saı­hadenov. – Buryn ózge ult ókilderi basym bolǵanymen, kóbi qonys aýdaryp ketti. So­nyń ózinde aýylymyz kóp ultty – qazaq, orys, ýkraın, polıak, marıı sekildi ult ókilderi tatý-tátti turyp jatyr. Bizge syrttan, taza qazaqy aýyldan kóship kelýshiler joq.

– Áýelgi kezde bastaýysh synyptardy qazaq tilinde oqytyp júrdik. Biraq besinshi synypqa kelgende tyǵyryqqa tirelemiz – muǵalim joq. Amalsyzdan orys tiline kóshtik. Qazir sábıler bala­­baqshada qazaq tilinde tár­bıe­lenedi. Ujymdaǵy qazaq tili pániniń muǵalimderi – óte bilikti, belsendi jastar. Olar mem­l­ekettik til úıirme­sin ashyp, til úıretedi. Memleket­tik, ult­tyq meıramdardy, naý­ryz­dy, aıtty erekshe belsen­dilik­pen atap ótemiz. Bizdiń qol­dan ke­letini – osy, − deıdi Á.Qaıdashova. 

Til máselesine toqtalyp otyrǵanymyzdyń sebebi de bar. Jol ústindegi áńgimede Zelenov aýdandyq máslıhatynyń hatshysy R.Ismaǵulov óńirdegi orys mektebin bitirgen bala­lar­dyń kóbi eldegi UBT syna­ǵyna qatyspaı, reseılik JOO-laryna ketetinin aıtqan edi. Álbette, ol jaqtan qaıtyp kelip, bilimi men eńbegin týǵan jeri­ne beretinder sany az. 

– Bizdiń aýdandyq bıýdjettiń 70 paıyzǵa jýyǵy bilim salasyna ketedi. Bul úlken qarjy ǵoı. Biraq orys mektepterine salynǵan ınvestısııa qaıtpaı tur. Balalar ózge memlekettiń bilimin alyp, sol elge qyzmet etip ketedi. Tipti áskerı boryshyn Reseıde óteıtinder bar, − deıdi Ramazan Tastaıuly.

Zelenov aýdandyq bilim bóli­mi bergen málimetke qaraǵanda 2018 jyly bilim salasyna 4 830 209 000 teńge bólingen eken. Bul 2017 jylǵa qaraǵanda 300 mln teńgege artyq. 2018 jyly aýdanda 11 synyp bitirgen oqýshy sany 417 bolsa, UBT synaǵyna sonyń 62%-y, ıaǵnı 256 oqýshy ǵana qatysqan. 

P.S.  Jaqynda ǵana Elbasy Jarlyǵymen ataýy ózgergen aýdanda memlekettik tildi damytý men onomastıka, ulttyq ıdeologııa salasynda jasalýy tıis keshendi sharalar áli de kóp. Shyny kerek, toqsanynshy jyldary Qazaqstannyń iri qalalary men olardyń aınalasyn qazaqtandyrǵan – aýyldan jappaı kóshken aǵaıyn edi. Qazir Batys Qazaqstan oblysynda bul qubylys, ishki kóshi-qon toqtady deýge bolady: óńirdegi eldimekender túgelge jýyq tabıǵı gaz jelisine qosyldy, aýyz sýmen qamtý da sońǵy jyldary qarqyndy júrýde. Sondyqtan shekara boıyndaǵy eldimekenderge halyqty shaqyrý, qyzyqtyrý úshin arnaıy baǵdarlama, qosymsha sharalar kerek sııaqty.

Qazbek QUTTYMURATULY,

«Egemen Qazaqstan»

Batys Qazaqstan oblysy