Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy halqymyzdyń ortaq tarıhyn tanytqan baǵdarlamalyq qujat. Memleket basshysy jańa eńbeginiń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń jalǵasy ekendigin aıtty. Prezıdent ult tarıhyndaǵy keńistik pen ýaqytty saraptaı kele, Uly dalanyń jeti qyryna erekshe toqtaldy.
Ǵalymdar arasynda tarıhı sana túsinigin shartty túrde úsh deńgeıde qarastyrý keńinen taralǵan: mıfologııalyq, ıdeologııalyq jáne ǵylymı-fılosofııalyq. Ýaqyt mıfologııalyq sanada týyndaıdy jáne kórinis tabady. Uly dalanyń mıfologııalyq materıaldary bul maqsatty tolyq qamtıtyndyǵy belgili. Ideologııa tarıhı sananyń maǵynalyq ózegi sanalady. Bul qoǵam tutastyǵynyń ýaqyt ólshemindegi ótkenin, búgingisi men keleshegin qamtamasyz etedi. Al ǵylymı-fılosofııalyq deńgeı bolsa, tarıhı sananyń utymdy dáıektemelerin quryp, tarıhı tájirıbeni jınaqtaıdy.
Memleket basshysy atqa miný mádenıeti, ejelgi metallýrgııa, «Ań stıli» óneri, Altyn adam, túrki áleminiń besigi, Uly Jibek joly, Qazaqstan – alma men qyzǵaldaqtyń otany qubylystaryna jańa qyrynan qarady. Bul túsinikterdiń ózara baılanystarynyń ereksheligine toqtalyp, ortaq tarıhı úderis retinde baǵa berdi. Uly dalanyń jahandyq tarıhtaǵy ornyna tyń kózqaraspen qarap, jahandyq tarıhtaǵy óz rólimizdi baıyppen ári durys paıymdaý qajettiligi týyndap otyrǵany baıandalady. Qazaqstandyqtardyń tarıhı sanasyn jańǵyrtý úshin birneshe iri jobalardy júzege asyrý qajettiligi belgili boldy.
«Arhıv-2025» jeti jyldyq baǵdarlamasyn júzege asyrý barysynda tarıhshylardan, derektanýshylar men mádenıettanýshylardan qurylǵan ǵalymdar otandyq jáne sheteldik iri arhıvterde ózara júıeli ári uzaq merzimdi yqpaldastyqta bolyp, izdeý-zertteý jumystaryn júrgizýge basa mán berý kerektigi aıtyldy. Bul jumystardyń barlyǵy «akademııalyq týrızmge» aınalmaý qajettiligine erekshe mán berildi.
«Uly dalanyń uly esimderi» jobasy aıasynda «Uly dalanyń uly esimderi» oqý-aǵartý ensıklopedııalyq saıabaǵyn ashý, qazirgi ádebıettegi, mýzyka men teatr salasyndaǵy jáne beıneleý ónerindegi uly oıshyldar, aqyndar jáne el bılegen tulǵalar beınesiniń mańyzdy galereıasyn jasaý, «Uly dala tulǵalary» ǵylymı-kópshilik serııalardy shyǵaryp, taratý jumystaryn júıelendirý jáne jandandyrý sekildi bastamalar kóterildi. Bul jobalardyń nátıjeleri otandastarymyzdyń ǵana emes, uly esimderdi sheteldikterdiń bilýine septigin tıgizedi.
«Túrki órkenıeti: túp-tamyrynan qazirgi zamanǵa deıin» jobasy da aýqymdy jumystardy júzege asyrady. Olardyń qatarynda Túrkologtardyń dúnıejúzilik kongresin jáne Túrki halyqtarynyń mádenı kúnderin uıymdastyrý bar. Vıkıpedııa úlgisinde onlaın kitaphana ashý da qolǵa alynatyn boldy.
«Uly dala» ejelgi óner jáne tehnologııalar mýzeıin ashý, «Uly dalanyń uly órkenıetteri» jalpyulttyq tarıhı rekonstrýksııalar klýbyn qurý tarıhı úderisterdegi halqymyzdyń damý kórsetkishin tanytady. Ejelgi Otyrar qalasynyń birqatar nysandaryn qalpyna keltiretin sharalar elimizdegi týrızmniń damýyna serpin beredi.
«Dala folklorynyń antologııasyn» jasaý, «Uly dalanyń kóne saryndary» jınaǵyn basyp shyǵarý jumystarynyń sıfrly formatta júzege asýy qoljetimdilikti arttyratyndyǵy anyq. Bul jumystardy Internet keńistiginde taratsaq, óz tarıhymyzdy keńinen tanytýǵa kóp kómegin beredi.
Álemdik kınematografııa ónerinde ádebı shyǵarmalar arqyly kórkem fılmder, ǵylymı dáıektemeler men tarıhı qujattardy paıdalanyp derekti fılmder túsirý tájirıbesi mol ekendigi málim. Qazaqstannyń órkenıet tarıhynyń úzdiksiz damýyn kórsetetin derekti-qoıylymdyq fılmderdiń, televızııalyq serıaldar men tolyqmetrajdy kórkem kartınalardyń arnaıy sıklyn óndiriske engizý álemdik deńgeıdegi otandyq tájirıbe bolady.
Bizdiń oıymyzsha, maqalanyń basty maqsaty – jańa qundylyqtar júıesindegi tarıhı jáne dúnıetanymdyq túp-tamyrdy jalǵastyrý. Ulttyq tarıhymyzdyń jańa qundylyqtary HHI ǵasyrdaǵy jahandyq shynaıylyqqa sáıkes kelýi kerek. Sondyqtan bizdiń ata-babalarymyz jetken jetistikterdi baǵalaı otyryp, qazirgi saıası jáne ekonomıkalyq tarıhymyzdy jasaýymyz kerek. Bul óz kezeginde Uly dala órkenıetiniń tabystary men sol kezeńderdegi tehnologııalyq jańalyqtardyń elimizdiń úshinshi jańǵyrý jolyndaǵy mindetterdi júzege asyrýǵa septigin tıgizeri anyq.
Murat NASIMOV,
saıası ǵylymdar kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor
QYZYLORDA