Sońǵy onjyldyqta elektrondy saýdanyń qarqyn alýy taýar baǵasynyń arzandaýyna aıtarlyqtaı yqpal etti. «Qazposhta» AQ basqarma tóraǵasy Sáken Sársenovtiń aıtýynsha, Qazaqstan azamattarynyń dúken men bazarlardan alyp kelgen ónimderin onlaın dúkenderden 2-2,5 esege arzanǵa alýǵa múmkindigi bar. Halyqtyń elektrondy saýda men onyń artyqshylyqtary týraly saýatynyń ashylýy sońǵy birneshe jylda elimizde onlaın tutynýshylar sanynyń geometrııalyq progressııamen ósýine sep bolǵan. «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen eksklıýzıvti suhbatynda «Qazposhta» basshysy eldegi elektrondy saýdanyń qazirgi tendensııasy men bolashaq áleýeti týraly keńinen áńgimeledi.
– Sáken Seıitjapparuly, otandyq naryqtaǵy elektrondy saýdanyń damýyna qalaı baǵa berer edińiz?
– Qazirgi tańda qazaqstandyq azamattar shetelden, sonyń ishinde Qytaıdan, Eýropadan, Reseıden jáne AQSh-tan táýligine 60-70 myń zat satyp alady. Ishki naryqta da otandyq ınternet dúkender arqyly táýligine osynshalyqty ónim satylady. Bul kórsetkish jyl saıyn eki esege kóbeıip keledi. Máselen, byltyr qazaqstandyqtar shetelden táýligine 30 myńdaı zat satyp alǵan. Meniń oıymsha, endigi jyldyń aıaǵyna deıin táýligine shetelden 150 myńdaı, ishki naryqtan da osynshalyqty sálemdeme qabyldaıtyn bolady. Sondyqtan bizdiń bıznesmender onlaın saýdaǵa kóbirek kóńil aýdarǵany jón.
О́zińiz baıqasańyz, sheteldegi eń baı adamdar osy ınternet saýda aınalasyndaǵy azamattar. Djef Bezos ta, Djek Ma da onlaın saýdanyń áleýetin der kezinde baıqaǵan adamdar. Men ózim taıaýda Qytaıǵa jasaǵan saparymda iri logıstıkalyq kompanııa basshylyǵymen kezdestim. Alibaba-nyń ishki naryqtaǵy eń basty básekelesi JD kompanııasynyń ózi 300 myń adamdy jumyspen qamtyp otyr. Amazon-nyń úlgisimen qurylǵan bul kompanııa tek elektrondy dúken ǵana emes, sonymen qatar óziniń logıstıkalyq kompanııasy bar, sońǵy tehnologııalarǵa súıengen, sonyń ishinde drondarmen taýar tasýdy jolǵa qoıǵan kompanııa. Biz de bir kezderi shalǵaı aýyldarǵa drondar arqyly taýar jetkizemiz degende kópshilik keleke etken. Qazir drondar logıstıkasy «Qazposhtanyń» turaqty qyzmeti retinde jumys istep tur.
– Elektrondy saýdanyń damýymen ónerkásip pen óndiriste jumysshylar sany azaıyp, esesine saýda, qoıma men logıstıkadaǵy jumyskerlerdiń sany artpaq. Tıisinshe, IJО́-degi atalǵan salalardyń úlesi artyp, óz kezeginde Qazaqstan óndiristik ekonomıkadan servıstik ekonomıkaǵa úlken qadam jasaıdy degen sóz ǵoı?
– Qazaqstandaǵy elektrondy saýdanyń 60 paıyzy Almaty qalasyna tıesili. Qalǵan 40 paıyz negizinen Astana, Shymkent, Qaraǵandy turǵyndarynyń úlesinde. Sonyń ishinde halyq negizinen elektronıka, telefonnyń qosymsha bólshekteri, kıim-keshek, kosmetıka jáne oıynshyqtar men kádesyılardy onlaın túrde satyp alady. Ishki naryqtaǵy kelesi qadam – tamaq ónerkásibi. Munyń barlyǵy jańa jumys oryndaryn týdyratyny anyq.
Djek Ma óziniń Alibaba ekojúıesiniń basty jetistigi retinde jańa jumys oryndarynyń ashylýyn aıtady. Alibaba kompanııasy qurylǵaly beri 11 mln jańa jumys ornyn ashqan eken. Al Qazaqstanda, meniń esebimshe, aldaǵy bes jyldyń ishinde elektrondy saýda salasy jańadan 220 myń jumys ornyn ashýy tıis. Qazirdiń ózinde 2018 jyldyń basynan beri Qazaqstanda osy salada 42 myń jumys orny ashyldy. Negizinen bular aralas sala ókilderi: júrgizýshiler, kýrerler, qoımashylar, suryptaýshylar, baǵdarlamashylar, call-ortalyqtardaǵy qyzmetkerler. Elektrondy saýda endi jyl saıyn jańadan 40-50 myń jumysshyny qajet etedi dep boljap otyrmyz. Sıfrlandyrý aıasynda avtomattandyrý men robottandyrý negizinde jumystan bosap qalǵan azamattar úshin bul jańa múmkindik. Onyń ústine, bul saladaǵy ortasha aılyq jaman emes, shamamen 120-150 myń teńge.
– Naryqtyń teń jartysyna ıelik etý qyzmet sapasyna zardabyn tıgizbeı me?
– Qazirgi tańda Qazaqstanǵa shetelden keletin sálemdemeniń 90 paıyzyn «Qazposhta» jetkizedi. Máselen, AQSh-tan satyp alynǵan zat Portland degen qalada jınalyp, Qazaqstanǵa jetkizilip, ary qaraı Almaty, Astana men Aqtóbeden el ishinde taratylady. Aldaǵy ýaqytta Shymkentte de osyndaı suryptaý ortalyǵyn ashýymyz múmkin. Sálemdemeler Qazaqstanǵa kirgennen keıin sońǵy tutynýshyǵa 5-6 kúnde jetkiziledi. 2019 jyldan bastap shetelden keletin sálemdemeniń 90 paıyzynyń jetkizý merzimin 3 kúnge deıin qysqartýdy josparlap otyrmyz. Ol úshin biz respýblıka boıynsha suryptaý ortalyqtarynyń sanyn arttyryp, taýarlardy jergilikti avıasııalyq kompanııalar arqyly jetkizý jaǵyn jetildirý ústindemiz.
Ishki naryqqa keler bolsaq, «Qazposhtanyń» úlesi shamamen 40 paıyz. Respýblıka boıynsha 70 logıstıkalyq-kýrerlik kompanııa bolsa, ishki naryqtyń qalǵan 60 paıyzy solarǵa tıesili. Sonyń ishinde básekelestik negizinen qalalyq jerlerde. Al aýyldyq eldi mekenderde tek «Qazposhta» qyzmet etkenimen, aýyldaǵy bólimsheler kerisinshe kompanııany shyǵynǵa ushyratyp otyr. 500 myńdaı ǵana halqy bar, aýyldyq ákimdigi de joq eldi mekender úshin «Qazposhta» – qalamen baılanystyń jalǵyz kózi. Tipti HQKO-lardyń keı qyzmetterin «Qazposhta» memleketten sýbsıdııa ala otyryp kórsetýi múmkin.
– Eksportqa shyǵý nıeti bar kásipkerlerge qandaı kómek kórsete alasyzdar?
– Men taıaýda Almatydaǵy «baraholkanyń» satýshylarymen kezdestim. Dúkenge kúnine 20 adam kelip, onyń 5-eýi saýda jasaıtyn bolsa, onlaın dúkende ony mıllıondaǵan halyq kórer edi. Qazir bul bazar sıfrlandyrylyp jatyr. Bazar onlaınǵa shyqqan kezde saýda burynǵydan da qyzar edi.
Ekinshiden, taıaýda Qytaıǵa barǵanda ol jaqtaǵy kásipkerler bizdiń aýylsharýashylyq ónimderimizge qol jetkize almaı otyrǵanyn aıtty. Qytaıdyń qalyń tutynýshylary bizdiń organıkalyq taza sút jáne et ónimderin, jalpy tamaq ónerkásibi ónimderin ınternet dúkenderden satyp alýǵa daıyn otyr. Jalpy, elektrondy kommersııanyń eksporty anaý aıtqandaı qıyn emes, otandyq qolónershiler jasaǵan kádesyılar qazirdiń ózinde Amazon arqyly dúnıejúzilik naryqta úlken suranysqa ıe bolyp otyrǵany osynyń mysaly. Kádesyı satatyn qazaqstandyq bir kompanııanyń ózi aıyna 150 myń AQSh dollarynyń taýaryn satyp otyr.
«Qazposhtanyń» qazir Almaty men Astanada elektrondy kommersııa ortalyqtary bar. Qazir taǵy bir ortalyqty Qaraǵandyda ashqaly otyrmyz. Aldaǵy ýaqytta Aqtóbe men Shymkentte de osyndaı aǵartý oryndaryn ashý josparda bar. Bul ortalyqqa kez kelgen azamat kelip elektrondy saýda týraly saýatyn asha alady. Tutynýshylar ınternet dúkender arqyly taýar satyp alýdy úırense, kásipkerler óz ónimderin ınternet arqyly satýdy meńgerip shyǵady. Bıyl biz jyl basynan beri 2 500 bıznesmendi oqyttyq. Sonyń nátıjesinde bıyl shaǵyn kásipkerlerdiń ınternet arqyly satqan ónimderiniń sany 1 mln-ǵa jetti. 1 mln-nyń barlyǵy ishki naryqqa satyldy, ázirge elektrondy eksport joqtyń qasy. Kelesi jyly bul kórsetkishti 8 mln-ǵa jetkizýdi kózdep otyrmyz. Árıne bul úshin qoldanystaǵy birneshe zańǵa ózgeris engizý qajet. Mysaly, qazir ınternet arqyly taýar satam degen kásipker úsh-tórt qujat toltyrady. Biz osy bıýrokratııany alyp tastaǵymyz keledi. Osyndaı ózgeristerdi qarastyrǵan jańa zań jobasy qazir Májiliste jatyr. Osy zań aqpan aıynda kúshine ense, kásipker qosymsha qujat toltyrmaı, saýdany oflaındaǵydaı jasaı beredi, al ony ınternette taratý, jetkizý sekildi qosymsha jumystar «Qazposhta» sekildi kompanııalardyń jumysy bolady.
– Onlaın dúkenderdegi taýarlardyń sapasy men zatty keri qaıtarý úderisi jolǵa qoıylǵan ba?
– Elektrondy saýdanyń jappaı taraı bastaǵan kezinde zatty qaıtarý men jetkizilgen taýardyń durystyǵyn baqylaý boıynsha keıbir keleńsizdikterdiń bolatyny da belgili. Báteńkege tapsyrys bergen azamatqa kebis salyp jibergen jaǵdaılar da bolǵan eken. Nátıjesinde «Qazposhta» ol kásipkermen áriptestikti úzip, onyń ónimderin platformadan alyp tastaǵan. Qazir osyndaı keleńsizdikterdiń bolmaýy maqsatynda «Qazposhtanyń» saýda alańyna shyǵý úshin «Atameken» kásipkerler palatasynyń «adal kásipkerler» reestrine tirkelý shart.
2015-2016 jyldary elektrondy saýda «Qazposhta» AQ-nyń jalpy tabysynyń tek 10 paıyzyn ǵana qamtamasyz etipti. Al 2017 jyly bul kórsetkish 15-16 paıyz bolǵan. Byltyr kompanııa tabysynyń 25 paıyzyn elektrondy saýda quraǵaly otyr. Aldaǵy birer jylda «Qazposhtanyń» ishki naryqta Amazon men Alibaba sekildi elektrondy saýda salasyndaǵy iri kompanııaǵa aınalý múmkindigin joqqa shyǵarmaımyz.
Áńgimelesken Baýyrjan MUQAN,
«Egemen Qazaqstan»